Hoofdstuk 1: Welke Perspectieven staan Centraal in de
Victimologie?
Dit hoofdstuk gaat over de kernperspectieven binnen de victimologie,
gebaseerd op wetenschappelijke kaders en historische ontwikkelingen. De
victimologie, vaak omschreven als het "zusje van de criminologie",
onderzoekt de positie van het slachtoffer vanuit diverse invalshoeken: de
fenomenologische ervaring, de sociaal-psychologische reacties,
kritische/feministische theorieën, de klinische psychologie en het
strafrecht.
De belangrijkste bevindingen zijn:
- De onverwachte inbreuk: Slachtofferschap wordt gekenmerkt
door een plotselinge en totale verstoring van het dagelijks leven,
wat leidt tot gevoelens van hulpeloosheid en een verlies van
autonomie.
- Het 'Just World' fenomeen: Samenlevingen neigen naar victim
blaming om het geloof in een rechtvaardige wereld in stand te
houden.
- Ontwikkeling van rechten: Sinds 1948 is de focus verschoven van
de rol van het slachtoffer bij het ontstaan van een misdrijf naar de
erkenning van slachtofferrechten en de impact van trauma (PTSS).
- Het 'Ideale Slachtoffer': Maatschappelijke erkenning van
slachtofferschap is vaak afhankelijk van stereotypes (zwak,
onschuldig, onbekende dader).
1. De Ervaring van Slachtofferschap: Een Fenomenologische Blik
De victimologie begint bij de individuele ervaring. De tekst illustreert dit
aan de hand van de ervaringen van Susan Brison, een filosoof die
slachtoffer werd van seksueel geweld en poging tot moord.
- Inbreuk op het bestaan: Slachtofferschap vormt een "volstrekt
onverwachte inbreuk" op het leven. Het verandert de wereld van
een veilige plek in een bron van gevaar.
- Hulpeloosheid en Overlevering: Brison beschrijft een gevoel van
absolute hulpeloosheid waarbij zij volledig overgeleverd was aan de
genade van de dader.
- Verlies van zelf: Haar boek Aftermath: violence and the remaking
of a self (2002) benadrukt dat geweld niet alleen fysieke schade
aanricht, maar de identiteit van het slachtoffer fundamenteel
aantast.
2. Historische Ontwikkeling van de Victimologie
De victimologie heeft zich ontwikkeld van een zijpad van de criminologie
tot een volwaardig interdisciplinair onderzoeksveld.
Cruciale Mijlpalen
, Gebeurtenis/
Jaar Betekenis
Entiteit
Benjamin
1947 Gebruikte voor het eerst de term 'victimologie'.
Mendelsohn
Hans von Publiceerde The Criminal and his Victim; startpunt
1948
Hentig van de victimologie als onderzoeksdomein.
Raphael Grondlegger van het Genocideverdrag;
1948
Lemkin introduceerde de term 'genocide'.
Jaren Ontwikkeling Opkomst van routine-activiteitentheorie en
70 theorieën leefstijltheorie.
Opname van Posttraumatische Stressstoornis (PTSS)
1980 DSM-III
in het diagnostisch handboek.
Declaration of Basic Principles of Justice for Victims
1985 VN Verklaring
of Crime and Abuse of Power.
Start van de International Crime Victim Survey
1989 Jan van Dijk (ICVS), essentieel voor inzicht in 'dark number'
cijfers.
3. Sociaal-Psychologisch Perspectief: Reacties op Slachtoffers
Een kernvraag in de victimologie is hoe de omgeving reageert op
slachtoffers. Vaak is deze reactie negatief of ontkennend.
- Victim Blaming: Omstanders zoeken vaak naar fouten bij het
slachtoffer om de eigen angst te bezweren. Als het slachtoffer iets
'fout' deed, kan de omstander zichzelf wijsmaken dat het hen niet
zal overkomen.
