Samenvatting ontwikkelingspsychologie voor
pedagogen
Hoorcollege aantekeningen, literatuur en kennisclips
Pedagogische wetenschappen
2025-2026
, 1
Hoorcollege 1 De biologische ontwikkeling
- Boek is leidend!
- Kennisclips behoren ook tot vaste literatuur
Leerdoelen cursus in Thema 1
1. De belangrijkste theorieën binnen de ontwikkelingspsychologie herkennen, beschrijven,
uitleggen en vergelijken
2. Belangrijke concepten (terminologie) op het terrein van de ontwikkelingspsychologie (in
juiste volgorde) benoemen, uitleggen, onderscheiden en deze kennis gebruiken om
concepten aan elkaar te koppelen
3. Belangrijke mijlpalen in de ontwikkeling beschrijven, gebruiken om leeftijden in te
schatten of vaardigheden op verschillende leeftijden te vergelijken,
4. De relatie tussen genen, omgeving, cognitie en gedrag samenvatten en uitleggen hoe
diversiteit in zowel genen, omgeving, als cognitief functioneren zorgt voor verschillende
ontwikkelingspaden
5. Op basis van de opgedane kennis concrete adviezen aan ouders geven waardoor zij een
zo optimaal mogelijke omgeving kunnen creëren voor de ontwikkeling van hun kind
Kritische periodes van ontwikkeling
DNA – Genen: Basis, en Overerving
Belangrijke ontwikkelingsperiodes:
1. Prenatale ontwikkeling
2. Geboorte-Kindertijd
3. Puberteit
Waarom moet een orthopedagoog dit weten?
➔ Als je weet dat iemand genetisch kwetsbaar is voor het een of het ander dan kun je daar van
tevoren op inspringen. Maar als je dan ook weet is dat er in de omgeving, bij ouders/brussen
misschien vergelijkbare problematieken spelen. Dus als je bijvoorbeeld een kind met adhd
krijgt en je weet dat dat in de familie veel voorkomt dat die ouders daar ook misschien last
van hebben of een van de twee dan weet je misschien ook meer over hoe je het systeem kunt
benaderen om dat kind zo goed mogelijk te helpen.
Belangrijke termen:
o Fylogenese: Ontstaan van een soort (Evolutietheorie van Darwin) -> hoe een soort
ontwikkelt en dat is feitelijk eigenlijk hoe zijn wij als mens ontwikkelt tot hoe we nu zijn en dat
niet als individu maar als soort. Dus hoe een aap ontwikkelt naar een mens. Hoort allemaal
binnen de evolutietheorie van Darwin.
o Ontogenese: Ontwikkeling van een individu. Dus hoe was je aan het begin van je leven en
hoe heeft zich dat verder ontwikkeld.
o Genotype: Unieke set van genen van een individu. Is je genetische opmaak. Dus hoe jou
unieke finger print op genetisch gebied eruitziet.
o Fenotype: Uiting van de genen: Observeerbare kenmerken. Hoe zich dat uit; hoe je dat ziet in
observeerbare kenmerken.
o Mitose: Celdeling van de autosomen (Gewone lichaamscellen)→ Het repareren. Kennisclip!
o Meiose: Celdeling van gameten (Geslachtscellen)→ Ontstaan van een nieuw leven.
Kennisclip!
o Mutatie: Locale verandering in genetisch material o.a crossing over. Waar genetisch
materiaal uitgewisseld wordt tussen de chromosoomparen.
