Pedagogische praktijkontwikkeling, onderzoek en beleid
Artikel Baar
Doel van het artikel
Het artikel heeft als doel:
1. Een overzicht te geven van Nederlandstalige antipestprogramma’s die in de afgelopen tien jaar
zijn ontwikkeld en/of geactualiseerd voor het reguliere basisonderwijs.
2. De effectiviteitspotentie van deze programma’s te beoordelen aan de hand van algemeen
methodische voorwaarden voor effectiviteit.
3. Suggesties te doen ter verbetering van de kwaliteit en effectiviteit van antipestprogramma’s.
Omdat er (nog) geen randomized controlled trials (RCT’s) beschikbaar zijn waarmee Nederlandse
antipestprogramma’s op effectiviteit zijn getoetst, wordt in dit artikel de effectiviteitspotentie
beoordeeld op basis van theoretisch onderbouwde methodische criteria (dus: hoe goed het programma
in theorie is opgebouwd en of het logisch en goed onderbouwd is)
Aanleiding en maatschappelijke context
Pestproblematiek is maatschappelijk actueel. Pesten kan leiden tot: Psychosomatische klachten,
Depressies, Suïcidale gedachten, Roken-, alcohol- en drugsgebruik, Crimineel en antisociaal gedrag
Hoewel er in binnen- en buitenland veel interventieprogramma’s bestaan, zijn de gemeten effecten
vaak beperkt tot de korte termijn, bescheiden en onderling verschillend
Daarnaast rijst de ethische vraag of het verantwoord is om leerkrachten, ouders en kinderen te belasten
met programma’s waarvan de effectiviteit onvoldoende bekend is.
De behoefte aan evidence-based interventies neemt toe.
Onderzoeksvragen
Het artikel richt zich op twee vragen:
1. Welke algemeen methodische voorwaarden kunnen vanuit theoretische inzichten worden
geformuleerd voor de effectiviteit van een antipestprogramma?
2. In hoeverre voldoen Nederlandstalige antipestprogramma’s voor het primair onderwijs aan
deze voorwaarden?
Algemeen methodische voorwaarden voor effectiviteit
De auteurs formuleren zeven voorwaarden voor effectiviteit. Deze voorwaarden hebben betrekking op
het ontwerp van een interventie, niet op de feitelijke uitvoering.
1. Sociale en epidemiologische analyse > Een interventie moet gebaseerd zijn op:
Een sociale analyse: hierbij kijk je naar ervaringen en waarderingen van gebruikers
(leerkrachten) en de doelgroep doelgroep (leerlingen, ouders).
Een epidemiologische analyse: hierbij kijk je naar de aard, ernst en omvang van het
pestprobleem binnen de doelgroep.
Door dit te doen, sluit het programma beter aan bij de school en wat daar echt nodig is. Ook zorgt het
ervoor dat mensen het programma sneller steunen en gebruiken.
De meeste pestprogramma’s doen nauwelijks vooronderzoek.
2. Analyse van risicofactoren > Er moet inzicht zijn in factoren die pestgedrag veroorzaken of in
stand houden, zoals: 1. Persoonlijke factoren (bijv. afwijkend uiterlijk), 2. Persoonlijke
gedragsfactoren (bijv. snel huilen) of 3. Omgevingsfactoren (bijv. onvoldoende toezicht)
Ook protectieve factoren kunnen uitgangspunt zijn. Zonder afstemming op risicofactoren is de kans
groot dat een interventie ineffectief is.
Meestal fragmentarisch en onvoldoende onderbouwd. Systematische aanpak ontbreekt bij de
meeste programma’s
,3. Bepalen van gedragsdeterminanten > Op basis van sociaal-psychologische theorieën moeten
gedragsdeterminanten worden geanalyseerd. Gedragsdeterminanten zijn factoren die bepalen waarom
iemand bepaald gedrag wel of niet vertoont. Een interventie moet afgestemd zijn op deze
determinanten, vaardigheden en omgevingscondities
Attitude (wat iemand van pesten vindt)
Ervaren sociale invloed (groepsdruk)
Eigen effectiviteitsverwachting (vertrouwen in eigen kunnen)
Slechts bij één programma (Pesten op school, een actieprogramma) redelijk consistent
toegepast. Geen enkel programma doet dit expliciet en operationeel volledig consistent.
