Kwalitatief onderzoek
Blok 1: Paradigma’s
Binnen de gezondheidswetenschappen wordt wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd. Dit is
onderzoek dat strikt volgens de methodologische regels voor onderzoek wordt uitgevoerd die binnen
dat vakgebied gelden. Een onderdeel hiervan is empirisch onderzoek, waarbij door middel van
dataverzameling nieuwe kennis wordt opgedaan.
Empirisch onderzoek kan worden uitgevoerd op twee manieren: kwantitatief en kwalitatief. In MTB 1
en 2 is aandacht besteed aan kwantitatief onderzoek, dat zich richt op meten en toetsen van
verbanden en effecten met behulp van numerieke gegevens. In dit vak ligt de focus op kwalitatief
onderzoek. Deze twee vormen verschillen sterk van elkaar in doel, aanpak en type gegevens:
Kenmerk Kwantitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek
Doel Meten en toetsen van verbanden en Begrijpen van ervaringen,
effecten (verklaren) betekenissen en perspectieven
(begrijpen)
Type gegevens Numerieke gegevens Tekstuele gegevens, verhalen,
observaties
Onderzoeksvragen Hoeveel? Hoe?
Hoe vaak? Wat (vinden)?
In welke mate? Waarom?
Onderzoeksdesign Vast (gestandaardiseerde technieken) Flexibel en holistisch (gericht op het
geheel), onderzoek in real-life setting
Steekproef Vaak groot en representatief Vaak klein en doelgericht
Benadering Deductief: vertrek vanuit theorie en Inductief: thema’s en vragen
vooraf bepaalde vragen ontstaan uit ervaringen van
deelnemers
Perspectief Onderzoeker centraal Deelnemer centraal
De tabel laat zien dat kwalitatief onderzoek zich onderscheidt van kwantitatief onderzoek door begrip
en diepgang te zoeken in plaats van het meten van hoeveelheden. Het richt zich op hoe mensen hun
sociale wereld ervaren en welke betekenissen zij eraan geven.
Voorbeeld:
Casus: In een ziekenhuis wordt een nieuw medicijn toegediend bij patiënten om een bepaalde
aandoening te behandelen.
• Kwantitatief onderzoek: De onderzoeker meet lichamelijke effecten van het medicijn bij
patiënten, zoals bloeddruk en cholesterolwaarden. Door deze gegevens te verzamelen en te
analyseren, kan worden vastgesteld of het medicijn effectief is en welke bijwerkingen optreden.
Na 4 weken is bij 80% de bloeddruk verlaagd en bij 5% treden milde bijwerkingen op.
• Kwalitatief onderzoek: De onderzoeker onderzoekt hoe patiënten het gebruik van het medicijn
ervaren. Dit kan bijvoorbeeld via interviews waarin patiënten vertellen over hun gevoelens,
twijfels, zorgen of dagelijkse routines rondom het medicijngebruik.
Hieruit blijkt dat sommige patiënten zich gerustgesteld voelen door het medicijn, terwijl anderen
angst ervaren voor bijwerkingen of het gevoel hebben dat hun dagelijkse leven wordt beïnvloed.
1
,Deductie
Kwantitatief onderzoek is vaak deductief van aard. Dit betekent dat op basis van bestaande theorieën
vooraf hypothesen worden geformuleerd, die vervolgens met behulp van meetbare data worden
getoetst.
Algemeen → specifiek
Voorbeeld:
Op basis van bestaande theorie wordt verondersteld dat een gebrek aan waardering leidt tot meer
werkstress. Vanuit deze theorie wordt de hypothese opgesteld dat verpleegkundigen die weinig
erkenning ervaren, hogere stressscores rapporteren. Deze hypothese wordt vervolgens getoetst.
Inductie
Kwalitatief onderzoek is vaak inductief van aard. Dit betekent dat vanuit observaties of ervaringen
patronen en thema’s worden geïdentificeerd, waaruit een theorie volgt.