, 2
o Homozygoot: Met zelfde allel (BB / bb)
o Heterozygoot: Met verschillende allelen (Bb)
o Dominant, Recessief en codominant / onvolledig dominant:
Bloedgroep AB. Codominant komt bij ons alleen voor bij bloedgroepen.
o Zygote: Bevruchte eicel
o Epigenetica: Lichaam ondergaat veranderingen, zonder dat DNA verandert→ In de
puberteit regelen hormonen genexpressie. Het reguleren van de genen zonder structuur aan
te tasten. Het is eigenlijk het aan- en uitzetten of het in functie veranderen van cellen van
genetisch materiaal zonder dat het materiaal ook echt zelf veranderd. Dus je genetische
opmaak blijft hetzelfde maar hoe zich dat uit en functioneert dat verandert. Voorbeelden
daarvan zijn cel migratie. In het begin ben je een klompje cellen en op een gegeven moment
vermenigvuldigen die cellen en dan vorming neurale buis en dan krijg je dat cellen plek in
lichaam innemen en daar een functie aannemen. Je hebt hartcellen, levercellen,
hersencellen en die hebben allemaal hetzelfde genetische materiaal, maar ze hebben een
andere functie. In het begin was het gewoon een klompje 4,8,16,32 cellen en die waren dus
allemaal hetzelfde maar hoe ze zich vormen, uiten en wat voor functie ze gaan aannemen
dat is anders. En dat is dus een epigenetische verandering. Zoiets zie je dus ook weer in de
puberteit. Dan gebeurt er ongelofelijk veel binnen een lichaam. Je verandert, hoe kan het dat
je opeens geen haar had en dan wel lichaamshaar had. Dat is niet omdat opeens je
genetisch materiaal verandert maar dat is omdat bepaalde genen minder gaan functioneren
en anderen meer gaan functioneren. Dus die worden aan- en uitgezet gezet. Gereguleerd.
o Imprinting is hier een voorbeeld van: Imprinting houdt in dat bepaalde stofjes/
mechanismen ervoor zorgen dat bepaalde genen niet gelezen kunnen worden door
proteïnen, waardoor ze ‘’uit’’ staan. Is een proces waarbij dr speciale stofjes en dat zijn
proteïnes vooral aan en om je chromosomen zitten waardoor bepaalde delen van dat
genetisch materiaal niet meer af te lezen zijn en die worden geblokkeerd. Als die zijn
geblokkeerd dan worden ze niet afgelezen en werken bepaalde functies niet, maar dat kan
teruggedraaid worden. Wat je niet hoeft te weten is hoe dat allemaal heet. Je moet alleen
maar weten er zijn bepaalde stofjes die zorgen dat het genetisch materiaal niet meer gelezen
kan worden waardoor eigenlijk die genen uitstaan en die functie dus niet meer beschikbaar
is. Bijvoorbeeld roken heeft daar een invloed op die DNA mythelatie en als je op een gegeven
moment stopt met roken kan dat ook weer opgeruimd worden en kunnen die genen gewoon
weer functioneren zoals voorheen. Bacteriën hebben daar een invloed op en ook als je kijkt
naar prenatale ontwikkeling de voeding van de moeder kan ook een epigenetische rol spelen
voor het kind.
➔ Die imprenting is dus ook omkeerbaar. Het kan dus ook weer opgeruimd worden zodat die
genen gewoon weer functioneren. Maar je kunt het ook doorgeven en dat wordt verteld in de
kennisclip.
Genen vs Omgeving: Theorieën
Nativisten zeggen alles wat je bent, wat je doet, hoe je bent is aangeboren dus dat zit vast in een
blueprint in je genen en dar kun je vrij weinig meer aan doen zo ben ik nou eenmaal. Zo zit het
dus je systeem.
Behaviorisme zegt het andere uiterste dat alles is aangeleerd. Dus alles via nuruture is
ontstaan. Alles krijg je via de buitenwereld aangereikt.
Veel ontwikkelingspsychologen zitten ergens in het midden. Je hebt genetische opmaak en
genetische aanleg en hoe de omgeving daarmee interacteert maakt wie jij bent. En uiteindelijk is
, 3
het ook de omgeving waar wij iets aan kunnen doen. Je genetische opmaak is een gegeven waar
je mee moet werken.
