Anouk Leering, Aantekeningen hoorcolleges Wetenschapsfilosofie, 2025-2026 (februari-
maart 2026)
HC 1 – Ontstaan van de
geesteswetenschappen
Wat is wetenschapsfilosofie?
→ Wat is filosofie? Nadenken over het denken zelf, dat wil zeggen over de principes,
structuren en de mogelijkheden van het denken.
→ Wat is wetenschap? Het systematisch, in overleg en volgens bepaalde regels
verkrijgen van kennis.
→ Wetenschapsfilosofie = een nadenken over de bijzondere manier van denken die wij
‘wetenschap’ noemen, dat wil zeggen een nadenken over de principes, structuren en
mogelijkheden van de ‘wetenschap’.
Er zijn drie thema’s die onderscheiden kunnen worden:
1. Argumentatie
a. Geldigheid van redeneren
b. Denk aan Logica van Aristoteles, Aristoteles deed nadenken over hoe je
wetenschap moest bedrijven, hij heeft het over het Organon (ander woord
voor werktuig), hij zei dat je moet schikken over het instrumentarium
voordat je onderzoek kan doen
c. Statistiek
2. Begripsvorming
a. Niet denken aan het bedenken van concepten of woorden, maar gaat
eigenlijk over het begrijpen waarover je iets wil zeggen
b. Je wil kijken wat je nodig hebt om ergens een uitspraak over te doen
c. Betekent ook dat je betekenisvolle elementen isoleert om ze met elkaar in
verband te kunnen brengen zodat je iets kunt zeggen over het object
3. Methodiek
a. Ontwikkeling van onderzoeksmethoden en nadenken over methodes
b. Denk ook aan kwesties over wat voor soort onderzoek je kan doen, wat is
maatschappelijk verantwoord (“mag je proefdieren gebruiken?”)
Taken van de wetenschapsfilosofie
1. Kritisch-normatief: Komt neer op legitimatie. Filosofisch rechtvaardigen van
wetenschap en normen geven voor de beoordeling van wetenschap
2. Beschrijvend: adequaat (historisch) reconstrueren wat de wetenschap doet
Wat is wetenschap? Wetenschap is een dynamisch fenomeen: het begrip verandert in
de loop der tijd. Hoe er naar wetenschap wordt gekeken verandert ook in de loop der tijd.
Een woord dat vaak wordt gebruikt in verband met wetenschap is ‘waarheid’. Al in de
Griekse Oudheid wordt er gesproken over ‘waarheid’, ‘kennis’. Kennis zou waarheid
betreffen als het tijdloos en noodzakelijk zou zijn. Kennis werd gesteld tegenover opinie.
1
,Anouk Leering, Aantekeningen hoorcolleges Wetenschapsfilosofie, 2025-2026 (februari-
maart 2026)
Een opinie (mening) is gebonden aan tijd, groep en individu. Als je het hebt over kennis
dan is het zeker noodzakelijk en onafhankelijk van mijzelf waar, en een mening is slechts
mijn mening. Waarheid uitspraken moeten voldoen aan bepaalde eisen, het moet
herhaaldelijk waargenomen zijn, of er moet een getuigen zijn geweest die kan
bevestigen, een experiment moet herhaalt kunnen worden met dezelfde resultaten en er
moeten geldige conclusies worden getrokken. Met andere woorden de argumentatie en
methodiek moeten in orde zijn. In de 17de- eeuw is daar enorme vooruitgang in gemaakt
(daarom ook ‘wetenschappelijke revolutie’). Deze ontwikkelingen begonnen eigenlijk al
in de 15de/16de-eeuw en liepen nog door tot in de 18de-eeuw. Allereerst kwamen er
instrumenten (bijvoorbeeld telescoop), die zorgde voor ontwikkeling in de wetenschap.
Denk ook aan de Royal Society of London, dat was het eerste genootschap voor mensen
die zich bezighielden met wetenschappelijk onderzoek en die bij elkaar kwamen om
experimenten te doen. Dat betekent dat wetenschappers met elkaar communiceerde,
soort voorloper van conferenties. In de 17de-eeuw zijn er ook veel wiskundigen geweest,
hebben mogelijk gemaakt dat experimenten omgezet konden worden in wiskundige
modellen. Dit zorgde ook voor de mechanisering van het wereldbeeld, de wereld werd
besproken in de termen van wiskunde. Dat gaat allemaal over natuurwetenschap.