- Just World Motive (Melvin Lerner, 1966): Mensen hebben een
fundamentele behoefte om te geloven dat de wereld rechtvaardig is
("je krijgt wat je verdient"). Geconfronteerd met onverdiend leed,
neigen mensen ertoe het slachtoffer te devalueren om dit
wereldbeeld te beschermen.
- Secundaire Victimisatie: De reactie van de sociale omgeving
(familie, politie, media) kan even traumatisch zijn als het misdrijf zelf
als er sprake is van onbegrip of verwijt.
4. Kritische en Feministische Perspectieven
Vanaf de jaren 70 hebben feministische auteurs de machtsstructuren
achter slachtofferschap blootgelegd.
- Seksueel Geweld als Controle: Susan Brownmiller (Against our
will, 1975) beargumenteerde dat verkrachting een middel is
waarmee mannen alle vrouwen in een staat van angst houden.
- Het 'Ideale Slachtoffer' (Nils Christie, 1986): Maatschappelijke
sympathie is niet gelijk verdeeld. Het "ideale slachtoffer" is:
, 1. Zwak (bijv. oud of jong).
2. Bezig met een deugdzame activiteit.
3. Aangevallen door een onbekende 'slechterik'.
4. Op een plek waar zij/hij mocht zijn.
- Macht en Stereotypering: Slachtoffers die niet aan dit ideaalbeeld
voldoen (bijv. een sekswerker of iemand met een strafblad), krijgen
minder snel erkenning en steun.
5. Klinisch Perspectief: Trauma en Herstel
De erkenning van de psychologische impact van misdrijven is een relatief
recente ontwikkeling.
- De Erkenning van PTSS (1980): De opname van PTSS in de DSM-
III was een doorbraak, mede bewerkstelligd door de ervaringen van
Vietnam-veteranen en slachtoffers van huiselijk en seksueel geweld.
- Kenmerken van Trauma: Slachtoffers kampen vaak met
herbelevingen, vermijdingsgedrag en een voortdurend gevoel van
dreiging.
- Posttraumatische Groei: Recent onderzoek (Tedeschi & Calhoun,
2004) wijst uit dat slachtoffers naast negatieve gevolgen ook een
grotere veerkracht en nieuwe inzichten in het leven kunnen
ontwikkelen.
6. Het Slachtoffer in het Strafrecht
Traditioneel werd het slachtoffer in het strafrecht gezien als een "vergeten
partij" of enkel als getuige in de zaak van de staat tegen de verdachte.
- Verschuiving van Focus: Sinds de jaren 60 is er een wereldwijde
beweging om de positie van het slachtoffer te versterken.
- Rechten van Slachtoffers: Ontwikkelingen zoals het spreekrecht,
recht op informatie en schadevergoedingsmaatregelen hebben de
positie van het slachtoffer getransformeerd van passief object naar
een actievere deelnemer in het proces.
- Internationale Instrumenten: De VN-verklaring van 1985 en de
Europese Slachtofferrichtlijn (2012) zijn cruciale kaders voor de
nationale wetgeving, waaronder die van Nederland.
Belangrijke Citaten uit het Boek
"De onverwachte inbreuk maakt dat slachtofferschap onwerkelijk kan
aanvoelen."
"Victimologie is de studie van slachtoffers en slachtofferschap. Hierin
komen kenmerken van slachtoffers, de gevolgen van misdrijven voor
slachtoffers en de theorie en praktijk van slachtofferrechten en
slachtofferhulp aan bod." (Van Dijk et al., 2024).
, "Mensen hebben een fundamentele behoefte om te geloven in een
rechtvaardige wereld." (Lerner, 1980).
Hoofdstuk 5: Acties van Slachtoffers na Slachtofferschap (Respons
en Herstel) (5.6)
Dit hoofdstuk gaat over de diverse wegen die slachtoffers bewandelen na
een misdrijf, variërend van formele juridische stappen tot diepgewortelde
psychologische reacties en collectieve acties. Het is gebaseerd op
wetenschappelijke inzichten en praktijkcasuïstiek uit de criminologie en
victimologie.