4. Specifiek en operationeel geformuleerde doelen
Doelen moeten:
SMART geformuleerd zijn
Terug te voeren zijn op gedragsdeterminanten
Gebruik maken van prestatie-indicatoren (meetbare punten waarmee je kunt zien of iets goed
werkt of of doelen worden behaald)
Bijvoorbeeld: 20% reductie van pestincidenten binnen 12 maanden.
Geen enkel programma werkt met prestatie-indicatoren. Doelen zijn niet SMART
geformuleerd. Geen expliciete koppeling met determinanten.
5. Op theorie en praktijkervaring gebaseerde methodiek
De methodiek moet:
Theoretisch onderbouwd zijn
Concreet vertaald zijn in technieken
Goed passen bij de doelen die je wil bereiken.
Vooraf getest zijn bij doelgroep en gebruikers
Ervaringen van betrokkenen moeten worden meegenomen.
Vaak onvoldoende theoretische onderbouwing. Literatuurverwijzingen onvolledig. Materiaal
wordt zelden vooraf getest.
6. Implementatieprotocol
Een implementatieprotocol is een vast plan met afspraken over hoe je een methode of interventie in de
praktijk invoert en uitvoert. Een implementatieprotocol moet beschrijven:
Aard, volgorde, duur en intensiteit van activiteiten
Wie verantwoordelijk is
Hoe gebruikers betrokken worden
Welke competenties nodig zijn
Of training en begeleiding worden aangeboden
Meeste programma’s hebben een implementatieprotocol. Mate van betrokkenheid van
gebruikers verschilt sterk. Training en begeleiding zijn wisselend uitgewerkt.
7. Evaluatieplan
Er moet een concreet plan zijn voor: Effectevaluatie (Werkt het programma?), Procesevaluatie (Is het
uitgevoerd zoals bedoeld?) en monitoring en continue bijstelling
Meeste programma’s hebben geen systematische evaluatie.
Discussie
Het artikel benadrukt dat:
Effectieve antipestprogramma’s hebben tijd nodig om goed te ontwikkelen.
Het is belangrijk om het programma steeds te volgen en aan te passen als dat nodig is.
Werken op basis van bewijs (evidence-based) wordt steeds belangrijker door eisen voor
kwaliteit en geld.
In de toekomst kan het verplicht worden dat interventieprogramma’s officieel worden
goedgekeurd (geaccrediteerd).
,Artikel Jansen
Waarom erkende interventies?
Een erkende interventie is een planmatige, doelgerichte aanpak die goed is uitgewerkt én getoetst in
de praktijk. Een erkende interventie is als het ware een handig ‘pakket’ van activiteiten die kunnen
worden toegepast in de eigen lokale context.
Doelen van het erkenningstraject:
1. Inzicht geven in kwaliteit, effectiviteit en uitvoerbaarheid
2. Delen en verspreiden van erkende interventies
3. Een lerende beweging in het werkveld stimuleren
Landelijk overzicht van erkende interventies
Sinds 2007 worden interventies getoetst op basis van onafhankelijke criteria.
Toch zijn de databanken niet compleet:
Er blijven nieuwe innovaties ontstaan
Er zijn thema’s met weinig erkende interventies (“witte vlekken”)
Interventies worden periodiek opnieuw getoetst
Toepassing in de praktijk
Ondanks het aanbod wordt nog relatief weinig gebruik gemaakt van erkende interventies.
Lerende beweging
Een kernprincipe is voortdurende kwaliteitsontwikkeling. Interventies moeten actueel blijven en
aansluiten bij nieuwe contexten en doelgroepen.
Procedure erkenning
Een interventie eigenaar die erkenning wil aanvragen doorloopt de volgende stappen.
De interventie eigenaar meldt zich aan via de website van het betreffende kenniscentrum.
Het kenniscentrum screent of de interventie voldoet aan de toelatingscriteria.
Vervolgens beschrijft de eigenaar zijn interventie volgens het format interventiebeschrijving.
Hierin staat alle benodigde informatie over doel, doelgroep, werkwijze, implementatie,
kwaliteitsborging, onderbouwing en onderzoek.
Interventie eigenaren ontvangen bij het beschrijven advies en begeleiding van het betreffende
kenniscentrum.
Daarna toetst een onafhankelijk praktijkpanel of onafhankelijke erkenningscommissie de
interventie volgens de erkenningscriteria.