Je kunt je afvragen of er in die tijd over geesteswetenschappen gesproken kan worden.
Volgens de auteurs van het boek ontstaat dat pas rond 1800. Maar dat kunnen we ons
bevragen. Rens Bod zegt dat wetenschap eigenlijk het zoeken van principes en patronen
in de wereld is. Volgens hem gebeurde dat vroeger ook, bij de Grieken al, lang niet alleen
met betrekking tot de natuur. Aristoteles schrijft al over tragedies. Die
geesteswetenschappen zijn dus ouder dan 1800. Sterker nog, Rens Bod zegt dat het
humanisme van de 16de-eeuw voor het eerste een relatie heeft gelegd tussen
theorievorming en empirisch onderzoek, dat gebeurde in de tekstwetenschap. De cyclus
die de natuurwetenschappers gebruiken is eigenlijk overgenomen van de humanisten.
In het boek onderscheiden ze drie vormen van de wetenschappen.
1. Natuurwetenschappen: hebben de natuur als object
2. Geesteswetenschappen (rond 1800): hebben de mens als object
3. Sociale wetenschappen (eind 19de-eeuw): een splitsing binnen de
geesteswetenschappen tussen de wetenschappen die zich bezighouden met de
producten van de mens en anderzijds de gedragingen of het samenleven van de
mens in groepen
Is er een verschil tussen kunst- en cultuurwetenschappen en geesteswetenschappen?
Soms ligt het vanuit de context meer voor de hand om te spreken over
geesteswetenschap en soms is het handiger om te spreken over kunst- en
cultuurwetenschap. Wanneer is dat zo? Bijvoorbeeld als je het hebt over filosofie,
theologie, kunst, theater, muziek, dan denk je eerder aan geesteswetenschap. Als je het
hebt over media of cultural studies, dan is het ongemakkelijk om te spreken over
2
,Anouk Leering, Aantekeningen hoorcolleges Wetenschapsfilosofie, 2025-2026 (februari-
maart 2026)
geesteswetenschap, omdat ze zijn ontwikkeld in concurrentie met de
geesteswetenschap. Zij willen meer kijken naar wat populair was, zij kijken op een
andere manier naar kunstproducten: ‘waarom zijn ze populair?’, ‘zijn er trends te zien?’.
Ze zetten zich af tegen wat er traditioneel gedaan werd binnen geesteswetenschappen.
Foucault en Kuhn
Rond 1800 ontstaan die geesteswetenschappen, hoe is dat gebeurd en waarom?
Waarop moesten ze antwoord geven? Dat zijn vragen die gesteld worden in het boek.
Antwoorden worden gegeven via het werk van Foucault. Ze maken een vergelijking
tussen Foucault en Kuhn als het gaat over het ontstaan van de geesteswetenschappen.
Kuhn
De Structuur van Wetenschappelijke Revoluties gaat over de ontwikkeling van
wetenschappelijke disciplines en laat zien dat die ontwikkeling in bepaalde fasen gaat.