Specifiek → algemeen
Voorbeeld:
In een onderzoek worden verpleegkundigen geïnterviewd over werkstress. Tijdens de analyse blijkt
dat vooral een gebrek aan waardering naar voren komt. Op basis van deze bevinding wordt de
theorie ontwikkeld dat ervaren erkenning een belangrijke rol speelt bij het ontstaan of versterken van
werkstress.
Kwalitatief onderzoek
Het onderzoekdesign van kwalitatief onderzoek is vaak flexibel en holistisch: onderzoekers passen
hun aanpak aan, aan wat ze in de context van het veld tegenkomen en proberen het onderwerp in
zijn geheel en in samenhang met de omgeving te begrijpen. Omdat het hierbij vooral gaat om
diepgang en inzicht, wordt vaak gewerkt met een kleine, doelgerichte steekproef, in plaats van met
een grote representatieve groep. Daarbij staat het perspectief van de deelnemer centraal en niet dat
van de onderzoeker.
Bij de dataverzameling maken kwalitatieve onderzoekers
meestal gebruik van meerdere methoden, zoals
interviews, observaties en documentanalyse. Meestal is
één methode dominant, maar door verschillende
methoden te combineren ontstaat een completer beeld
van de onderzochte situatie (triangulatie). Daarnaast
wordt binnen onderzoek ook vaak kwantitatief en
kwalitatief onderzoek gecombineerd (mixed methods) om
zowel objectieve effecten als subjectieve ervaringen in
kaart te brengen.
Kwalitatief onderzoek kan, net als kwantitatief onderzoek, betrouwbaar en valide zijn wanneer het
zorgvuldig wordt uitgevoerd. Onderzoekers verwerken de data op een systematische en transparante
manier, bijvoorbeeld door interviews te coderen aan de hand van vooraf bepaalde of tijdens het
onderzoek ontstane thema’s, zodat conclusies niet afhangen van persoonlijke voorkeuren. Daarnaast
worden vaak controles ingebouwd en wordt nauwkeurig vastgelegd hoe de data zijn verzameld,
geanalyseerd en geïnterpreteerd. Zo kan de lezer volgen hoe de resultaten tot stand zijn gekomen,
wat de betrouwbaarheid van het onderzoek versterkt.
2
,Paradigma’s
Om het proces van onderzoek beter te begrijpen, kan The
Wheel of Critical Choices worden gebruikt. Dit is een
metafoor waarin de verschillende lagen van
onderzoek, van paradigma’s, onderzoeksdesign,
methoden en analyse, worden voorgesteld als
cirkels in een wiel. Elke cirkel kan onafhankelijk
bewegen, maar de keuzes in de binnenste cirkels
beïnvloeden de buitenste lagen en andersom. Zo
kan een aanpassing in de methoden vragen
oproepen over fundamentele aannames over
kennis en werkelijkheid, terwijl basiskeuzes over
wat ‘realiteit’ is praktische gevolgen hebben voor
hoe en welke gegevens worden verzameld.
Het wiel helpt onderzoekers expliciet na te denken over hoe
hun basisveronderstellingen over de werkelijkheid, kennis en rol
van de onderzoeker samenhangen met hun praktische keuzes in design en uitvoering. Tegelijk laat het
zien dat keuzes in onderzoek niet los van elkaar staan, maar flexibel kunnen worden aangepast aan
het doel, de context en de deelnemers.
In dit blok wordt de binnenste cirkel van het wiel behandeld: de
paradigma’s. Een paradigma is een overkoepelend denkkader of
wereldbeeld dat richting geeft aan wetenschappelijk onderzoek.
Het bevat de aannames van onderzoekers over wat werkelijkheid is,
hoe kennis tot stand komt en hoe onderzoek gedaan moet worden.
Paradigma’s vormen daarmee de basis waarop keuzes in een
onderzoek worden gemaakt, zoals het type onderzoeksvraag, het
onderzoeksdesign en de methoden die worden gebruikt.
Paradigma’s worden beschreven aan de hand van drie samenhangende
kernvragen, die logisch op elkaar voortbouwen:
1) Ontologische vraag (zijnsleer): wat is realiteit? Hoe ziet realiteit eruit? Bestaat er één objectieve
werkelijkheid buiten de mens, of bestaan er meerdere werkelijkheden die sociaal geconstrueerd
zijn? Het antwoord op deze vraag bepaalt hoe het onderzoeksobject wordt gezien.