De geldigheidsduur van de erkenning is drie tot vijf jaar. Door periodiek de erkenning te
verlengen, blijven interventies actueel en lerend.
Toelatingscriteria
Interventies die zijn aangemeld voor erkenning, worden door de kenniscentra eerst gescreend voordat
ze worden
toegelaten tot het erkenningstraject. Hierbij kijken de kenniscentra tenminste naar de volgende criteria:
De interventie voldoet aan de definitie van een planmatige en doelgerichte aanpak. De
interventie is meer dan een eenmalige activiteit.
De eigenaar is bereid om de interventie te verspreiden en beheren (actief eigenaarschap). De
eigenaar stelt daarvoor benodigde documenten beschikbaar, eventueel tegen betaling.
De interventie wordt in Nederland uitgevoerd op het moment van aanmelding, bij voorkeur op
meerdere plekken.
Er is een Nederlandse handleiding voor uitvoerders beschikbaar.
Er is onderzoek gedaan naar de uitvoering van de interventie in de praktijk (procesevaluatie).
Procedure toetsing
De toetsing wordt, afhankelijk van het erkenningsniveau, gedaan door een onafhankelijk praktijkpanel
of onafhankelijke erkenningscommissie. Vanaf het niveau Goed Onderbouwd worden interventies
, getoetst door een erkenningscommissie met leden vanuit wetenschap, praktijk en beleid. Sommige
kenniscentra hanteren daarnaast ook het instapniveau Goed beschreven. Interventies op dit niveau
worden getoetst door een praktijkpanel
Uitkomst van toetsing
Nadat de erkenningscommissie of het praktijkpanel de interventie heeft getoetst, zijn er verschillende
uitspraken
mogelijk.
Erkend. Alle criteria staan op ‘ja’ (voor het niveau Goed beschreven geldt als vuistregel dat
driemaal ‘nee’ is toegestaan).
Erkend onder voorbehoud. Er zijn vragen of verbeterpunten bij de interventie. De eigenaar
biedt de aangepaste interventie opnieuw ter toetsing aan bij de erkenningscommissie of bij het
praktijkpanel. Alleen de criteria die op ‘nee’ stonden, worden dan opnieuw getoetst.
Niet erkend. Het staat de interventie eigenaar vrij om na onbepaalde tijd de (verbeterde)
interventie opnieuw in te dienen
Erkenningsniveaus
1. Goed beschreven
Overdraagbaar: doel, doelgroep, aanpak en randvoorwaarden zijn helder beschreven en er is
een handleiding beschikbaar
o Doelgroep: hoe deze geselecteerd is voor de interventie, inclusie/contra-indicaties
benoemd.
o Sub en hoofddoelen SMART geformuleerd. Subdoelen gekoppeld aan subdoelgroepen
(indien relevant)
o Aanpak: opzet concreet uitgewerkt (volgorde, duur). De inhoud is voldoende
beschreven in concrete activiteiten
o Uitvoering: Materialen beschreven. Het type organisatie en de locaties van uitvoering
zijn benoemd. Competenties uitvoerder gespecificeerd
o Onderbouwing: Aard, omvang, spreiding en eventuele gevolgen van het vraagstuk of
probleem zijn helder omschreven. Logische samenhang tussen doelgroep, doelen en
aanpak (alleen bij goed beschreven)
Gebaseerd op praktijkervaring: Er is een procesevaluatie die inzicht geeft in de
praktijkervaringen
o Er is kwalitatief en/of kwantitatief onderzoek naar de uitvoering gedaan en
beschikbaar met verslaglegging.
Interventie is actueel
2. Goed onderbouwd
Voldoet aan Goed beschreven plus:
Heeft een goede theoretische onderbouwing vanuit theorie, modellen of onderzoek. Het is
aannemelijk gemaakt dat met de aanpak de doelen daadwerkelijk bereikt kunnen worden voor
de doelgroep
Voorbeelden criteria:
De werkzame onderdelen van de aanpak zijn benoemd en onderbouwd met onderzoek of
theorie.
