Samenvatting Handboek Psychodiagnostiek voor de hulpverlening aan kinderen en adolescenten
Therapeutische alliantie = de mate waarin de hulpverlener weet aan te sluiten bij de hulpvraag en
hier een gezamenlijk proces van weet te maken. Relatie tussen kind/gezin en de hulpverlener.
Deskundigheid en discretie, maar ook respect, empathie en betrokkenheid.
Deskundig oordeel kunnen vellen, maar oordeel wel uitstellen.
Reflectie, zelfkennis en sensitief afstemmen.
Betrouwbaar = zo onafhankelijk mogelijk zijn van de onderzoeker of het specifieke moment van
onderzoek.
Valide = instrumenten dienen datgene te meten wat ze beogen te meten.
Empirische cyclus – 5 stappen
1. Observatie = het verzamelen van gegevens.
2. Inductie = het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen.
3. A) Deductie = het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen.
B) Operationalisatie = de deductie wordt voortgezet door bij iedere voorspelling adequate
onderzoeksmiddelen te kiezen om deze voorspelling te toetsen.
4. Toetsing onderzoeksplan wordt uitgevoerd, er worden nieuwe gegevens verzameld.
5. Evaluatie uitkomsten van het onderzoek worden teruggekoppeld naar hypothesen.
Feedback teruggekoppeld en nieuwe hypothesen kunnen opgesteld worden cyclisch
effect!
Regulatieve cyclus = hulpverleningsproces dat als doel heeft bij te dragen aan een gewenste
verandering in het leven van een kind. – 6 stappen
1. Probleemherkenning – Wat is er aan de hand?
2. Probleemdefiniëring – Wat is de verklaring?
3. Kiezen van een interventie – Welke oplossingen zijn er? Wat kan hier werken?
4. Planning – Hoe gaan we het doen?
5. Uitvoering interventie – Gaat alles volgens plan?
6. Eindevaluatie – Wat was het effect? Wat hebben we geleerd?
Specifiek werkzame factoren = wat bij een specifieke behandeling van specifieke problemen bijdraagt
aan de effectiviteit.
Contextspecifieke werkzame factoren = wat in een specifieke context en in een specifieke gradatie
bijdraagt aan de effectiviteit.
Algemeen werkzame factoren = wat bij iedere interventie, voor ieder probleem, in iedere context en
in elke gradatie bijdraagt aan de effectiviteit.
Culturele competentie berust op integratie van sensitiviteit voor verschillen, onderzoekende
houding, kennis van de cultuur van de ander en de mentale flexibiliteit om de positie van de ander te
ontdekken. De ander moet zich vanuit haar context en geschiedenis begrepen worden gevoeld.
Beide ouders moeten in principe toestemming geven voor diagnostiek en hulpverlening, maar bij
kinderen van 12-16 jaar geven diens stem de doorslag en vanaf 16 jaar is alleen diens stem
voldoende.
1
,Multidisciplinair werk elke discipline gebruikt haar eigen theoretische referentiekaders en hanteert
de daarbinnen ontwikkelde criteria voor wat (ab)normaal is en gebruikt daarbij haar eigen
onderzoekstechnieken. – vergt kennis van elkaars referentiekaders.
Verschillende disciplines
1. Discipline van psychiatrie: het medisch model, begrip ‘ziekte’ staat centraal. Symptomen
herkennen als kenmerkend voor een bepaalde ziekte. Ziekte wordt stoornis. Ordenen en
groeperen van symptomen om tot de aanwezigheid van een syndroom te kunnen besluiten.
2. Discipline van ontwikkelingspsychologie: belangstelling voor het verloop van de ontwikkeling
van kinderen. Empirische kennis gebruiken voor de praktijk van opvoeding, onderwijs en
hulpverlening. Individuele verschillen meten.
3. Discipline van orthopedagogiek: meer aandacht voor opvoeding en onderwijs, met name
voor kwetsbare kinderen en kwetsbare gezinnen. Aandacht voor de context.
Verschillende theorieën
De psychodynamische theorie: problemen uit de vroege kinderjaren kunnen een belangrijke
rol spelen in het ontstaan van latere problematiek. Nadruk ligt op conflicten tussen
onderstaande krachten:
Id = primaire drijfveren van het individu.