2) Epistemologische vraag (kennisleer): hoe is kennis over die realiteit mogelijk? Wat is de relatie
tot dat wat te kennen valt en de kenner (onderzoeker)? Indien wordt aangenomen dat realiteit
objectief bestaat, dan kan kennis worden verkregen door systematische meting en afstand tussen
onderzoeker en onderzochte. Indien realiteit wordt gezien als sociaal geconstrueerd, dan ontstaat
kennis in interactie tussen onderzoeker en deelnemer.
3) Methodologische vraag: hoe kan onderzoek worden uitgevoerd om kennis te verkrijgen? Deze
vraag vloeit voort uit de antwoorden op de ontologische en epistemologische vragen. Wanneer
realiteit als objectief en meetbaar wordt beschouwd, ligt een gestandaardiseerde en vaste
onderzoeksopzet voor de hand. Wanneer realiteit wordt gezien als context gebonden en
betekenisvol, past een flexibel onderzoeksdesign met open methoden zoals interviews of
observaties beter.
De samenhang tussen deze drie niveaus is essentieel: de visie op realiteit (ontologie) beïnvloedt de
visie op kennis (epistemologie), en beide bepalen welke methoden (methodologie) passend worden
beschouwd. Paradigma’s vormen daarmee de fundamentele basis van ieder onderzoek.
3
, Ontologisch continuüm
Binnen de ontologie bestaat er geen strikte tweedeling wat werkelijkheid/realiteit is. In plaats
daarvan wordt werkelijkheid vaak gezien als een continuüm met twee uitersten:
Objectivistische benadering Subjectivistische benadering
• Realiteit als concrete structuur (realisme) • Twijfelt aan bestaan reële wereld
• De werkelijkheid is onafhankelijk van • Realiteit als project van menselijke
menselijke waarnemingen verbeelding
• Dualisme (onderzoeker staat los van de • Er kunnen meerdere werkelijkheden
werkelijkheid) bestaan
Voorbeeld 1: bloeddruk bestaat als een Voorbeeld 1: twee verpleegkundigen
meetbare waarde, ongeacht wat iemand ervaren dezelfde werkdruk verschillend: de
ervan vindt. één als stressvol, de ander als motiverend.
Voorbeeld 2: als een boom valt in het bos en Voorbeeld 2: als een boom valt in het bos
er is niemand om hem te horen vallen, is die en er is niemand om hem te horen vallen,
dan wel echt gevallen? → Ja want het staat is die dan wel echt gevallen? → nee, want
los van de waarneming van de onderzoeker het is niet geobserveerd door de
onderzoeker
Epistemologisch continuüm
Binnen de epistemologie (kennisleer) gaat het om de vraag: hoe ontstaat kennis?
Ook hier is geen sprake van een scherpe tweedeling, maar van een continuüm met twee uitersten:
Positivistische benadering Interpretatieve benadering
• Verklaren • Begrijpen
• Onderzoeker houdt zo veel mogelijk • Kennis ontstaat in interactie tussen
afstand van het onderzoeksobject onderzoeker en deelnemer
• Kennis wordt verkregen door • Interpretatie speelt centrale rol
systematische meting • Onderzoeker is onderdeel van het
• Neutraliteit en objectiviteit staan onderzoeksproces
centraal • Context en betekenis zijn belangrijk
Paradigma: positivisme Paradigma: fenomenologie, sociaal
constructivisme, kritische theorie
Wat heb je aan kennis over epistemologische benaderingen als kwalitatief onderzoeker?
• Je epistemologische benadering geeft richting aan het type onderzoek, je design en de methoden
van dataverzameling.
• Het expliciteren van je epistemologische benadering geeft collega onderzoekers inzicht in je
werkwijze/invalshoek.
• Paradigma’s vragen van kwalitatief onderzoekers dat zij hun rol in de “kennisproductie”
expliciteren en daarop reflecteren.