Er is uitgelegd welke factoren invloed hebben op het probleem
Er is duidelijk gemaakt welke factoren het programma aanpakt en hoe dit past bij de doelen
Er worden goede bronvermeldingen gebruikt
3. Effectief
Voldoet aan Goed onderbouwd plus:
Artikel Baar
Doel van het artikel
Het artikel heeft als doel:
1. Een overzicht te geven van Nederlandstalige antipestprogramma’s die in de afgelopen tien jaar
zijn ontwikkeld en/of geactualiseerd voor het reguliere basisonderwijs.
2. De effectiviteitspotentie van deze programma’s te beoordelen aan de hand van algemeen
methodische voorwaarden voor effectiviteit.
3. Suggesties te doen ter verbetering van de kwaliteit en effectiviteit van antipestprogramma’s.
Omdat er (nog) geen randomized controlled trials (RCT’s) beschikbaar zijn waarmee Nederlandse
antipestprogramma’s op effectiviteit zijn getoetst, wordt in dit artikel de effectiviteitspotentie
beoordeeld op basis van theoretisch onderbouwde methodische criteria (dus: hoe goed het programma
in theorie is opgebouwd en of het logisch en goed onderbouwd is)
Aanleiding en maatschappelijke context
Pestproblematiek is maatschappelijk actueel. Pesten kan leiden tot: Psychosomatische klachten,
Depressies, Suïcidale gedachten, Roken-, alcohol- en drugsgebruik, Crimineel en antisociaal gedrag
Hoewel er in binnen- en buitenland veel interventieprogramma’s bestaan, zijn de gemeten effecten
vaak beperkt tot de korte termijn, bescheiden en onderling verschillend
Daarnaast rijst de ethische vraag of het verantwoord is om leerkrachten, ouders en kinderen te belasten
met programma’s waarvan de effectiviteit onvoldoende bekend is.
De behoefte aan evidence-based interventies neemt toe.
Onderzoeksvragen
Het artikel richt zich op twee vragen:
1. Welke algemeen methodische voorwaarden kunnen vanuit theoretische inzichten worden
geformuleerd voor de effectiviteit van een antipestprogramma?
2. In hoeverre voldoen Nederlandstalige antipestprogramma’s voor het primair onderwijs aan
deze voorwaarden?
Algemeen methodische voorwaarden voor effectiviteit
De auteurs formuleren zeven voorwaarden voor effectiviteit. Deze voorwaarden hebben betrekking op
het ontwerp van een interventie, niet op de feitelijke uitvoering.
1. Sociale en epidemiologische analyse > Een interventie moet gebaseerd zijn op:
Een sociale analyse: hierbij kijk je naar ervaringen en waarderingen van gebruikers
(leerkrachten) en de doelgroep doelgroep (leerlingen, ouders).
Een epidemiologische analyse: hierbij kijk je naar de aard, ernst en omvang van het
pestprobleem binnen de doelgroep.
Door dit te doen, sluit het programma beter aan bij de school en wat daar echt nodig is. Ook zorgt het
ervoor dat mensen het programma sneller steunen en gebruiken.
De meeste pestprogramma’s doen nauwelijks vooronderzoek.
2. Analyse van risicofactoren > Er moet inzicht zijn in factoren die pestgedrag veroorzaken of in
stand houden, zoals: 1. Persoonlijke factoren (bijv. afwijkend uiterlijk), 2. Persoonlijke
gedragsfactoren (bijv. snel huilen) of 3. Omgevingsfactoren (bijv. onvoldoende toezicht)
Ook protectieve factoren kunnen uitgangspunt zijn. Zonder afstemming op risicofactoren is de kans
groot dat een interventie ineffectief is.
Meestal fragmentarisch en onvoldoende onderbouwd. Systematische aanpak ontbreekt bij de
meeste programma’s
,3. Bepalen van gedragsdeterminanten > Op basis van sociaal-psychologische theorieën moeten
gedragsdeterminanten worden geanalyseerd. Gedragsdeterminanten zijn factoren die bepalen waarom
iemand bepaald gedrag wel of niet vertoont. Een interventie moet afgestemd zijn op deze
determinanten, vaardigheden en omgevingscondities
Attitude (wat iemand van pesten vindt)
Ervaren sociale invloed (groepsdruk)
Eigen effectiviteitsverwachting (vertrouwen in eigen kunnen)
Slechts bij één programma (Pesten op school, een actieprogramma) redelijk consistent
toegepast. Geen enkel programma doet dit expliciet en operationeel volledig consistent.