De reactie van een slachtoffer op criminaliteit is een complex proces dat
verder gaat dan enkel het doen van aangifte. Hoewel het strafrechtelijk
systeem een centrale rol speelt, worden de acties van slachtoffers sterk
beïnvloed door persoonlijke behoeften aan erkenning, informatie en
veiligheid. Belangrijke inzichten zijn:
- Aangiftegedrag: Slechts een minderheid van de slachtoffers doet
aangifte, waarbij rationele kosten-batenafwegingen en de
gepercipieerde legitimiteit van de politie doorslaggevend zijn.
- Strafrechtelijke participatie: Slachtoffers zoeken niet enkel
vergelding, maar vooral procedurele rechtvaardigheid, erkenning
van hun status en het herstel van hun 'agency' (regie).
- Interpersoonlijke dynamiek: Er bestaat een 'moralization gap'
tussen dader en slachtoffer, wat verzoening bemoeilijkt en de roep
om wraak of juist de behoefte aan vergeving beïnvloedt.
- Collectieve actie: Lotgenotencontact en deelname aan sociale
bewegingen bieden slachtoffers een platform voor zingeving en
maatschappelijke verandering.
1. Casuïstiek: De impact van ernstig slachtofferschap
De ervaringen van Jack Keijzer, die beide zonen verloor door moord en
wiens broer Remy vervolgens zelfmoord pleegde door de gevolgen
daarvan, illustreren de verstrekkende gevolgen van een misdrijf. Zijn
acties — van het gebruikmaken van het spreekrecht tot het oprichten van
de hulporganisatie 'Aandacht voor Nabestaanden' — tonen aan dat
slachtofferschap kan leiden tot een levenslange inzet voor erkenning en
ondersteuning van anderen.
2. Aangiftegedrag en hulpzoeken
Victimologie?
Dit hoofdstuk gaat over de kernperspectieven binnen de victimologie,
gebaseerd op wetenschappelijke kaders en historische ontwikkelingen. De
victimologie, vaak omschreven als het "zusje van de criminologie",
onderzoekt de positie van het slachtoffer vanuit diverse invalshoeken: de
fenomenologische ervaring, de sociaal-psychologische reacties,
kritische/feministische theorieën, de klinische psychologie en het
strafrecht.
De belangrijkste bevindingen zijn:
- De onverwachte inbreuk: Slachtofferschap wordt gekenmerkt
door een plotselinge en totale verstoring van het dagelijks leven,
wat leidt tot gevoelens van hulpeloosheid en een verlies van
autonomie.
- Het 'Just World' fenomeen: Samenlevingen neigen naar victim
blaming om het geloof in een rechtvaardige wereld in stand te
houden.
- Ontwikkeling van rechten: Sinds 1948 is de focus verschoven van
de rol van het slachtoffer bij het ontstaan van een misdrijf naar de
erkenning van slachtofferrechten en de impact van trauma (PTSS).
- Het 'Ideale Slachtoffer': Maatschappelijke erkenning van
slachtofferschap is vaak afhankelijk van stereotypes (zwak,
onschuldig, onbekende dader).
1. De Ervaring van Slachtofferschap: Een Fenomenologische Blik
De victimologie begint bij de individuele ervaring. De tekst illustreert dit
aan de hand van de ervaringen van Susan Brison, een filosoof die
slachtoffer werd van seksueel geweld en poging tot moord.
- Inbreuk op het bestaan: Slachtofferschap vormt een "volstrekt
onverwachte inbreuk" op het leven. Het verandert de wereld van
een veilige plek in een bron van gevaar.
- Hulpeloosheid en Overlevering: Brison beschrijft een gevoel van
absolute hulpeloosheid waarbij zij volledig overgeleverd was aan de
genade van de dader.