4
Blok 1: Paradigma’s
Binnen de gezondheidswetenschappen wordt wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd. Dit is
onderzoek dat strikt volgens de methodologische regels voor onderzoek wordt uitgevoerd die binnen
dat vakgebied gelden. Een onderdeel hiervan is empirisch onderzoek, waarbij door middel van
dataverzameling nieuwe kennis wordt opgedaan.
Empirisch onderzoek kan worden uitgevoerd op twee manieren: kwantitatief en kwalitatief. In MTB 1
en 2 is aandacht besteed aan kwantitatief onderzoek, dat zich richt op meten en toetsen van
verbanden en effecten met behulp van numerieke gegevens. In dit vak ligt de focus op kwalitatief
onderzoek. Deze twee vormen verschillen sterk van elkaar in doel, aanpak en type gegevens:
Kenmerk Kwantitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek
Doel Meten en toetsen van verbanden en Begrijpen van ervaringen,
effecten (verklaren) betekenissen en perspectieven
(begrijpen)
Type gegevens Numerieke gegevens Tekstuele gegevens, verhalen,
observaties
Onderzoeksvragen Hoeveel? Hoe?
Hoe vaak? Wat (vinden)?
In welke mate? Waarom?
Onderzoeksdesign Vast (gestandaardiseerde technieken) Flexibel en holistisch (gericht op het
geheel), onderzoek in real-life setting
Steekproef Vaak groot en representatief Vaak klein en doelgericht
Benadering Deductief: vertrek vanuit theorie en Inductief: thema’s en vragen
vooraf bepaalde vragen ontstaan uit ervaringen van
deelnemers
Perspectief Onderzoeker centraal Deelnemer centraal
De tabel laat zien dat kwalitatief onderzoek zich onderscheidt van kwantitatief onderzoek door begrip
en diepgang te zoeken in plaats van het meten van hoeveelheden. Het richt zich op hoe mensen hun
sociale wereld ervaren en welke betekenissen zij eraan geven.
Voorbeeld:
Casus: In een ziekenhuis wordt een nieuw medicijn toegediend bij patiënten om een bepaalde
aandoening te behandelen.
• Kwantitatief onderzoek: De onderzoeker meet lichamelijke effecten van het medicijn bij
patiënten, zoals bloeddruk en cholesterolwaarden. Door deze gegevens te verzamelen en te
analyseren, kan worden vastgesteld of het medicijn effectief is en welke bijwerkingen optreden.
Na 4 weken is bij 80% de bloeddruk verlaagd en bij 5% treden milde bijwerkingen op.
• Kwalitatief onderzoek: De onderzoeker onderzoekt hoe patiënten het gebruik van het medicijn
ervaren. Dit kan bijvoorbeeld via interviews waarin patiënten vertellen over hun gevoelens,
twijfels, zorgen of dagelijkse routines rondom het medicijngebruik.
Hieruit blijkt dat sommige patiënten zich gerustgesteld voelen door het medicijn, terwijl anderen
angst ervaren voor bijwerkingen of het gevoel hebben dat hun dagelijkse leven wordt beïnvloed.
1
,Deductie
Kwantitatief onderzoek is vaak deductief van aard. Dit betekent dat op basis van bestaande theorieën
vooraf hypothesen worden geformuleerd, die vervolgens met behulp van meetbare data worden
getoetst.
Algemeen → specifiek
Voorbeeld:
Op basis van bestaande theorie wordt verondersteld dat een gebrek aan waardering leidt tot meer
werkstress. Vanuit deze theorie wordt de hypothese opgesteld dat verpleegkundigen die weinig
erkenning ervaren, hogere stressscores rapporteren. Deze hypothese wordt vervolgens getoetst.
Inductie
Kwalitatief onderzoek is vaak inductief van aard. Dit betekent dat vanuit observaties of ervaringen
patronen en thema’s worden geïdentificeerd, waaruit een theorie volgt.
