Samenvatting Capita selecta: Materieelstrafrechtelijk legaliteitsbeginsel – UU Blok 3 2025-
2026
Bijeenkomst 1: de Europese dimensie van het materiële legaliteitsbeginsel
Vier belangrijke vragen die deze week beantwoord moeten worden zijn:
1. Hoe legt het EHRM het legaliteitsbeginsel van artikel 7 EVRM uit?
2. Wat zijn volgens het EHRM de grondslagen van het legaliteitsbeginsel van artikel 7 EVRM?
3. Welke deelnormen onderscheidt het EHRM en welke betekenis geeft het daaraan?
4. Welke criteria en factoren hanteert het EHRM in diens rechtspraak?
Artikel van F. Kirsten
De essentie van het legaliteitsbeginsel = elk optreden van de overheid waarbij macht wordt uitgeoefend
jegens burgers moet een voorafgaande wettelijke grondslag hebben. Binnen het optreden van de
overheid herkent men de scheiding der machten t.b.v. normering van het handelen in de verticale relatie
tussen overheid en burger:
De democratisch gelegitimeerde wetgever (met een representatie van burgers) legt vooraf in
een wettelijk kader vast wanneer en onder welke voorwaarden de executieve of uitvoerende
macht jegens de burger mag optreden.
De strafrechter velt het uiteindelijke oordeel over schuld of onschuld van de verdachte en
bepaalt de oplegging van strafrechtelijke sancties die eveneens vooraf bij wet zijn voorzien.
Het strafrecht kent twee verschijningsvormen van het legaliteitsbeginsel:
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel; en
Het materieelstrafvorderlijke legaliteitsbeginsel.
Beide beginselen hangen met elkaar samen en in de chronologie van de strafrechtspleging volgt het
strafvorderlijke legaliteitsbeginsel het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel op eerst dient
ingevolge het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel bij wet te worden vastgesteld wat een strafbaar
feit is, waarna de delictsomschrijving aan bepaalde vereisten moet voldoen, alvorens een burger als
verdachte van dat strafbare feit kan worden aangemerkt.
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel is neergelegd in artikel 16 Gw en artikel 1 lid 1 Sr, alsook
internationale rechtsinstrumenten als de artikelen 7 EVRM, 49 Handvest EU en 15 IVBPR:
Artikel 16 Gw: ‘Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke
strafbepaling’.
Artikel 1 lid 1 Sr: ‘Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke
strafbepaling’.
Artikel 7 EVRM: ‘Niemand mag worden veroordeeld wegens een handelen of nalaten, dat geen
strafbaar feit naar nationaal of internationaal recht uitmaakte ten tijde dat het handelen of
nalaten geschiedde. Evenmin mag een zwaardere straf worden opgelegd dan die, die ten tijde
van het begaan van het strafbare feit van toepassing was’.
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel is op te delen in vier deelnormen:
1. Nullum crimen sine lege = instructienormen gericht tot de wetgever inhoudend dat een
veroordeling slechts kan volgen voor het overtreden van een norm die voorafgaand aan het feit
door de wetgever is vastgesteld en voldoet aan een bepaalde mate van preciesheid en
duidelijkheid.
2. Nulla poena sine lege = instructienorm vooral gericht tot de rechter dat hij voor het plegen van
het feit geen andere en/of zwaardere straf kan opleggen dan die waarin is voorzien ten tijde van
het begaan van dat feit.
3. Nulla poene sine lege praevia = het verbod van terugwerkende kracht. Het behelst een
instructienorm voor de wetgever en rechter dat zij niet binnen de reikwijdte van de strafwet
brengen het feit dat is begaan vóór de inwerkingtreding van die strafwet.
4. Het analogieverbod en het verbod van te extensieve interpretatie = een rechter mag een
delictsomschrijving of een bestanddeel daarvan niet zodanig ruim uitleggen dat een gedraging of
omstandigheid onder de reikwijdte van die delictsomschrijving wordt gebracht terwijl de
bewoordingen daarvan geen aanleiding daartoe geven.
Artikel 7 EVRM
1
, ‘Niemand mag worden veroordeeld wegens een handelen of nalaten, dat geen strafbaar feit naar
nationaal of internationaal recht uitmaakte ten tijde dat het handelen of nalaten geschiedde. Evenmin
mag een zwaardere straf worden opgelegd dan die, die ten tijde van het begaan van het strafbare feit
van toepassing was’.