- Verlies van zelf: Haar boek Aftermath: violence and the remaking
of a self (2002) benadrukt dat geweld niet alleen fysieke schade
aanricht, maar de identiteit van het slachtoffer fundamenteel
aantast.
2. Historische Ontwikkeling van de Victimologie
De victimologie heeft zich ontwikkeld van een zijpad van de criminologie
tot een volwaardig interdisciplinair onderzoeksveld.
Cruciale Mijlpalen
, Gebeurtenis/
Jaar Betekenis
Entiteit
Benjamin
1947 Gebruikte voor het eerst de term 'victimologie'.
Mendelsohn
Hans von Publiceerde The Criminal and his Victim; startpunt
1948
Hentig van de victimologie als onderzoeksdomein.
Raphael Grondlegger van het Genocideverdrag;
1948
Lemkin introduceerde de term 'genocide'.
Jaren Ontwikkeling Opkomst van routine-activiteitentheorie en
70 theorieën leefstijltheorie.
Opname van Posttraumatische Stressstoornis (PTSS)
1980 DSM-III
in het diagnostisch handboek.
Declaration of Basic Principles of Justice for Victims
1985 VN Verklaring
of Crime and Abuse of Power.
Start van de International Crime Victim Survey
1989 Jan van Dijk (ICVS), essentieel voor inzicht in 'dark number'
cijfers.
3. Sociaal-Psychologisch Perspectief: Reacties op Slachtoffers
Een kernvraag in de victimologie is hoe de omgeving reageert op
slachtoffers. Vaak is deze reactie negatief of ontkennend.
- Victim Blaming: Omstanders zoeken vaak naar fouten bij het
slachtoffer om de eigen angst te bezweren. Als het slachtoffer iets
'fout' deed, kan de omstander zichzelf wijsmaken dat het hen niet
zal overkomen.
- Just World Motive (Melvin Lerner, 1966): Mensen hebben een
fundamentele behoefte om te geloven dat de wereld rechtvaardig is
("je krijgt wat je verdient"). Geconfronteerd met onverdiend leed,
neigen mensen ertoe het slachtoffer te devalueren om dit
wereldbeeld te beschermen.
- Secundaire Victimisatie: De reactie van de sociale omgeving
(familie, politie, media) kan even traumatisch zijn als het misdrijf zelf
als er sprake is van onbegrip of verwijt.
4. Kritische en Feministische Perspectieven
Vanaf de jaren 70 hebben feministische auteurs de machtsstructuren
achter slachtofferschap blootgelegd.
- Seksueel Geweld als Controle: Susan Brownmiller (Against our
will, 1975) beargumenteerde dat verkrachting een middel is
waarmee mannen alle vrouwen in een staat van angst houden.
- Het 'Ideale Slachtoffer' (Nils Christie, 1986): Maatschappelijke
sympathie is niet gelijk verdeeld. Het "ideale slachtoffer" is:
, 1. Zwak (bijv. oud of jong).
2. Bezig met een deugdzame activiteit.
3. Aangevallen door een onbekende 'slechterik'.
4. Op een plek waar zij/hij mocht zijn.
- Macht en Stereotypering: Slachtoffers die niet aan dit ideaalbeeld
voldoen (bijv. een sekswerker of iemand met een strafblad), krijgen
minder snel erkenning en steun.
5. Klinisch Perspectief: Trauma en Herstel
De erkenning van de psychologische impact van misdrijven is een relatief
recente ontwikkeling.
- De Erkenning van PTSS (1980): De opname van PTSS in de DSM-
III was een doorbraak, mede bewerkstelligd door de ervaringen van
Vietnam-veteranen en slachtoffers van huiselijk en seksueel geweld.
- Kenmerken van Trauma: Slachtoffers kampen vaak met
herbelevingen, vermijdingsgedrag en een voortdurend gevoel van
dreiging.