Interactie genen– omgeving (trigger)
Voorbeeld daarvan hoe dat interacteert. Hier een eeneiige tweeling die allebei gen hebben voor
obesitas en de ene leeft in een omgeving waar ze zich veel omringd met gezond voedsel en bij
die tweeling zal die aanleg zich dus niet manifesteren. En bij de andere zus die eet veel ongezond
eten en daarin wordt dus door de omgeving dat gen getriggerd en zul je dus wel de kenmerken
daarvan gaan zien. Dus het feit dat je de genetische opmaak hebt voor bepaalde ziekten
bijvoorbeeld wil niet zeggen dat die zich ook noodzakelijkerwijs manifesteert.
We weten allemaal dat er allerlei risicofactoren in de omgeving zijn en die hebben bijv. invloed
op auto-immuun ziektes, ontstekingen, kankervormen maar ook als je in de psychologie gaat
denken. Omgevingsfactoren kunnen ook bijdragen tot hoger risico op het ontstaan van
psychologische problematiek. Dus het is in dat geval ook weer een interactie tussen genetische
opmaak en andere factoren.
Hier zie je even vooral negatieve dingen bacteriën en vervuiling maar ook hoe je
sociaaleconomische status kan een risicofactor zijn en veel of weinig exposure aan zonlicht kan
ook een risicofactor zijn bijv. je moet dus heel breed denken. Zijn niet alleen maar de negatieve
factoren die kunnen interacteren.
Kwetsbaarheid en omgeving:
Als je een hoge kwetsbaarheid hebt dan hoeft er maar een klein beetje negatieve invloed te zijn
en dan wordt die kwetsbaarheid getriggerd. Zit je verder links in het plaatje dus als je een lage
genetische kwetsbaarheid hebt dan kun je veel meer aan. Dus bijv. je bent stressbestendig dan
moet er een hele boel gebeuren wil jij het niet meer aankunnen. Zit jou nou heel eeg hoog in je
stress dan hoeft er maar iets kleins te zijn dan schiet je al door. Dus hoe stabieler en hoe minder
kwetsbaarheden je genetische opmaakt hoe meer je aankunt voordat een kwetsbaarheid zich
uit.
In de werkelijkheid loopt het natuurlijk niet zo lineair. Het is juist een glijdende schaal en hoe stijl
dat loopt hangt af van de persoon zelf.
pedagogen
Hoorcollege aantekeningen, literatuur en kennisclips
Pedagogische wetenschappen
2025-2026
, 1
Hoorcollege 1 De biologische ontwikkeling
- Boek is leidend!
- Kennisclips behoren ook tot vaste literatuur
Leerdoelen cursus in Thema 1
1. De belangrijkste theorieën binnen de ontwikkelingspsychologie herkennen, beschrijven,
uitleggen en vergelijken
2. Belangrijke concepten (terminologie) op het terrein van de ontwikkelingspsychologie (in
juiste volgorde) benoemen, uitleggen, onderscheiden en deze kennis gebruiken om
concepten aan elkaar te koppelen
3. Belangrijke mijlpalen in de ontwikkeling beschrijven, gebruiken om leeftijden in te
schatten of vaardigheden op verschillende leeftijden te vergelijken,
4. De relatie tussen genen, omgeving, cognitie en gedrag samenvatten en uitleggen hoe
diversiteit in zowel genen, omgeving, als cognitief functioneren zorgt voor verschillende
ontwikkelingspaden
5. Op basis van de opgedane kennis concrete adviezen aan ouders geven waardoor zij een
zo optimaal mogelijke omgeving kunnen creëren voor de ontwikkeling van hun kind
Kritische periodes van ontwikkeling
DNA – Genen: Basis, en Overerving
Belangrijke ontwikkelingsperiodes:
1. Prenatale ontwikkeling
2. Geboorte-Kindertijd
3. Puberteit
Waarom moet een orthopedagoog dit weten?
➔ Als je weet dat iemand genetisch kwetsbaar is voor het een of het ander dan kun je daar van
tevoren op inspringen. Maar als je dan ook weet is dat er in de omgeving, bij ouders/brussen
misschien vergelijkbare problematieken spelen. Dus als je bijvoorbeeld een kind met adhd
krijgt en je weet dat dat in de familie veel voorkomt dat die ouders daar ook misschien last
van hebben of een van de twee dan weet je misschien ook meer over hoe je het systeem kunt
benaderen om dat kind zo goed mogelijk te helpen.