De uitleg die het EHRM aan artikel 7 EVRM geeft kan een andere uitleg zijn dan dat de Hoge Raad aan
artikel 1 lid 1 Sr geeft. Nederland dient zich immers te houden aan de artikelen uit het EVRM (artikel 1
EVRM), maar mag vaak strengere eisen toepassen. Indien een burger van mening is dat de rechter in
strijdt handelt met artikel 1 lid 1 Sr kan de burger (indien alle rechtsmiddelen zijn uitgeput) naar het Hof
in Straatsburg.
BELANGRIJK: uit artikel 53 EVRM volgt dat niets uit het Verdrag mag worden gebruikt om een
verdergaande bescherming te verminderen. Kortom, indien de nationale bepaling strenger is dan die van
het EVRM, mag de burger zich niet beroepen op de bepaling uit het EVRM (want, minimumharmonisatie).
Artikel 7 lid 1 EVRM beschermt twee onderdelen van het strafrecht:
1. De strafbaarstelling: wat is strafbaar?
2. De toepasselijke straf: welke straf wordt voorgeschreven door het recht?
Waarom hebben we het legaliteitsbeginsel? Verschillende punten zijn:
Het beperken van de macht van de overheid: niet alleen de macht van de wetgever wordt bij
wet beperkt, maar ook die van de rechter (het verbod van te extensieve interpretatie);
Het creëren van duidelijkheid en voorzienbaarheid voor de rechter en de verdachte zodat op
voorhand duidelijk is welk gedrag strafbaar is en welk gedrag niet;
Het beschermen van de rechtsstaatgedachte: de overheidsmacht moet niet onbeperkt zijn, de
beperking ligt verscholen in het recht. De overheid moet zich immers zelf ook houden aan de
geldende regels en doordat de overheid zich aan de regels moet houden, is dit voorzienbaar voor
de burgers en voorkom je willekeur.
De kern van het legaliteitsbeginsel staat in C.R. t. Verenigd Koninkrijk §32: ‘De garantie (...) van de
rechtsstaat (...) biedt bescherming tegen willekeurige vervolging, veroordeling en bestraffing’.
EHRM C.R. t. Verenigd Koninkrijk gaat over het verbod van te extensieve interpretatie
In deze zaak moesten de Britse rechters de term ‘unlawful’ uit de strafbaarstelling van verkrachting
interpreteren en de vraag beantwoorden of zij de verdachte konden veroordelen, ondanks het gegeven
dat gemeenschap binnen het huwelijk werd gezien als ‘lawful’. Ten tijde van het feit gold een wet in het
Verenigd Koninkrijk dat een man een vrouw niet kon verkrachten indien zij getrouwd waren.
In het arrest geeft het EHRM een maatstaf voor de deelnorm die voorschrijft dat een strafbaar feit in de
wet moet zijn omschreven (nullum crimen sine lege), in het bijzonder waar het gaat over de geleidelijke
verduidelijking van de regels van strafrechtelijke aansprakelijkheid door rechterlijke interpretatie. De
maatstaf die het Hof hiervoor hanteert, is dat artikel 7 EVRM zich niet verzet tegen een stapsgewijze
verduidelijking van strafrechtelijke normen via rechtspraak, mits de resulterende ontwikkeling
verenigbaar is met de kern van het strafbare feit (‘consistent with the essence of the offence’) en
redelijkerwijs voorzienbaar was (‘reasonably foreseen’).
Het Hof stelde vast dat er op het moment van het delict (12 november 1989) al sprake was van een
waarneembare lijn in de rechtspraak die de immuniteit van de echtgenoot stapsgewijs afbrak. Het Hof
oordeelde dat deze ontwikkeling in de rechtspraak een stadium had bereikt waarin de rechterlijke
erkenning van de afwezigheid van immuniteit verenigbaar was met de kern van het delict en in
overeenstemming met de menselijke waardigheid en vrijheid, welke de essentie vormen van het Verdrag.
Kortom, een voorzienbare ontwikkeling is dus toegestaan: een rechter mag extensief interpreteren indien
dat het gevolg is van een voorzienbare rechterlijke ontwikkeling. De vereisten hiervoor zijn (§41):
1. ‘Consistent with the very essence of the offence’; and
2. ‘A reasonably foreseeable development’.
BELANGRIJK: in §33 geeft het EHRM de algemene deelnormen die voorvloeien uit artikel 7 lid 1 EVRM:
‘The principle that the criminal law must not be extensively construed to an accused’s detriment,
for instance by analogy’.
o Het verbod van te extensieve interpretatie (ook wel: lex stricta).
‘Prohibiting the retrospective application of the criminal law to an accused’s disadvantage’.