Superego = bestaat uit de door socialisatie en opvoeding en de loop van de tijd
geïnternaliseerde regels (geweten).
Ego = bemiddelt tussen id en superego, organiseert gedrag en reflecteert.
De gehechtheidstheorie: sensitieve responsiviteit leidt tot een cirkel van veiligheid. Affectieve
hechting tussen ouder en kind is van belang.
De leertheorie: probleemgedrag kan zowel ontlokt worden door bepaalde eraan
voorafgaande stimuli als bekrachtigd worden door erop volgende stimuli. Gericht op
uitlokkende of bekrachtende factoren.
De systeemtheorie
De ecologische theorie: theorie over de interactie tussen een individu en zijn omgeving.
Micro, meso, exo, macro, chrono. Bronfenbrenner.
Gezinstherapeutische theorie: het gezin is een zichzelf organiserend en steeds
veranderend systeem, met een hiërarchie, subsystemen en partiële systemen. Grenzen
tussen systemen kunnen vervormd raken.
Integrerende modellen
1. Het biopsychosociale model: op iedere leeftijd wordt individueel gedrag bepaald door een
veelheid aan factoren op lichamelijk, psychisch en sociaal gebied. Lichamelijke, psychische en
sociale factoren interacteren met elkaar.
2. Het balansmodel: op systematische wijze aandacht geven aan de balans tussen draaglast en
draagkracht. Risicofactoren en beschermende (protectieve) factoren.
2
,Verschillende visies op normaliteit
Normaliteit = afwezigheid van stoornissen, men is gezond zolang men niet ziek is.
Normaliteit = statistisch gegeven, empirisch vastgestelde normen.
Normaliteit = ideale of gewenste toestand. Te bereiken doelen.
Normaliteit = succesvolle adaptatie. Flexibel en effectief omgaan met de mogelijkheden en
beperkingen van het leven.
Normaliteit = neurodiversiteit. Onderkennen van onderlinge variatie in type breinen.
Practice-based theorieën = theorieën die in de praktijk een zekere bruikbaarheid hebben, maar nog
niet voldoende zijn onderzocht (praktijktheorieën).
Evidence-based theorieën = wanneer de bewijsvoering van de theorieën eenmaal voldoet aan
wetenschappelijke standaarden.
Evidence-based assessment = wanneer er gebruik wordt gemaakt van evidence-based
theorieën.
Evidence-based treatment = wanneer er wordt gekozen voor een aanpak die bewezen
effectief is.
Evidence-based practice = als evidence-based assessment en evidence-based treatment hand
in hand gaan.
Doel psychodiagnostiek: tot een juiste diagnose komen en vervolgens het best passende advies
kunnen geven.
Ernst van problematiek vaststellen – criteria:
Frequentie van de ervaren klachten en zorgen
Duur van de ervaren klachten en zorgen
Intensiteit van de ervaren klachten en zorgen
Domeinen waar de klachten en zorgen zichtbaar zijn en/of ervaren worden
Impact van de klachten en zorgen op het functioneren
Lijdensdruk
Wat er al met of aan de klachten en zorgen gedaan is en welk effect dit heeft gehad
Achtergronden om rekening mee te houden om ernst vast te stellen:
Leeftijd en ontwikkelingsniveau
Sekse
Actuele omstandigheden
Sociaaleconomische omstandigheden
Beoordeling ernst van problematiek gaat om adaptatie, de balans tussen wat er gevraagd wordt en
de mate waarin daaraan voldaan kan worden: dynamisch evenwicht tussen de mogelijkheden en
beperkingen van een individu en die van de omgeving.
Casusconceptualisatie = verklarende analyse = een hypothese over de samenhang van de klachten en
zorgen, in het geheel van iemands leven.
Expert opinion = de ervaring van de behandelaar met een vergelijkbare situatie.
Principes van interventies:
3
, Het principe van de logica: doelen vloeien voort uit casusconceptualisatie.
Het principe van de concreetheid: doelen zijn specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en
tijdgebonden (SMART).
Het principe van de subsidiariteit: minst ingrijpende interventie.
Het principe van de proportionaliteit: redelijke verhouding tussen doel en interventie.
Het principe van de omvattendheid: alle betrokkenen meegenomen.