Specifiek → algemeen
Voorbeeld:
In een onderzoek worden verpleegkundigen geïnterviewd over werkstress. Tijdens de analyse blijkt
dat vooral een gebrek aan waardering naar voren komt. Op basis van deze bevinding wordt de
theorie ontwikkeld dat ervaren erkenning een belangrijke rol speelt bij het ontstaan of versterken van
werkstress.
Kwalitatief onderzoek
Het onderzoekdesign van kwalitatief onderzoek is vaak flexibel en holistisch: onderzoekers passen
hun aanpak aan, aan wat ze in de context van het veld tegenkomen en proberen het onderwerp in
zijn geheel en in samenhang met de omgeving te begrijpen. Omdat het hierbij vooral gaat om
diepgang en inzicht, wordt vaak gewerkt met een kleine, doelgerichte steekproef, in plaats van met
een grote representatieve groep. Daarbij staat het perspectief van de deelnemer centraal en niet dat
van de onderzoeker.
Bij de dataverzameling maken kwalitatieve onderzoekers
meestal gebruik van meerdere methoden, zoals
interviews, observaties en documentanalyse. Meestal is
één methode dominant, maar door verschillende
methoden te combineren ontstaat een completer beeld
van de onderzochte situatie (triangulatie). Daarnaast
wordt binnen onderzoek ook vaak kwantitatief en
kwalitatief onderzoek gecombineerd (mixed methods) om
zowel objectieve effecten als subjectieve ervaringen in
kaart te brengen.
Kwalitatief onderzoek kan, net als kwantitatief onderzoek, betrouwbaar en valide zijn wanneer het
zorgvuldig wordt uitgevoerd. Onderzoekers verwerken de data op een systematische en transparante
manier, bijvoorbeeld door interviews te coderen aan de hand van vooraf bepaalde of tijdens het
onderzoek ontstane thema’s, zodat conclusies niet afhangen van persoonlijke voorkeuren. Daarnaast
worden vaak controles ingebouwd en wordt nauwkeurig vastgelegd hoe de data zijn verzameld,
geanalyseerd en geïnterpreteerd. Zo kan de lezer volgen hoe de resultaten tot stand zijn gekomen,
wat de betrouwbaarheid van het onderzoek versterkt.
2
,Paradigma’s
Om het proces van onderzoek beter te begrijpen, kan The
Wheel of Critical Choices worden gebruikt. Dit is een
metafoor waarin de verschillende lagen van
onderzoek, van paradigma’s, onderzoeksdesign,
methoden en analyse, worden voorgesteld als
cirkels in een wiel. Elke cirkel kan onafhankelijk
bewegen, maar de keuzes in de binnenste cirkels
beïnvloeden de buitenste lagen en andersom. Zo
kan een aanpassing in de methoden vragen
oproepen over fundamentele aannames over
kennis en werkelijkheid, terwijl basiskeuzes over
wat ‘realiteit’ is praktische gevolgen hebben voor
hoe en welke gegevens worden verzameld.
Het wiel helpt onderzoekers expliciet na te denken over hoe
hun basisveronderstellingen over de werkelijkheid, kennis en rol
van de onderzoeker samenhangen met hun praktische keuzes in design en uitvoering. Tegelijk laat het
zien dat keuzes in onderzoek niet los van elkaar staan, maar flexibel kunnen worden aangepast aan
het doel, de context en de deelnemers.
In dit blok wordt de binnenste cirkel van het wiel behandeld: de
paradigma’s. Een paradigma is een overkoepelend denkkader of
wereldbeeld dat richting geeft aan wetenschappelijk onderzoek.
Het bevat de aannames van onderzoekers over wat werkelijkheid is,
hoe kennis tot stand komt en hoe onderzoek gedaan moet worden.
Paradigma’s vormen daarmee de basis waarop keuzes in een
onderzoek worden gemaakt, zoals het type onderzoeksvraag, het
onderzoeksdesign en de methoden die worden gebruikt.
Paradigma’s worden beschreven aan de hand van drie samenhangende
kernvragen, die logisch op elkaar voortbouwen:
1) Ontologische vraag (zijnsleer): wat is realiteit? Hoe ziet realiteit eruit? Bestaat er één objectieve
werkelijkheid buiten de mens, of bestaan er meerdere werkelijkheden die sociaal geconstrueerd
zijn? Het antwoord op deze vraag bepaalt hoe het onderzoeksobject wordt gezien.