2
2026
Bijeenkomst 1: de Europese dimensie van het materiële legaliteitsbeginsel
Vier belangrijke vragen die deze week beantwoord moeten worden zijn:
1. Hoe legt het EHRM het legaliteitsbeginsel van artikel 7 EVRM uit?
2. Wat zijn volgens het EHRM de grondslagen van het legaliteitsbeginsel van artikel 7 EVRM?
3. Welke deelnormen onderscheidt het EHRM en welke betekenis geeft het daaraan?
4. Welke criteria en factoren hanteert het EHRM in diens rechtspraak?
Artikel van F. Kirsten
De essentie van het legaliteitsbeginsel = elk optreden van de overheid waarbij macht wordt uitgeoefend
jegens burgers moet een voorafgaande wettelijke grondslag hebben. Binnen het optreden van de
overheid herkent men de scheiding der machten t.b.v. normering van het handelen in de verticale relatie
tussen overheid en burger:
De democratisch gelegitimeerde wetgever (met een representatie van burgers) legt vooraf in
een wettelijk kader vast wanneer en onder welke voorwaarden de executieve of uitvoerende
macht jegens de burger mag optreden.
De strafrechter velt het uiteindelijke oordeel over schuld of onschuld van de verdachte en
bepaalt de oplegging van strafrechtelijke sancties die eveneens vooraf bij wet zijn voorzien.
Het strafrecht kent twee verschijningsvormen van het legaliteitsbeginsel:
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel; en
Het materieelstrafvorderlijke legaliteitsbeginsel.
Beide beginselen hangen met elkaar samen en in de chronologie van de strafrechtspleging volgt het
strafvorderlijke legaliteitsbeginsel het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel op eerst dient
ingevolge het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel bij wet te worden vastgesteld wat een strafbaar
feit is, waarna de delictsomschrijving aan bepaalde vereisten moet voldoen, alvorens een burger als
verdachte van dat strafbare feit kan worden aangemerkt.
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel is neergelegd in artikel 16 Gw en artikel 1 lid 1 Sr, alsook
internationale rechtsinstrumenten als de artikelen 7 EVRM, 49 Handvest EU en 15 IVBPR:
Artikel 16 Gw: ‘Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke
strafbepaling’.
Artikel 1 lid 1 Sr: ‘Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke
strafbepaling’.
Artikel 7 EVRM: ‘Niemand mag worden veroordeeld wegens een handelen of nalaten, dat geen
strafbaar feit naar nationaal of internationaal recht uitmaakte ten tijde dat het handelen of
nalaten geschiedde. Evenmin mag een zwaardere straf worden opgelegd dan die, die ten tijde
van het begaan van het strafbare feit van toepassing was’.
Het materieelstrafrechtelijke legaliteitsbeginsel is op te delen in vier deelnormen:
1. Nullum crimen sine lege = instructienormen gericht tot de wetgever inhoudend dat een
veroordeling slechts kan volgen voor het overtreden van een norm die voorafgaand aan het feit
door de wetgever is vastgesteld en voldoet aan een bepaalde mate van preciesheid en
duidelijkheid.
2. Nulla poena sine lege = instructienorm vooral gericht tot de rechter dat hij voor het plegen van
het feit geen andere en/of zwaardere straf kan opleggen dan die waarin is voorzien ten tijde van
het begaan van dat feit.
3. Nulla poene sine lege praevia = het verbod van terugwerkende kracht. Het behelst een
instructienorm voor de wetgever en rechter dat zij niet binnen de reikwijdte van de strafwet
brengen het feit dat is begaan vóór de inwerkingtreding van die strafwet.
4. Het analogieverbod en het verbod van te extensieve interpretatie = een rechter mag een
delictsomschrijving of een bestanddeel daarvan niet zodanig ruim uitleggen dat een gedraging of
omstandigheid onder de reikwijdte van die delictsomschrijving wordt gebracht terwijl de
bewoordingen daarvan geen aanleiding daartoe geven.
Artikel 7 EVRM
1
, ‘Niemand mag worden veroordeeld wegens een handelen of nalaten, dat geen strafbaar feit naar
nationaal of internationaal recht uitmaakte ten tijde dat het handelen of nalaten geschiedde. Evenmin
mag een zwaardere straf worden opgelegd dan die, die ten tijde van het begaan van het strafbare feit
van toepassing was’.
De uitleg die het EHRM aan artikel 7 EVRM geeft kan een andere uitleg zijn dan dat de Hoge Raad aan
artikel 1 lid 1 Sr geeft. Nederland dient zich immers te houden aan de artikelen uit het EVRM (artikel 1
EVRM), maar mag vaak strengere eisen toepassen. Indien een burger van mening is dat de rechter in
strijdt handelt met artikel 1 lid 1 Sr kan de burger (indien alle rechtsmiddelen zijn uitgeput) naar het Hof
in Straatsburg.
BELANGRIJK: uit artikel 53 EVRM volgt dat niets uit het Verdrag mag worden gebruikt om een
verdergaande bescherming te verminderen. Kortom, indien de nationale bepaling strenger is dan die van
het EVRM, mag de burger zich niet beroepen op de bepaling uit het EVRM (want, minimumharmonisatie).
Artikel 7 lid 1 EVRM beschermt twee onderdelen van het strafrecht:
1. De strafbaarstelling: wat is strafbaar?
2. De toepasselijke straf: welke straf wordt voorgeschreven door het recht?
Waarom hebben we het legaliteitsbeginsel? Verschillende punten zijn:
Het beperken van de macht van de overheid: niet alleen de macht van de wetgever wordt bij
wet beperkt, maar ook die van de rechter (het verbod van te extensieve interpretatie);
Het creëren van duidelijkheid en voorzienbaarheid voor de rechter en de verdachte zodat op
voorhand duidelijk is welk gedrag strafbaar is en welk gedrag niet;
Het beschermen van de rechtsstaatgedachte: de overheidsmacht moet niet onbeperkt zijn, de
beperking ligt verscholen in het recht. De overheid moet zich immers zelf ook houden aan de
geldende regels en doordat de overheid zich aan de regels moet houden, is dit voorzienbaar voor
de burgers en voorkom je willekeur.
De kern van het legaliteitsbeginsel staat in C.R. t. Verenigd Koninkrijk §32: ‘De garantie (...) van de
rechtsstaat (...) biedt bescherming tegen willekeurige vervolging, veroordeling en bestraffing’.
EHRM C.R. t. Verenigd Koninkrijk gaat over het verbod van te extensieve interpretatie
In deze zaak moesten de Britse rechters de term ‘unlawful’ uit de strafbaarstelling van verkrachting
interpreteren en de vraag beantwoorden of zij de verdachte konden veroordelen, ondanks het gegeven
dat gemeenschap binnen het huwelijk werd gezien als ‘lawful’. Ten tijde van het feit gold een wet in het
Verenigd Koninkrijk dat een man een vrouw niet kon verkrachten indien zij getrouwd waren.
In het arrest geeft het EHRM een maatstaf voor de deelnorm die voorschrijft dat een strafbaar feit in de
wet moet zijn omschreven (nullum crimen sine lege), in het bijzonder waar het gaat over de geleidelijke
verduidelijking van de regels van strafrechtelijke aansprakelijkheid door rechterlijke interpretatie. De
maatstaf die het Hof hiervoor hanteert, is dat artikel 7 EVRM zich niet verzet tegen een stapsgewijze
verduidelijking van strafrechtelijke normen via rechtspraak, mits de resulterende ontwikkeling
verenigbaar is met de kern van het strafbare feit (‘consistent with the essence of the offence’) en
redelijkerwijs voorzienbaar was (‘reasonably foreseen’).
Het Hof stelde vast dat er op het moment van het delict (12 november 1989) al sprake was van een
waarneembare lijn in de rechtspraak die de immuniteit van de echtgenoot stapsgewijs afbrak. Het Hof
oordeelde dat deze ontwikkeling in de rechtspraak een stadium had bereikt waarin de rechterlijke
erkenning van de afwezigheid van immuniteit verenigbaar was met de kern van het delict en in
overeenstemming met de menselijke waardigheid en vrijheid, welke de essentie vormen van het Verdrag.
Kortom, een voorzienbare ontwikkeling is dus toegestaan: een rechter mag extensief interpreteren indien
dat het gevolg is van een voorzienbare rechterlijke ontwikkeling. De vereisten hiervoor zijn (§41):
1. ‘Consistent with the very essence of the offence’; and
2. ‘A reasonably foreseeable development’.
BELANGRIJK: in §33 geeft het EHRM de algemene deelnormen die voorvloeien uit artikel 7 lid 1 EVRM:
‘The principle that the criminal law must not be extensively construed to an accused’s detriment,
for instance by analogy’.
o Het verbod van te extensieve interpretatie (ook wel: lex stricta).
‘Prohibiting the retrospective application of the criminal law to an accused’s disadvantage’.
2