Eerst, zegt Kuhn, is een wetenschap nog niet echt een wetenschap, maar moet je eerder
spreken over een pre-wetenschap. Wat je dan ziet is dat allerlei onderzoekers bezig zijn,
verspreid, met eigen methoden ontwikkelen, eigen experimenten bedenken, maar er is
geen eenduidigheid, ze doen maar wat. Op een gegeven ogenblik komt het in de normale
wetenschap terecht, de volgende fase. De fase van de normale wetenschap is een fase
waarin alle wetenschappers die zich in dat veld bezighouden wel duidelijk weten wat
voor vragen er zijn, hoe ze die moeten beantwoorden en als er een experiment wordt
gedaan weten ze wat voor conclusies eruit getrokken kunnen worden. Er is sprake van
paradigma. Waaruit bestaat zo’n paradigma? Uit de theorieën waar de wetenschappers
van uit gaan. Het bestaat ook uit bepaalde wetenschappelijke waarden, wanneer iets
goed is en wanneer iets minder goed is. Het bestaat ook uit een aantal voorbeelden hoe
je iets moet doen. Eigenlijk zegt Kuhn dat als je in zo’n fase van paradigma werkt, dan
bestaat wetenschap uit niks anders dan puzzels oplossen. In de ontwikkeling van
wetenschap zijn op een gegeven moment onverklaarbare verschijnzelen die
onverklaarbaar blijven, dan ontstaan er verschillende concurrerende groepjes
wetenschappers. Op een gegeven moment is er één groep die dominant wordt, dan krijg
je een paradigmawisseling. De dominante groep wordt een groep met een eigen
tijdschrift bijvoorbeeld, ze krijgen eigen conferenties, en bij het herschrijven van boeken
wordt de oude beschrijving vervangen voor hun beschrijving. Het is vaak een nieuwe
generatie wetenschappers. De paradigmawisseling noemt Kuhn een revolutie. Dit boek
van Kuhn zorgde binnen de wetenschapsfilosofie voor een belangrijke verschuiving. Karl
Poppe hield zich bezig met het kritisch-normatieve werk. Op het moment dat Kuhn zijn
boek schrijft en zegt dat het te maken heeft met hoe wetenschappers met elkaar
omgaan en de sociale verhoudingen, dan verschuift het eigenlijk naar de reconstructie
van wat de wetenschappers aan het doen zijn.
3
, Anouk Leering, Aantekeningen hoorcolleges Wetenschapsfilosofie, 2025-2026 (februari-
maart 2026)
Foucault
Kuhn zijn werk lijkt een beetje op Foucault zijn epistème’s. Epistème is een Grieks woord
voor kennis. Wat is een epistème voor Foucault? Hij zegt dat alles wat we aan
wetenschap bedrijven, alle wetenschap in een bepaalde tijd of bepaalde cultuur, wordt
gedreven vanuit een bepaalde dieptestructuur die gelijk is. Er is een onderliggende
manier in al ons spreken, schrijven en denken die je overal kan aantreffen. Soms
verandert dat, soms komt er een nieuw epistème, net als dat er een nieuw paradigma
komt bij Kuhn. Foucault beschrijft drie grote epistème’s: de renaissance, klassieke tijd
en moderne tijd (19de en 20ste-eeuw). Die overgangen van epistème’s die treden eigenlijk
zomaar ineens op, er is geen oorzaak aan te wijzen. Het zijn onherleidbare historische
gebeurtenissen, hij spreekt van breuken: de geschiedenis toont geen continuïteit, geen
geleidelijkheid, maar toont breuken.
Als je dat vergelijkt met Kuhn die het over revoluties heeft, dan lijkt dat er heel erg op.
Kuhn schreef zijn boek in 1962, Foucault zijn boek is uit 1966. Foucault kende het werk
van Kuhn waarschijnlijk niet. Er zijn ook verschillen. Kuhn heeft het over
wetenschappelijke revoluties binnen een bepaalde discipline, Foucault heeft het over
iets veel breders: over het algemene denken en het algemene wetenschap bedrijven in
een cultuur of tijdperk. Binnen Kuhn’s paradigma heerst consensus, iedereen is het wel
met elkaar eens. Maar in de epistème’s van Foucault kunnen tot op bepaalde hoogte
verschillende perspectieven naast elkaar staan. De paradigma’s van Kuhn duren veel
korter dan de epistème’s van Foucault.
Een epistème is dus een soort dieptestructuur van al het weten en spreken in een
bepaalde tijd en bepaalde cultuur. Je hebt het niet alleen over wetenschappen, maar
ook over hoe je uitdrukking geeft aan persoonlijke ervaringen, en hoe onderwijs is
ingericht.
De mens als object van kennis
Als we kijken naar de overgang rond 1800, dan verschijnt de mens volgens Foucault als
object van kennis. Dan moet je het hebben over het subject. In het boek geven ze drie
argumenten dat mens object van kennis wordt, hierbij stellen ze vragen.
1. Hoe was dit filosofisch mogelijk?
→ Filosofisch werd het mogelijk dankzij Kant en Hegel
2. Waarom was dit maatschappelijk wenselijk?
→ Allerlei cultuurhistorische achtergronden aan te wijzen
3. Welke institutionele veranderingen maakten dit werkelijk?
→ Humboldts universiteitshervorming
4
maart 2026)
HC 1 – Ontstaan van de
geesteswetenschappen
Wat is wetenschapsfilosofie?