Belangrijke termen:
o Fylogenese: Ontstaan van een soort (Evolutietheorie van Darwin) -> hoe een soort
ontwikkelt en dat is feitelijk eigenlijk hoe zijn wij als mens ontwikkelt tot hoe we nu zijn en dat
niet als individu maar als soort. Dus hoe een aap ontwikkelt naar een mens. Hoort allemaal
binnen de evolutietheorie van Darwin.
o Ontogenese: Ontwikkeling van een individu. Dus hoe was je aan het begin van je leven en
hoe heeft zich dat verder ontwikkeld.
o Genotype: Unieke set van genen van een individu. Is je genetische opmaak. Dus hoe jou
unieke finger print op genetisch gebied eruitziet.
o Fenotype: Uiting van de genen: Observeerbare kenmerken. Hoe zich dat uit; hoe je dat ziet in
observeerbare kenmerken.
o Mitose: Celdeling van de autosomen (Gewone lichaamscellen)→ Het repareren. Kennisclip!
o Meiose: Celdeling van gameten (Geslachtscellen)→ Ontstaan van een nieuw leven.
Kennisclip!
o Mutatie: Locale verandering in genetisch material o.a crossing over. Waar genetisch
materiaal uitgewisseld wordt tussen de chromosoomparen.
, 2
o Homozygoot: Met zelfde allel (BB / bb)
o Heterozygoot: Met verschillende allelen (Bb)
o Dominant, Recessief en codominant / onvolledig dominant:
Bloedgroep AB. Codominant komt bij ons alleen voor bij bloedgroepen.
o Zygote: Bevruchte eicel
o Epigenetica: Lichaam ondergaat veranderingen, zonder dat DNA verandert→ In de
puberteit regelen hormonen genexpressie. Het reguleren van de genen zonder structuur aan
te tasten. Het is eigenlijk het aan- en uitzetten of het in functie veranderen van cellen van
genetisch materiaal zonder dat het materiaal ook echt zelf veranderd. Dus je genetische
opmaak blijft hetzelfde maar hoe zich dat uit en functioneert dat verandert. Voorbeelden
daarvan zijn cel migratie. In het begin ben je een klompje cellen en op een gegeven moment
vermenigvuldigen die cellen en dan vorming neurale buis en dan krijg je dat cellen plek in
lichaam innemen en daar een functie aannemen. Je hebt hartcellen, levercellen,
hersencellen en die hebben allemaal hetzelfde genetische materiaal, maar ze hebben een
andere functie. In het begin was het gewoon een klompje 4,8,16,32 cellen en die waren dus
allemaal hetzelfde maar hoe ze zich vormen, uiten en wat voor functie ze gaan aannemen
dat is anders. En dat is dus een epigenetische verandering. Zoiets zie je dus ook weer in de
puberteit. Dan gebeurt er ongelofelijk veel binnen een lichaam. Je verandert, hoe kan het dat
je opeens geen haar had en dan wel lichaamshaar had. Dat is niet omdat opeens je
genetisch materiaal verandert maar dat is omdat bepaalde genen minder gaan functioneren
en anderen meer gaan functioneren. Dus die worden aan- en uitgezet gezet. Gereguleerd.
o Imprinting is hier een voorbeeld van: Imprinting houdt in dat bepaalde stofjes/
mechanismen ervoor zorgen dat bepaalde genen niet gelezen kunnen worden door
proteïnen, waardoor ze ‘’uit’’ staan. Is een proces waarbij dr speciale stofjes en dat zijn
proteïnes vooral aan en om je chromosomen zitten waardoor bepaalde delen van dat
genetisch materiaal niet meer af te lezen zijn en die worden geblokkeerd. Als die zijn
geblokkeerd dan worden ze niet afgelezen en werken bepaalde functies niet, maar dat kan
teruggedraaid worden. Wat je niet hoeft te weten is hoe dat allemaal heet. Je moet alleen
maar weten er zijn bepaalde stofjes die zorgen dat het genetisch materiaal niet meer gelezen
kan worden waardoor eigenlijk die genen uitstaan en die functie dus niet meer beschikbaar
is. Bijvoorbeeld roken heeft daar een invloed op die DNA mythelatie en als je op een gegeven
moment stopt met roken kan dat ook weer opgeruimd worden en kunnen die genen gewoon
weer functioneren zoals voorheen. Bacteriën hebben daar een invloed op en ook als je kijkt
naar prenatale ontwikkeling de voeding van de moeder kan ook een epigenetische rol spelen
voor het kind.