- Posttraumatische Groei: Recent onderzoek (Tedeschi & Calhoun,
2004) wijst uit dat slachtoffers naast negatieve gevolgen ook een
grotere veerkracht en nieuwe inzichten in het leven kunnen
ontwikkelen.
6. Het Slachtoffer in het Strafrecht
Traditioneel werd het slachtoffer in het strafrecht gezien als een "vergeten
partij" of enkel als getuige in de zaak van de staat tegen de verdachte.
- Verschuiving van Focus: Sinds de jaren 60 is er een wereldwijde
beweging om de positie van het slachtoffer te versterken.
- Rechten van Slachtoffers: Ontwikkelingen zoals het spreekrecht,
recht op informatie en schadevergoedingsmaatregelen hebben de
positie van het slachtoffer getransformeerd van passief object naar
een actievere deelnemer in het proces.
- Internationale Instrumenten: De VN-verklaring van 1985 en de
Europese Slachtofferrichtlijn (2012) zijn cruciale kaders voor de
nationale wetgeving, waaronder die van Nederland.
Belangrijke Citaten uit het Boek
"De onverwachte inbreuk maakt dat slachtofferschap onwerkelijk kan
aanvoelen."
"Victimologie is de studie van slachtoffers en slachtofferschap. Hierin
komen kenmerken van slachtoffers, de gevolgen van misdrijven voor
slachtoffers en de theorie en praktijk van slachtofferrechten en
slachtofferhulp aan bod." (Van Dijk et al., 2024).
, "Mensen hebben een fundamentele behoefte om te geloven in een
rechtvaardige wereld." (Lerner, 1980).
Hoofdstuk 5: Acties van Slachtoffers na Slachtofferschap (Respons
en Herstel) (5.6)
Dit hoofdstuk gaat over de diverse wegen die slachtoffers bewandelen na
een misdrijf, variërend van formele juridische stappen tot diepgewortelde
psychologische reacties en collectieve acties. Het is gebaseerd op
wetenschappelijke inzichten en praktijkcasuïstiek uit de criminologie en
victimologie.
De reactie van een slachtoffer op criminaliteit is een complex proces dat
verder gaat dan enkel het doen van aangifte. Hoewel het strafrechtelijk
systeem een centrale rol speelt, worden de acties van slachtoffers sterk
beïnvloed door persoonlijke behoeften aan erkenning, informatie en
veiligheid. Belangrijke inzichten zijn:
- Aangiftegedrag: Slechts een minderheid van de slachtoffers doet
aangifte, waarbij rationele kosten-batenafwegingen en de
gepercipieerde legitimiteit van de politie doorslaggevend zijn.
- Strafrechtelijke participatie: Slachtoffers zoeken niet enkel
vergelding, maar vooral procedurele rechtvaardigheid, erkenning
van hun status en het herstel van hun 'agency' (regie).
- Interpersoonlijke dynamiek: Er bestaat een 'moralization gap'
tussen dader en slachtoffer, wat verzoening bemoeilijkt en de roep
om wraak of juist de behoefte aan vergeving beïnvloedt.
- Collectieve actie: Lotgenotencontact en deelname aan sociale
bewegingen bieden slachtoffers een platform voor zingeving en
maatschappelijke verandering.
1. Casuïstiek: De impact van ernstig slachtofferschap
De ervaringen van Jack Keijzer, die beide zonen verloor door moord en
wiens broer Remy vervolgens zelfmoord pleegde door de gevolgen
daarvan, illustreren de verstrekkende gevolgen van een misdrijf. Zijn
acties — van het gebruikmaken van het spreekrecht tot het oprichten van
de hulporganisatie 'Aandacht voor Nabestaanden' — tonen aan dat
slachtofferschap kan leiden tot een levenslange inzet voor erkenning en
ondersteuning van anderen.
2. Aangiftegedrag en hulpzoeken