2) Epistemologische vraag (kennisleer): hoe is kennis over die realiteit mogelijk? Wat is de relatie
tot dat wat te kennen valt en de kenner (onderzoeker)? Indien wordt aangenomen dat realiteit
objectief bestaat, dan kan kennis worden verkregen door systematische meting en afstand tussen
onderzoeker en onderzochte. Indien realiteit wordt gezien als sociaal geconstrueerd, dan ontstaat
kennis in interactie tussen onderzoeker en deelnemer.
3) Methodologische vraag: hoe kan onderzoek worden uitgevoerd om kennis te verkrijgen? Deze
vraag vloeit voort uit de antwoorden op de ontologische en epistemologische vragen. Wanneer
realiteit als objectief en meetbaar wordt beschouwd, ligt een gestandaardiseerde en vaste
onderzoeksopzet voor de hand. Wanneer realiteit wordt gezien als context gebonden en
betekenisvol, past een flexibel onderzoeksdesign met open methoden zoals interviews of
observaties beter.
De samenhang tussen deze drie niveaus is essentieel: de visie op realiteit (ontologie) beïnvloedt de
visie op kennis (epistemologie), en beide bepalen welke methoden (methodologie) passend worden
beschouwd. Paradigma’s vormen daarmee de fundamentele basis van ieder onderzoek.
3
, Ontologisch continuüm
Binnen de ontologie bestaat er geen strikte tweedeling wat werkelijkheid/realiteit is. In plaats
daarvan wordt werkelijkheid vaak gezien als een continuüm met twee uitersten:
Objectivistische benadering Subjectivistische benadering
• Realiteit als concrete structuur (realisme) • Twijfelt aan bestaan reële wereld
• De werkelijkheid is onafhankelijk van • Realiteit als project van menselijke
menselijke waarnemingen verbeelding
• Dualisme (onderzoeker staat los van de • Er kunnen meerdere werkelijkheden
werkelijkheid) bestaan
Voorbeeld 1: bloeddruk bestaat als een Voorbeeld 1: twee verpleegkundigen
meetbare waarde, ongeacht wat iemand ervaren dezelfde werkdruk verschillend: de
ervan vindt. één als stressvol, de ander als motiverend.
Voorbeeld 2: als een boom valt in het bos en Voorbeeld 2: als een boom valt in het bos
er is niemand om hem te horen vallen, is die en er is niemand om hem te horen vallen,
dan wel echt gevallen? → Ja want het staat is die dan wel echt gevallen? → nee, want
los van de waarneming van de onderzoeker het is niet geobserveerd door de
onderzoeker
Epistemologisch continuüm
Binnen de epistemologie (kennisleer) gaat het om de vraag: hoe ontstaat kennis?
Ook hier is geen sprake van een scherpe tweedeling, maar van een continuüm met twee uitersten:
Positivistische benadering Interpretatieve benadering
• Verklaren • Begrijpen
• Onderzoeker houdt zo veel mogelijk • Kennis ontstaat in interactie tussen
afstand van het onderzoeksobject onderzoeker en deelnemer
• Kennis wordt verkregen door • Interpretatie speelt centrale rol
systematische meting • Onderzoeker is onderdeel van het
• Neutraliteit en objectiviteit staan onderzoeksproces
centraal • Context en betekenis zijn belangrijk
Paradigma: positivisme Paradigma: fenomenologie, sociaal
constructivisme, kritische theorie
Wat heb je aan kennis over epistemologische benaderingen als kwalitatief onderzoeker?
• Je epistemologische benadering geeft richting aan het type onderzoek, je design en de methoden
van dataverzameling.
• Het expliciteren van je epistemologische benadering geeft collega onderzoekers inzicht in je
werkwijze/invalshoek.
• Paradigma’s vragen van kwalitatief onderzoekers dat zij hun rol in de “kennisproductie”
expliciteren en daarop reflecteren.
4