➔ Die imprenting is dus ook omkeerbaar. Het kan dus ook weer opgeruimd worden zodat die
genen gewoon weer functioneren. Maar je kunt het ook doorgeven en dat wordt verteld in de
kennisclip.
Genen vs Omgeving: Theorieën
Nativisten zeggen alles wat je bent, wat je doet, hoe je bent is aangeboren dus dat zit vast in een
blueprint in je genen en dar kun je vrij weinig meer aan doen zo ben ik nou eenmaal. Zo zit het
dus je systeem.
Behaviorisme zegt het andere uiterste dat alles is aangeleerd. Dus alles via nuruture is
ontstaan. Alles krijg je via de buitenwereld aangereikt.
Veel ontwikkelingspsychologen zitten ergens in het midden. Je hebt genetische opmaak en
genetische aanleg en hoe de omgeving daarmee interacteert maakt wie jij bent. En uiteindelijk is
, 3
het ook de omgeving waar wij iets aan kunnen doen. Je genetische opmaak is een gegeven waar
je mee moet werken.
Interactie genen– omgeving (trigger)
Voorbeeld daarvan hoe dat interacteert. Hier een eeneiige tweeling die allebei gen hebben voor
obesitas en de ene leeft in een omgeving waar ze zich veel omringd met gezond voedsel en bij
die tweeling zal die aanleg zich dus niet manifesteren. En bij de andere zus die eet veel ongezond
eten en daarin wordt dus door de omgeving dat gen getriggerd en zul je dus wel de kenmerken
daarvan gaan zien. Dus het feit dat je de genetische opmaak hebt voor bepaalde ziekten
bijvoorbeeld wil niet zeggen dat die zich ook noodzakelijkerwijs manifesteert.
We weten allemaal dat er allerlei risicofactoren in de omgeving zijn en die hebben bijv. invloed
op auto-immuun ziektes, ontstekingen, kankervormen maar ook als je in de psychologie gaat
denken. Omgevingsfactoren kunnen ook bijdragen tot hoger risico op het ontstaan van
psychologische problematiek. Dus het is in dat geval ook weer een interactie tussen genetische
opmaak en andere factoren.
Hier zie je even vooral negatieve dingen bacteriën en vervuiling maar ook hoe je
sociaaleconomische status kan een risicofactor zijn en veel of weinig exposure aan zonlicht kan
ook een risicofactor zijn bijv. je moet dus heel breed denken. Zijn niet alleen maar de negatieve
factoren die kunnen interacteren.
Kwetsbaarheid en omgeving:
Als je een hoge kwetsbaarheid hebt dan hoeft er maar een klein beetje negatieve invloed te zijn
en dan wordt die kwetsbaarheid getriggerd. Zit je verder links in het plaatje dus als je een lage
genetische kwetsbaarheid hebt dan kun je veel meer aan. Dus bijv. je bent stressbestendig dan
moet er een hele boel gebeuren wil jij het niet meer aankunnen. Zit jou nou heel eeg hoog in je
stress dan hoeft er maar iets kleins te zijn dan schiet je al door. Dus hoe stabieler en hoe minder
kwetsbaarheden je genetische opmaakt hoe meer je aankunt voordat een kwetsbaarheid zich
uit.
In de werkelijkheid loopt het natuurlijk niet zo lineair. Het is juist een glijdende schaal en hoe stijl
dat loopt hangt af van de persoon zelf.