Het principe van de nabijheid: hulp zoveel mogelijk in natuurlijke situatie.
Behandelingsdoelen monitoren
Goal Attainment Scaling (GAS): kwantificeren in hoeverre er doelrealisatie plaatsvindt. Grote
verbetering (+2), kleine verbetering (+1) en verslechtering (-1).
Feedback-Informed Treatment (FIT): individueel, interpersoonlijk en maatschappelijk welzijn
peilen.
Intake = initieel diagnostisch interview doel: kennismaking, het verhelderen van verwachtingen,
uitleg over de procedures en regels, verduidelijken van de aanmeldingsreden, overzicht verkrijgen
over risico- en beschermende factoren, in kaart brengen van levensloop – aard en ernst van
problemen in kaart brengen.
Therapeutic assessment = kinderen en ouders worden geholpen overzicht te krijgen op de situatie.
Door gesprek met alle betrokken opvoeders te voeren wordt een beter beeld gevormd van ieders rol
in de opvoeding, hun onderlinge relaties en taakverdeling en natuurlijk hun visie op de situatie en
problematiek.
Vragen voor het in kaart brengen van klachten en zorgen:
Aard van de problemen, zowel de aanmeldingsklachten als eventuele bijkomstige problemen.
Frequentie en duur van de problemen.
Ernst van de problemen.
Tijdstip waarop de problemen begonnen, en de relatie met gebeurtenissen of
omstandigheden.
De aanleiding om nu, hier, met deze klacht hulp te zoeken.
Factoren die de problemen uitlokken, in stand houden, verergeren of verlichten, en
uitzonderingssituaties.
Effecten op het kind en de overige gezinsleden op verschillende levensgebieden.
Pogingen van de ouders en anderen om er iets aan te doen.
Theorieën van de ouders over de oorzaken van de problemen.
De veranderingen die verwacht worden als resultaat van dit contact.
Praten over een beladen onderwerp met kinderen (6-12 jaar) driedimensionaal model:
hulpverlener introduceert een onderwerp vanuit een bredere context. Brede context < relationele
context < individuele context.
Hulpmiddelen intakegesprek – vormt intermezzo in gesprek, zorgt voor vlot verloop en positieve
beleving:
4
Therapeutische alliantie = de mate waarin de hulpverlener weet aan te sluiten bij de hulpvraag en
hier een gezamenlijk proces van weet te maken. Relatie tussen kind/gezin en de hulpverlener.
Deskundigheid en discretie, maar ook respect, empathie en betrokkenheid.
Deskundig oordeel kunnen vellen, maar oordeel wel uitstellen.
Reflectie, zelfkennis en sensitief afstemmen.
Betrouwbaar = zo onafhankelijk mogelijk zijn van de onderzoeker of het specifieke moment van
onderzoek.
Valide = instrumenten dienen datgene te meten wat ze beogen te meten.
Empirische cyclus – 5 stappen
1. Observatie = het verzamelen van gegevens.
2. Inductie = het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen.
3. A) Deductie = het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen.
B) Operationalisatie = de deductie wordt voortgezet door bij iedere voorspelling adequate
onderzoeksmiddelen te kiezen om deze voorspelling te toetsen.
4. Toetsing onderzoeksplan wordt uitgevoerd, er worden nieuwe gegevens verzameld.
5. Evaluatie uitkomsten van het onderzoek worden teruggekoppeld naar hypothesen.
Feedback teruggekoppeld en nieuwe hypothesen kunnen opgesteld worden cyclisch
effect!
Regulatieve cyclus = hulpverleningsproces dat als doel heeft bij te dragen aan een gewenste
verandering in het leven van een kind. – 6 stappen
1. Probleemherkenning – Wat is er aan de hand?
2. Probleemdefiniëring – Wat is de verklaring?
3. Kiezen van een interventie – Welke oplossingen zijn er? Wat kan hier werken?
4. Planning – Hoe gaan we het doen?
5. Uitvoering interventie – Gaat alles volgens plan?
6. Eindevaluatie – Wat was het effect? Wat hebben we geleerd?
Specifiek werkzame factoren = wat bij een specifieke behandeling van specifieke problemen bijdraagt
aan de effectiviteit.
Contextspecifieke werkzame factoren = wat in een specifieke context en in een specifieke gradatie
bijdraagt aan de effectiviteit.