4. Specifiek en operationeel geformuleerde doelen
Doelen moeten:
SMART geformuleerd zijn
Terug te voeren zijn op gedragsdeterminanten
Gebruik maken van prestatie-indicatoren (meetbare punten waarmee je kunt zien of iets goed
werkt of of doelen worden behaald)
Bijvoorbeeld: 20% reductie van pestincidenten binnen 12 maanden.
Geen enkel programma werkt met prestatie-indicatoren. Doelen zijn niet SMART
geformuleerd. Geen expliciete koppeling met determinanten.
5. Op theorie en praktijkervaring gebaseerde methodiek
De methodiek moet:
Theoretisch onderbouwd zijn
Concreet vertaald zijn in technieken
Goed passen bij de doelen die je wil bereiken.
Vooraf getest zijn bij doelgroep en gebruikers
Ervaringen van betrokkenen moeten worden meegenomen.
Vaak onvoldoende theoretische onderbouwing. Literatuurverwijzingen onvolledig. Materiaal
wordt zelden vooraf getest.
6. Implementatieprotocol
Een implementatieprotocol is een vast plan met afspraken over hoe je een methode of interventie in de
praktijk invoert en uitvoert. Een implementatieprotocol moet beschrijven:
Aard, volgorde, duur en intensiteit van activiteiten
Wie verantwoordelijk is
Hoe gebruikers betrokken worden
Welke competenties nodig zijn
Of training en begeleiding worden aangeboden
Meeste programma’s hebben een implementatieprotocol. Mate van betrokkenheid van
gebruikers verschilt sterk. Training en begeleiding zijn wisselend uitgewerkt.
7. Evaluatieplan
Er moet een concreet plan zijn voor: Effectevaluatie (Werkt het programma?), Procesevaluatie (Is het
uitgevoerd zoals bedoeld?) en monitoring en continue bijstelling
Meeste programma’s hebben geen systematische evaluatie.
Discussie
Het artikel benadrukt dat:
Effectieve antipestprogramma’s hebben tijd nodig om goed te ontwikkelen.
Het is belangrijk om het programma steeds te volgen en aan te passen als dat nodig is.
Werken op basis van bewijs (evidence-based) wordt steeds belangrijker door eisen voor
kwaliteit en geld.
In de toekomst kan het verplicht worden dat interventieprogramma’s officieel worden
goedgekeurd (geaccrediteerd).
,Artikel Jansen
Waarom erkende interventies?
Een erkende interventie is een planmatige, doelgerichte aanpak die goed is uitgewerkt én getoetst in
de praktijk. Een erkende interventie is als het ware een handig ‘pakket’ van activiteiten die kunnen
worden toegepast in de eigen lokale context.
Doelen van het erkenningstraject:
1. Inzicht geven in kwaliteit, effectiviteit en uitvoerbaarheid
2. Delen en verspreiden van erkende interventies
3. Een lerende beweging in het werkveld stimuleren
Landelijk overzicht van erkende interventies
Sinds 2007 worden interventies getoetst op basis van onafhankelijke criteria.
Toch zijn de databanken niet compleet:
Er blijven nieuwe innovaties ontstaan
Er zijn thema’s met weinig erkende interventies (“witte vlekken”)
Interventies worden periodiek opnieuw getoetst
Toepassing in de praktijk
Ondanks het aanbod wordt nog relatief weinig gebruik gemaakt van erkende interventies.
Lerende beweging
Een kernprincipe is voortdurende kwaliteitsontwikkeling. Interventies moeten actueel blijven en
aansluiten bij nieuwe contexten en doelgroepen.
Procedure erkenning
Een interventie eigenaar die erkenning wil aanvragen doorloopt de volgende stappen.
De interventie eigenaar meldt zich aan via de website van het betreffende kenniscentrum.
Het kenniscentrum screent of de interventie voldoet aan de toelatingscriteria.
Vervolgens beschrijft de eigenaar zijn interventie volgens het format interventiebeschrijving.
Hierin staat alle benodigde informatie over doel, doelgroep, werkwijze, implementatie,
kwaliteitsborging, onderbouwing en onderzoek.
Interventie eigenaren ontvangen bij het beschrijven advies en begeleiding van het betreffende
kenniscentrum.
Daarna toetst een onafhankelijk praktijkpanel of onafhankelijke erkenningscommissie de
interventie volgens de erkenningscriteria.