→ Wat is filosofie? Nadenken over het denken zelf, dat wil zeggen over de principes,
structuren en de mogelijkheden van het denken.
→ Wat is wetenschap? Het systematisch, in overleg en volgens bepaalde regels
verkrijgen van kennis.
→ Wetenschapsfilosofie = een nadenken over de bijzondere manier van denken die wij
‘wetenschap’ noemen, dat wil zeggen een nadenken over de principes, structuren en
mogelijkheden van de ‘wetenschap’.
Er zijn drie thema’s die onderscheiden kunnen worden:
1. Argumentatie
a. Geldigheid van redeneren
b. Denk aan Logica van Aristoteles, Aristoteles deed nadenken over hoe je
wetenschap moest bedrijven, hij heeft het over het Organon (ander woord
voor werktuig), hij zei dat je moet schikken over het instrumentarium
voordat je onderzoek kan doen
c. Statistiek
2. Begripsvorming
a. Niet denken aan het bedenken van concepten of woorden, maar gaat
eigenlijk over het begrijpen waarover je iets wil zeggen
b. Je wil kijken wat je nodig hebt om ergens een uitspraak over te doen
c. Betekent ook dat je betekenisvolle elementen isoleert om ze met elkaar in
verband te kunnen brengen zodat je iets kunt zeggen over het object
3. Methodiek
a. Ontwikkeling van onderzoeksmethoden en nadenken over methodes
b. Denk ook aan kwesties over wat voor soort onderzoek je kan doen, wat is
maatschappelijk verantwoord (“mag je proefdieren gebruiken?”)
Taken van de wetenschapsfilosofie
1. Kritisch-normatief: Komt neer op legitimatie. Filosofisch rechtvaardigen van
wetenschap en normen geven voor de beoordeling van wetenschap
2. Beschrijvend: adequaat (historisch) reconstrueren wat de wetenschap doet
Wat is wetenschap? Wetenschap is een dynamisch fenomeen: het begrip verandert in
de loop der tijd. Hoe er naar wetenschap wordt gekeken verandert ook in de loop der tijd.
Een woord dat vaak wordt gebruikt in verband met wetenschap is ‘waarheid’. Al in de
Griekse Oudheid wordt er gesproken over ‘waarheid’, ‘kennis’. Kennis zou waarheid
betreffen als het tijdloos en noodzakelijk zou zijn. Kennis werd gesteld tegenover opinie.
1
,Anouk Leering, Aantekeningen hoorcolleges Wetenschapsfilosofie, 2025-2026 (februari-
maart 2026)
Een opinie (mening) is gebonden aan tijd, groep en individu. Als je het hebt over kennis
dan is het zeker noodzakelijk en onafhankelijk van mijzelf waar, en een mening is slechts
mijn mening. Waarheid uitspraken moeten voldoen aan bepaalde eisen, het moet
herhaaldelijk waargenomen zijn, of er moet een getuigen zijn geweest die kan
bevestigen, een experiment moet herhaalt kunnen worden met dezelfde resultaten en er
moeten geldige conclusies worden getrokken. Met andere woorden de argumentatie en
methodiek moeten in orde zijn. In de 17de- eeuw is daar enorme vooruitgang in gemaakt
(daarom ook ‘wetenschappelijke revolutie’). Deze ontwikkelingen begonnen eigenlijk al
in de 15de/16de-eeuw en liepen nog door tot in de 18de-eeuw. Allereerst kwamen er
instrumenten (bijvoorbeeld telescoop), die zorgde voor ontwikkeling in de wetenschap.
Denk ook aan de Royal Society of London, dat was het eerste genootschap voor mensen
die zich bezighielden met wetenschappelijk onderzoek en die bij elkaar kwamen om
experimenten te doen. Dat betekent dat wetenschappers met elkaar communiceerde,
soort voorloper van conferenties. In de 17de-eeuw zijn er ook veel wiskundigen geweest,
hebben mogelijk gemaakt dat experimenten omgezet konden worden in wiskundige
modellen. Dit zorgde ook voor de mechanisering van het wereldbeeld, de wereld werd
besproken in de termen van wiskunde. Dat gaat allemaal over natuurwetenschap.
Je kunt je afvragen of er in die tijd over geesteswetenschappen gesproken kan worden.
Volgens de auteurs van het boek ontstaat dat pas rond 1800. Maar dat kunnen we ons
bevragen. Rens Bod zegt dat wetenschap eigenlijk het zoeken van principes en patronen
in de wereld is. Volgens hem gebeurde dat vroeger ook, bij de Grieken al, lang niet alleen
met betrekking tot de natuur. Aristoteles schrijft al over tragedies. Die
geesteswetenschappen zijn dus ouder dan 1800. Sterker nog, Rens Bod zegt dat het
humanisme van de 16de-eeuw voor het eerste een relatie heeft gelegd tussen
theorievorming en empirisch onderzoek, dat gebeurde in de tekstwetenschap. De cyclus
die de natuurwetenschappers gebruiken is eigenlijk overgenomen van de humanisten.
In het boek onderscheiden ze drie vormen van de wetenschappen.
1. Natuurwetenschappen: hebben de natuur als object
2. Geesteswetenschappen (rond 1800): hebben de mens als object
3. Sociale wetenschappen (eind 19de-eeuw): een splitsing binnen de
geesteswetenschappen tussen de wetenschappen die zich bezighouden met de
producten van de mens en anderzijds de gedragingen of het samenleven van de
mens in groepen
Is er een verschil tussen kunst- en cultuurwetenschappen en geesteswetenschappen?
Soms ligt het vanuit de context meer voor de hand om te spreken over
geesteswetenschap en soms is het handiger om te spreken over kunst- en
cultuurwetenschap. Wanneer is dat zo? Bijvoorbeeld als je het hebt over filosofie,
theologie, kunst, theater, muziek, dan denk je eerder aan geesteswetenschap. Als je het
hebt over media of cultural studies, dan is het ongemakkelijk om te spreken over
2
,Anouk Leering, Aantekeningen hoorcolleges Wetenschapsfilosofie, 2025-2026 (februari-
maart 2026)
geesteswetenschap, omdat ze zijn ontwikkeld in concurrentie met de
geesteswetenschap. Zij willen meer kijken naar wat populair was, zij kijken op een
andere manier naar kunstproducten: ‘waarom zijn ze populair?’, ‘zijn er trends te zien?’.
Ze zetten zich af tegen wat er traditioneel gedaan werd binnen geesteswetenschappen.
Foucault en Kuhn
Rond 1800 ontstaan die geesteswetenschappen, hoe is dat gebeurd en waarom?
Waarop moesten ze antwoord geven? Dat zijn vragen die gesteld worden in het boek.
Antwoorden worden gegeven via het werk van Foucault. Ze maken een vergelijking
tussen Foucault en Kuhn als het gaat over het ontstaan van de geesteswetenschappen.
Kuhn
De Structuur van Wetenschappelijke Revoluties gaat over de ontwikkeling van
wetenschappelijke disciplines en laat zien dat die ontwikkeling in bepaalde fasen gaat.
Eerst, zegt Kuhn, is een wetenschap nog niet echt een wetenschap, maar moet je eerder
spreken over een pre-wetenschap. Wat je dan ziet is dat allerlei onderzoekers bezig zijn,
verspreid, met eigen methoden ontwikkelen, eigen experimenten bedenken, maar er is
geen eenduidigheid, ze doen maar wat. Op een gegeven ogenblik komt het in de normale
wetenschap terecht, de volgende fase. De fase van de normale wetenschap is een fase
waarin alle wetenschappers die zich in dat veld bezighouden wel duidelijk weten wat
voor vragen er zijn, hoe ze die moeten beantwoorden en als er een experiment wordt
gedaan weten ze wat voor conclusies eruit getrokken kunnen worden. Er is sprake van
paradigma. Waaruit bestaat zo’n paradigma? Uit de theorieën waar de wetenschappers
van uit gaan. Het bestaat ook uit bepaalde wetenschappelijke waarden, wanneer iets
goed is en wanneer iets minder goed is. Het bestaat ook uit een aantal voorbeelden hoe
je iets moet doen. Eigenlijk zegt Kuhn dat als je in zo’n fase van paradigma werkt, dan
bestaat wetenschap uit niks anders dan puzzels oplossen. In de ontwikkeling van
wetenschap zijn op een gegeven moment onverklaarbare verschijnzelen die
onverklaarbaar blijven, dan ontstaan er verschillende concurrerende groepjes
wetenschappers. Op een gegeven moment is er één groep die dominant wordt, dan krijg
je een paradigmawisseling. De dominante groep wordt een groep met een eigen
tijdschrift bijvoorbeeld, ze krijgen eigen conferenties, en bij het herschrijven van boeken
wordt de oude beschrijving vervangen voor hun beschrijving. Het is vaak een nieuwe
generatie wetenschappers. De paradigmawisseling noemt Kuhn een revolutie. Dit boek
van Kuhn zorgde binnen de wetenschapsfilosofie voor een belangrijke verschuiving. Karl
Poppe hield zich bezig met het kritisch-normatieve werk. Op het moment dat Kuhn zijn
boek schrijft en zegt dat het te maken heeft met hoe wetenschappers met elkaar
omgaan en de sociale verhoudingen, dan verschuift het eigenlijk naar de reconstructie
van wat de wetenschappers aan het doen zijn.
3
, Anouk Leering, Aantekeningen hoorcolleges Wetenschapsfilosofie, 2025-2026 (februari-
maart 2026)
Foucault
Kuhn zijn werk lijkt een beetje op Foucault zijn epistème’s. Epistème is een Grieks woord
voor kennis. Wat is een epistème voor Foucault? Hij zegt dat alles wat we aan
wetenschap bedrijven, alle wetenschap in een bepaalde tijd of bepaalde cultuur, wordt
gedreven vanuit een bepaalde dieptestructuur die gelijk is. Er is een onderliggende
manier in al ons spreken, schrijven en denken die je overal kan aantreffen. Soms
verandert dat, soms komt er een nieuw epistème, net als dat er een nieuw paradigma
komt bij Kuhn. Foucault beschrijft drie grote epistème’s: de renaissance, klassieke tijd
en moderne tijd (19de en 20ste-eeuw). Die overgangen van epistème’s die treden eigenlijk
zomaar ineens op, er is geen oorzaak aan te wijzen. Het zijn onherleidbare historische
gebeurtenissen, hij spreekt van breuken: de geschiedenis toont geen continuïteit, geen
geleidelijkheid, maar toont breuken.
Als je dat vergelijkt met Kuhn die het over revoluties heeft, dan lijkt dat er heel erg op.
Kuhn schreef zijn boek in 1962, Foucault zijn boek is uit 1966. Foucault kende het werk
van Kuhn waarschijnlijk niet. Er zijn ook verschillen. Kuhn heeft het over
wetenschappelijke revoluties binnen een bepaalde discipline, Foucault heeft het over
iets veel breders: over het algemene denken en het algemene wetenschap bedrijven in
een cultuur of tijdperk. Binnen Kuhn’s paradigma heerst consensus, iedereen is het wel
met elkaar eens. Maar in de epistème’s van Foucault kunnen tot op bepaalde hoogte
verschillende perspectieven naast elkaar staan. De paradigma’s van Kuhn duren veel
korter dan de epistème’s van Foucault.
Een epistème is dus een soort dieptestructuur van al het weten en spreken in een
bepaalde tijd en bepaalde cultuur. Je hebt het niet alleen over wetenschappen, maar
ook over hoe je uitdrukking geeft aan persoonlijke ervaringen, en hoe onderwijs is
ingericht.
De mens als object van kennis
Als we kijken naar de overgang rond 1800, dan verschijnt de mens volgens Foucault als
object van kennis. Dan moet je het hebben over het subject. In het boek geven ze drie
argumenten dat mens object van kennis wordt, hierbij stellen ze vragen.
1. Hoe was dit filosofisch mogelijk?
→ Filosofisch werd het mogelijk dankzij Kant en Hegel
2. Waarom was dit maatschappelijk wenselijk?
→ Allerlei cultuurhistorische achtergronden aan te wijzen
3. Welke institutionele veranderingen maakten dit werkelijk?
→ Humboldts universiteitshervorming
4