Algemeen werkzame factoren = wat bij iedere interventie, voor ieder probleem, in iedere context en
in elke gradatie bijdraagt aan de effectiviteit.
Culturele competentie berust op integratie van sensitiviteit voor verschillen, onderzoekende
houding, kennis van de cultuur van de ander en de mentale flexibiliteit om de positie van de ander te
ontdekken. De ander moet zich vanuit haar context en geschiedenis begrepen worden gevoeld.
Beide ouders moeten in principe toestemming geven voor diagnostiek en hulpverlening, maar bij
kinderen van 12-16 jaar geven diens stem de doorslag en vanaf 16 jaar is alleen diens stem
voldoende.
1
,Multidisciplinair werk elke discipline gebruikt haar eigen theoretische referentiekaders en hanteert
de daarbinnen ontwikkelde criteria voor wat (ab)normaal is en gebruikt daarbij haar eigen
onderzoekstechnieken. – vergt kennis van elkaars referentiekaders.
Verschillende disciplines
1. Discipline van psychiatrie: het medisch model, begrip ‘ziekte’ staat centraal. Symptomen
herkennen als kenmerkend voor een bepaalde ziekte. Ziekte wordt stoornis. Ordenen en
groeperen van symptomen om tot de aanwezigheid van een syndroom te kunnen besluiten.
2. Discipline van ontwikkelingspsychologie: belangstelling voor het verloop van de ontwikkeling
van kinderen. Empirische kennis gebruiken voor de praktijk van opvoeding, onderwijs en
hulpverlening. Individuele verschillen meten.
3. Discipline van orthopedagogiek: meer aandacht voor opvoeding en onderwijs, met name
voor kwetsbare kinderen en kwetsbare gezinnen. Aandacht voor de context.
Verschillende theorieën
De psychodynamische theorie: problemen uit de vroege kinderjaren kunnen een belangrijke
rol spelen in het ontstaan van latere problematiek. Nadruk ligt op conflicten tussen
onderstaande krachten:
Id = primaire drijfveren van het individu.
Superego = bestaat uit de door socialisatie en opvoeding en de loop van de tijd
geïnternaliseerde regels (geweten).
Ego = bemiddelt tussen id en superego, organiseert gedrag en reflecteert.
De gehechtheidstheorie: sensitieve responsiviteit leidt tot een cirkel van veiligheid. Affectieve
hechting tussen ouder en kind is van belang.
De leertheorie: probleemgedrag kan zowel ontlokt worden door bepaalde eraan
voorafgaande stimuli als bekrachtigd worden door erop volgende stimuli. Gericht op
uitlokkende of bekrachtende factoren.
De systeemtheorie
De ecologische theorie: theorie over de interactie tussen een individu en zijn omgeving.
Micro, meso, exo, macro, chrono. Bronfenbrenner.
Gezinstherapeutische theorie: het gezin is een zichzelf organiserend en steeds
veranderend systeem, met een hiërarchie, subsystemen en partiële systemen. Grenzen
tussen systemen kunnen vervormd raken.
Integrerende modellen
1. Het biopsychosociale model: op iedere leeftijd wordt individueel gedrag bepaald door een
veelheid aan factoren op lichamelijk, psychisch en sociaal gebied. Lichamelijke, psychische en
sociale factoren interacteren met elkaar.
2. Het balansmodel: op systematische wijze aandacht geven aan de balans tussen draaglast en
draagkracht. Risicofactoren en beschermende (protectieve) factoren.
2
,Verschillende visies op normaliteit
Normaliteit = afwezigheid van stoornissen, men is gezond zolang men niet ziek is.
Normaliteit = statistisch gegeven, empirisch vastgestelde normen.
Normaliteit = ideale of gewenste toestand. Te bereiken doelen.
Normaliteit = succesvolle adaptatie. Flexibel en effectief omgaan met de mogelijkheden en
beperkingen van het leven.
Normaliteit = neurodiversiteit. Onderkennen van onderlinge variatie in type breinen.
Practice-based theorieën = theorieën die in de praktijk een zekere bruikbaarheid hebben, maar nog
niet voldoende zijn onderzocht (praktijktheorieën).
Evidence-based theorieën = wanneer de bewijsvoering van de theorieën eenmaal voldoet aan
wetenschappelijke standaarden.
Evidence-based assessment = wanneer er gebruik wordt gemaakt van evidence-based
theorieën.
Evidence-based treatment = wanneer er wordt gekozen voor een aanpak die bewezen
effectief is.
Evidence-based practice = als evidence-based assessment en evidence-based treatment hand
in hand gaan.
Doel psychodiagnostiek: tot een juiste diagnose komen en vervolgens het best passende advies
kunnen geven.
Ernst van problematiek vaststellen – criteria:
Frequentie van de ervaren klachten en zorgen
Duur van de ervaren klachten en zorgen
Intensiteit van de ervaren klachten en zorgen
Domeinen waar de klachten en zorgen zichtbaar zijn en/of ervaren worden
Impact van de klachten en zorgen op het functioneren
Lijdensdruk
Wat er al met of aan de klachten en zorgen gedaan is en welk effect dit heeft gehad
Achtergronden om rekening mee te houden om ernst vast te stellen:
Leeftijd en ontwikkelingsniveau
Sekse
Actuele omstandigheden
Sociaaleconomische omstandigheden
Beoordeling ernst van problematiek gaat om adaptatie, de balans tussen wat er gevraagd wordt en
de mate waarin daaraan voldaan kan worden: dynamisch evenwicht tussen de mogelijkheden en
beperkingen van een individu en die van de omgeving.
Casusconceptualisatie = verklarende analyse = een hypothese over de samenhang van de klachten en
zorgen, in het geheel van iemands leven.
Expert opinion = de ervaring van de behandelaar met een vergelijkbare situatie.
Principes van interventies:
3
, Het principe van de logica: doelen vloeien voort uit casusconceptualisatie.
Het principe van de concreetheid: doelen zijn specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en
tijdgebonden (SMART).
Het principe van de subsidiariteit: minst ingrijpende interventie.
Het principe van de proportionaliteit: redelijke verhouding tussen doel en interventie.
Het principe van de omvattendheid: alle betrokkenen meegenomen.
Het principe van de nabijheid: hulp zoveel mogelijk in natuurlijke situatie.
Behandelingsdoelen monitoren
Goal Attainment Scaling (GAS): kwantificeren in hoeverre er doelrealisatie plaatsvindt. Grote
verbetering (+2), kleine verbetering (+1) en verslechtering (-1).
Feedback-Informed Treatment (FIT): individueel, interpersoonlijk en maatschappelijk welzijn
peilen.
Intake = initieel diagnostisch interview doel: kennismaking, het verhelderen van verwachtingen,
uitleg over de procedures en regels, verduidelijken van de aanmeldingsreden, overzicht verkrijgen
over risico- en beschermende factoren, in kaart brengen van levensloop – aard en ernst van
problemen in kaart brengen.
Therapeutic assessment = kinderen en ouders worden geholpen overzicht te krijgen op de situatie.
Door gesprek met alle betrokken opvoeders te voeren wordt een beter beeld gevormd van ieders rol
in de opvoeding, hun onderlinge relaties en taakverdeling en natuurlijk hun visie op de situatie en
problematiek.
Vragen voor het in kaart brengen van klachten en zorgen:
Aard van de problemen, zowel de aanmeldingsklachten als eventuele bijkomstige problemen.
Frequentie en duur van de problemen.
Ernst van de problemen.
Tijdstip waarop de problemen begonnen, en de relatie met gebeurtenissen of
omstandigheden.
De aanleiding om nu, hier, met deze klacht hulp te zoeken.
Factoren die de problemen uitlokken, in stand houden, verergeren of verlichten, en
uitzonderingssituaties.
Effecten op het kind en de overige gezinsleden op verschillende levensgebieden.
Pogingen van de ouders en anderen om er iets aan te doen.
Theorieën van de ouders over de oorzaken van de problemen.
De veranderingen die verwacht worden als resultaat van dit contact.
Praten over een beladen onderwerp met kinderen (6-12 jaar) driedimensionaal model:
hulpverlener introduceert een onderwerp vanuit een bredere context. Brede context < relationele
context < individuele context.
Hulpmiddelen intakegesprek – vormt intermezzo in gesprek, zorgt voor vlot verloop en positieve
beleving:
4