De geldigheidsduur van de erkenning is drie tot vijf jaar. Door periodiek de erkenning te
verlengen, blijven interventies actueel en lerend.
Toelatingscriteria
Interventies die zijn aangemeld voor erkenning, worden door de kenniscentra eerst gescreend voordat
ze worden
toegelaten tot het erkenningstraject. Hierbij kijken de kenniscentra tenminste naar de volgende criteria:
De interventie voldoet aan de definitie van een planmatige en doelgerichte aanpak. De
interventie is meer dan een eenmalige activiteit.
De eigenaar is bereid om de interventie te verspreiden en beheren (actief eigenaarschap). De
eigenaar stelt daarvoor benodigde documenten beschikbaar, eventueel tegen betaling.
De interventie wordt in Nederland uitgevoerd op het moment van aanmelding, bij voorkeur op
meerdere plekken.
Er is een Nederlandse handleiding voor uitvoerders beschikbaar.
Er is onderzoek gedaan naar de uitvoering van de interventie in de praktijk (procesevaluatie).
Procedure toetsing
De toetsing wordt, afhankelijk van het erkenningsniveau, gedaan door een onafhankelijk praktijkpanel
of onafhankelijke erkenningscommissie. Vanaf het niveau Goed Onderbouwd worden interventies
, getoetst door een erkenningscommissie met leden vanuit wetenschap, praktijk en beleid. Sommige
kenniscentra hanteren daarnaast ook het instapniveau Goed beschreven. Interventies op dit niveau
worden getoetst door een praktijkpanel
Uitkomst van toetsing
Nadat de erkenningscommissie of het praktijkpanel de interventie heeft getoetst, zijn er verschillende
uitspraken
mogelijk.
Erkend. Alle criteria staan op ‘ja’ (voor het niveau Goed beschreven geldt als vuistregel dat
driemaal ‘nee’ is toegestaan).
Erkend onder voorbehoud. Er zijn vragen of verbeterpunten bij de interventie. De eigenaar
biedt de aangepaste interventie opnieuw ter toetsing aan bij de erkenningscommissie of bij het
praktijkpanel. Alleen de criteria die op ‘nee’ stonden, worden dan opnieuw getoetst.
Niet erkend. Het staat de interventie eigenaar vrij om na onbepaalde tijd de (verbeterde)
interventie opnieuw in te dienen
Erkenningsniveaus
1. Goed beschreven
Overdraagbaar: doel, doelgroep, aanpak en randvoorwaarden zijn helder beschreven en er is
een handleiding beschikbaar
o Doelgroep: hoe deze geselecteerd is voor de interventie, inclusie/contra-indicaties
benoemd.
o Sub en hoofddoelen SMART geformuleerd. Subdoelen gekoppeld aan subdoelgroepen
(indien relevant)
o Aanpak: opzet concreet uitgewerkt (volgorde, duur). De inhoud is voldoende
beschreven in concrete activiteiten
o Uitvoering: Materialen beschreven. Het type organisatie en de locaties van uitvoering
zijn benoemd. Competenties uitvoerder gespecificeerd
o Onderbouwing: Aard, omvang, spreiding en eventuele gevolgen van het vraagstuk of
probleem zijn helder omschreven. Logische samenhang tussen doelgroep, doelen en
aanpak (alleen bij goed beschreven)
Gebaseerd op praktijkervaring: Er is een procesevaluatie die inzicht geeft in de
praktijkervaringen
o Er is kwalitatief en/of kwantitatief onderzoek naar de uitvoering gedaan en
beschikbaar met verslaglegging.
Interventie is actueel
2. Goed onderbouwd
Voldoet aan Goed beschreven plus:
Heeft een goede theoretische onderbouwing vanuit theorie, modellen of onderzoek. Het is
aannemelijk gemaakt dat met de aanpak de doelen daadwerkelijk bereikt kunnen worden voor
de doelgroep
Voorbeelden criteria:
De werkzame onderdelen van de aanpak zijn benoemd en onderbouwd met onderzoek of
theorie.
Er is uitgelegd welke factoren invloed hebben op het probleem
Er is duidelijk gemaakt welke factoren het programma aanpakt en hoe dit past bij de doelen
Er worden goede bronvermeldingen gebruikt
3. Effectief
Voldoet aan Goed onderbouwd plus:
