Samenvatting kennismaking met de sociologie
1 Wat is sociologie?
Sociologie is het systematisch onderzoek van de menselijke
samenleving. De kern van deze discipline bestaat uit een geheel eigen
gezichtspunt, het sociologisch perspectief. Mensen zijn sociale wezens
en hun gedrag wordt in hoge mate beïnvloed door de omgang met andere
mensen. Durkheim, een van de pioniers van de sociologie, stelde dat we
in het gedrag van afzonderlijke individuen algemene sociologische
patronen kunnen ontdekken. Hoe groter de marginaliteit (onbelangrijk)
van een individu, hoe makkelijker diegene in staat is om het sociologisch
perspectief te hanteren. Perioden waarin de samenleving verandert of in
een crisis verkeert, kunnen ons bewegen tot het aannemen van de
sociologische visie. Mills was van mening dat mensen die gebruikmaken
van de ‘sociologische verbeeldingskracht’ een beter inzicht krijgen in het
functioneren van de samenleving en de wijze waarop deze hun leven
beïnvloedt.
Het mondiaal perspectief is het bestuderen van de hele wereld in zijn
geheel en de plaats die onze samenleving daarin inneemt. Hoge-
inkomenslanden zijn landen met de hoogste algemene levensstandaard
(zoals Nederland). Gezamenlijk leveren zij de meeste goederen en
diensten en hun inwoners bezitten het merendeel van de rijkdommen van
de wereld. Middeninkomenslanden zijn landen met een
levensstandaard die we als we de hele wereld bekijken gemiddeld kunnen
noemen (zoals Peru). Er bestaat grote sociale ongelijkheid. Lage-
inkomenslanden zijn landen met een lage levensstandaard, waarvan de
meeste inwoners arm zijn. Sommige mensen zijn rijk, maar de meeste
mensen leven onder erbarmelijke omstandigheden.
Het hanteren van het sociologisch perspectief is in veel opzichten zinvol:
Het speelt een belangrijke rol in de totstandkoming van de wetten
en overheidsmaatregelen.
Op individueel niveau bevordert het onze persoonlijke groei en
bewustwording. Het heeft vier positieve effecten. Aan de hand van
het sociologisch perspectief kunnen we nagaan wat er wel en niet
klopt aan het alledaags denken. Het sociologisch perspectief geeft
ons een beter inzicht in de mogelijkheden en de hindernissen die we
in het dagelijks leven tegenkomen. Het sociologisch perspectief
geeft ons de mogelijkheid een actieve rol te spelen in de
samenleving waarvan we deel uitmaken. De sociologie helpt ons om
in een wereld te even die zich kenmerkt door diversiteit.
,Belangrijke veranderingen die een transformatie van de samenleving
teweegbrachten zijn de industrialisering, de explosieve groei van steden
en nieuwe opvattingen over democratie en politieke rechten. In de landen
waarin zich de grootste veranderingen voltrokken, ontstond een nieuwe
discipline: sociologie. Om het denken over de samenleving te kunnen
beschrijven introduceerde Comte in 1838 de term sociologie. Hij stelde
dat hier drie ontwikkelingsfases aan vooraf gingen. Tijdens de
theologische fase gingen mensen ervan uit dat de samenleving Gods wil
tot uitdrukking bracht. De renaissance leidde tot de metafysische fase,
waarin de wereld als natuurlijk en niet bovennatuurlijk werd beschouwd.
De wetenschappelijke fase, waarin Comte ervoor zorgde dar de
wetenschappelijke benadering die voor het analyseren van de fysieke
wereld, nu ook voor het bestuderen van de samenleving werd gebruikt.
Comtes benadering wordt positivisme genoemd: inzicht verwerven op
basis van wetenschappelijk onderzoek. Positivisten wijzen alle normatieve
kennis af. Zij zijn filosofie en theologie niet als wetenschappen, want
wetenschappelijke waarneming is de enige bron van kennis.
Moderniteit zijn de sociale patronen die het resultaat zijn van
industrialisering. Modernisering is het sociale veranderingsproces dat in
gang is gezet door de industrialisering. Vier kenmerken van
modernisering:
1. Het verdwijnen van kleine, traditionele gemeenschappen.
2. De uitbreiding van persoonlijke keuzemogelijkheden.
3. Grotere sociale diversiteit.
4. Oriëntatie op de toekomst en een groeiend tijdsbewustzijn.
Tönnies beeld van de teloorgang van de gemeenschap. Gemeinschaft is
de gemeenschapszin. Gesellschaft is een wereld waarin mensen (vooral in
steden) vreemden voor elkaar zijn en elkaar op straat negeren. Voor
Durkheim werd de modernisering gekenmerkt door een toenemende
arbeidsverdeling, oftewel een gespecialiseerde economische activiteit.
Alle leden van een traditionele samenleving verrichten min of meer
dezelfde werkzaamheden, in een moderne samenleving hebben mensen
gespecialiseerde rollen. Pre-industriële samenlevingen worden
bijeengehouden door mechanische solidariteit (komt vrijwel overeen met
Gemeinschaft). Volgens Durkheim wordt de mechanische solidariteit
vervangen door een organische solidariteit (komt vrijwel overeen met
Gesellschaft): wederzijdse afhankelijkheid van mensen die
gespecialiseerde arbeid verrichten. Moderne samenlevingen worden dus
niet bijeengehouden door overeenkomsten, maar door verschillen.
Durkheim zag de modernisering niet als de teloorgang van de
gemeenschap, maar als een overgang van de ene gemeenschap naar de
,andere. Durkheim was een stuk optimistischer dan Tönnies. Toch was
Durkheim bang voor anomie, een situatie waarin een samenleving het
individu weinige morele richtlijnen te bieden heeft. Volgens Weber hield
het begrip moderniteit in dat een traditioneel wereldbeeld vervangen
wordt door een rationelere denkwijze. Hij stond uiterst kritisch tegenover
de moderne samenleving, omdat hij vreesde dat de wetenschap de
afstand tot enkele fundamentele levensvragen zou vergroten.
Karl Marx stelde de moderne samenleving gelijk aan kapitalisme. Hij
beschouwde de industriële revolutie als een kapitalistische revolutie. Het
kapitalisme onttrekt mensen aan het platteland ten behoeve van een
uitbreidend marktstelsel dat gecentreerd is in steden. Hij geloofde dat de
sociale conflicten in kapitalistische samenlevingen uiteindelijk tot
revolutionaire veranderingen en maatschappelijke gelijkheid leiden.
De drie hoofdvragen van de sociologie zijn:
1. Hoe is sociale (on)gelijkheid mogelijk?
2. Hoe is sociale (wan)orde mogelijk?
3. Hoe werkt het proces van rationalisering (modernisering) van de
wereld?
2 Sociologische theorieën en methoden
Een theorie is een stelsel van uitspraken die met elkaar samenhangen.
Sociologische theorie heeft tot taak het sociale gedrag te verklaren. Een
theoretische benadering (of theoretisch perspectief) is een
fundamenteel beeld van de samenleving dat als richtlijn dient voor theorie
en onderzoek. Binnen een theoretische benadering kunnen vele theorieën
bestaan. We kunnen vier sociologische benaderingen onderscheiden die
ook een belangrijke rol in dit boek spelen:
Het structureel functionalisme: een theorievormend kader
waarin de samenleving als een complex systeem wordt gezien en
waarvan de samenwerking tussen de verschillende delen van het
systeem solidariteit en stabiliteit bevordert. Deze benadering richt
zich op sociale structuur (geheel van relatief stabiele sociale
gedragspatronen) en sociale functies (gevolgen van een sociaal
patroon voor het functioneren van de totale samenleving). Merton
wees erop dat elke sociale structuur vele functies kent. Manifeste
functies zijn de onderkende beoogde gevolgen van een sociaal
patroon. Latente functies zijn de niet-onderkende en niet-
bedoelde gevolgen van een sociaal patroon. Merton zag ook in dat
, er sociale disfuncties kunnen optreden: sociale patronen die het
functioneren van de samenleving kunnen verstoren. Het
belangrijkste denkbeeld is dat de samenleving een stabiel en
geordend geheel vormt. Aangezien deze benadering meer oog heeft
voor stabiliteit dan voor conflicten, wordt ze als conservatief
bestempeld.
De conflictsociologie: denkkader waarin de samenleving wordt
opgevat als een arena van ongelijkheid, die conflicten en
verandering veroorzaakt. De grondlegger is Karl Marx. Het wordt
gebruikt om meer zicht te krijgen op lopende conflicten tussen
dominante en achtergestelde groeperingen. De
sekseconflictbenadering richt zich op ongelijkheid en conflicten
tussen mannen en vrouwen en is nauw gerelateerd aan het
feminisme, dat naar sociale gelijkheid en gelijke rechten tussen
alle genders streeft. De rassenconflictbenadering richt zich op de
ongelijkheid en conflicten tussen mensen met een verschillende
raciale en etnische achtergrond. Het structureel functionalisme en
conflictsociologie worden gekenmerkt door een oriëntatie op
macroniveau; deze benaderingen richten zich op een totaalbeeld
van sociale structuren die de samenleving als geheel gestalte
geven.
Het symbolisch interactionisme: denkkader waarin de
samenleving wordt opgevat als het resultaat van de interacties
tussen individuen. Het heeft zijn ontstaan te danken aan het werk
van Max Weber. Het symbolisch interactionisme is een voorbeeld
van oriëntatie op microniveau; benadering die zich richt op een
nauwkeurige en gedetailleerde beschrijving van de sociale
interacties in concrete situaties.
De rationelekeuzebenadering: deze benadering is afkomstig uit de
economie van wetenschappers zoals Adam Smith. Het centrale idee
is dat alle sociale handelingen kunnen worden teruggevoerd op de
rationele keuze van individuen over wat het beste voor ze is. De
rationelekeuzetheorie gaat juist om de verbinding tussen het micro-
en het macroniveau.
Daarnaast zijn er drie sociologische onderzoeksbenaderingen:
De posivistische methode: een logisch systeem dat zijn kennis
baseert op directe systematische observaties. De posivistische
sociologie wordt ook wel de empirische sociologie genoemd,
1 Wat is sociologie?
Sociologie is het systematisch onderzoek van de menselijke
samenleving. De kern van deze discipline bestaat uit een geheel eigen
gezichtspunt, het sociologisch perspectief. Mensen zijn sociale wezens
en hun gedrag wordt in hoge mate beïnvloed door de omgang met andere
mensen. Durkheim, een van de pioniers van de sociologie, stelde dat we
in het gedrag van afzonderlijke individuen algemene sociologische
patronen kunnen ontdekken. Hoe groter de marginaliteit (onbelangrijk)
van een individu, hoe makkelijker diegene in staat is om het sociologisch
perspectief te hanteren. Perioden waarin de samenleving verandert of in
een crisis verkeert, kunnen ons bewegen tot het aannemen van de
sociologische visie. Mills was van mening dat mensen die gebruikmaken
van de ‘sociologische verbeeldingskracht’ een beter inzicht krijgen in het
functioneren van de samenleving en de wijze waarop deze hun leven
beïnvloedt.
Het mondiaal perspectief is het bestuderen van de hele wereld in zijn
geheel en de plaats die onze samenleving daarin inneemt. Hoge-
inkomenslanden zijn landen met de hoogste algemene levensstandaard
(zoals Nederland). Gezamenlijk leveren zij de meeste goederen en
diensten en hun inwoners bezitten het merendeel van de rijkdommen van
de wereld. Middeninkomenslanden zijn landen met een
levensstandaard die we als we de hele wereld bekijken gemiddeld kunnen
noemen (zoals Peru). Er bestaat grote sociale ongelijkheid. Lage-
inkomenslanden zijn landen met een lage levensstandaard, waarvan de
meeste inwoners arm zijn. Sommige mensen zijn rijk, maar de meeste
mensen leven onder erbarmelijke omstandigheden.
Het hanteren van het sociologisch perspectief is in veel opzichten zinvol:
Het speelt een belangrijke rol in de totstandkoming van de wetten
en overheidsmaatregelen.
Op individueel niveau bevordert het onze persoonlijke groei en
bewustwording. Het heeft vier positieve effecten. Aan de hand van
het sociologisch perspectief kunnen we nagaan wat er wel en niet
klopt aan het alledaags denken. Het sociologisch perspectief geeft
ons een beter inzicht in de mogelijkheden en de hindernissen die we
in het dagelijks leven tegenkomen. Het sociologisch perspectief
geeft ons de mogelijkheid een actieve rol te spelen in de
samenleving waarvan we deel uitmaken. De sociologie helpt ons om
in een wereld te even die zich kenmerkt door diversiteit.
,Belangrijke veranderingen die een transformatie van de samenleving
teweegbrachten zijn de industrialisering, de explosieve groei van steden
en nieuwe opvattingen over democratie en politieke rechten. In de landen
waarin zich de grootste veranderingen voltrokken, ontstond een nieuwe
discipline: sociologie. Om het denken over de samenleving te kunnen
beschrijven introduceerde Comte in 1838 de term sociologie. Hij stelde
dat hier drie ontwikkelingsfases aan vooraf gingen. Tijdens de
theologische fase gingen mensen ervan uit dat de samenleving Gods wil
tot uitdrukking bracht. De renaissance leidde tot de metafysische fase,
waarin de wereld als natuurlijk en niet bovennatuurlijk werd beschouwd.
De wetenschappelijke fase, waarin Comte ervoor zorgde dar de
wetenschappelijke benadering die voor het analyseren van de fysieke
wereld, nu ook voor het bestuderen van de samenleving werd gebruikt.
Comtes benadering wordt positivisme genoemd: inzicht verwerven op
basis van wetenschappelijk onderzoek. Positivisten wijzen alle normatieve
kennis af. Zij zijn filosofie en theologie niet als wetenschappen, want
wetenschappelijke waarneming is de enige bron van kennis.
Moderniteit zijn de sociale patronen die het resultaat zijn van
industrialisering. Modernisering is het sociale veranderingsproces dat in
gang is gezet door de industrialisering. Vier kenmerken van
modernisering:
1. Het verdwijnen van kleine, traditionele gemeenschappen.
2. De uitbreiding van persoonlijke keuzemogelijkheden.
3. Grotere sociale diversiteit.
4. Oriëntatie op de toekomst en een groeiend tijdsbewustzijn.
Tönnies beeld van de teloorgang van de gemeenschap. Gemeinschaft is
de gemeenschapszin. Gesellschaft is een wereld waarin mensen (vooral in
steden) vreemden voor elkaar zijn en elkaar op straat negeren. Voor
Durkheim werd de modernisering gekenmerkt door een toenemende
arbeidsverdeling, oftewel een gespecialiseerde economische activiteit.
Alle leden van een traditionele samenleving verrichten min of meer
dezelfde werkzaamheden, in een moderne samenleving hebben mensen
gespecialiseerde rollen. Pre-industriële samenlevingen worden
bijeengehouden door mechanische solidariteit (komt vrijwel overeen met
Gemeinschaft). Volgens Durkheim wordt de mechanische solidariteit
vervangen door een organische solidariteit (komt vrijwel overeen met
Gesellschaft): wederzijdse afhankelijkheid van mensen die
gespecialiseerde arbeid verrichten. Moderne samenlevingen worden dus
niet bijeengehouden door overeenkomsten, maar door verschillen.
Durkheim zag de modernisering niet als de teloorgang van de
gemeenschap, maar als een overgang van de ene gemeenschap naar de
,andere. Durkheim was een stuk optimistischer dan Tönnies. Toch was
Durkheim bang voor anomie, een situatie waarin een samenleving het
individu weinige morele richtlijnen te bieden heeft. Volgens Weber hield
het begrip moderniteit in dat een traditioneel wereldbeeld vervangen
wordt door een rationelere denkwijze. Hij stond uiterst kritisch tegenover
de moderne samenleving, omdat hij vreesde dat de wetenschap de
afstand tot enkele fundamentele levensvragen zou vergroten.
Karl Marx stelde de moderne samenleving gelijk aan kapitalisme. Hij
beschouwde de industriële revolutie als een kapitalistische revolutie. Het
kapitalisme onttrekt mensen aan het platteland ten behoeve van een
uitbreidend marktstelsel dat gecentreerd is in steden. Hij geloofde dat de
sociale conflicten in kapitalistische samenlevingen uiteindelijk tot
revolutionaire veranderingen en maatschappelijke gelijkheid leiden.
De drie hoofdvragen van de sociologie zijn:
1. Hoe is sociale (on)gelijkheid mogelijk?
2. Hoe is sociale (wan)orde mogelijk?
3. Hoe werkt het proces van rationalisering (modernisering) van de
wereld?
2 Sociologische theorieën en methoden
Een theorie is een stelsel van uitspraken die met elkaar samenhangen.
Sociologische theorie heeft tot taak het sociale gedrag te verklaren. Een
theoretische benadering (of theoretisch perspectief) is een
fundamenteel beeld van de samenleving dat als richtlijn dient voor theorie
en onderzoek. Binnen een theoretische benadering kunnen vele theorieën
bestaan. We kunnen vier sociologische benaderingen onderscheiden die
ook een belangrijke rol in dit boek spelen:
Het structureel functionalisme: een theorievormend kader
waarin de samenleving als een complex systeem wordt gezien en
waarvan de samenwerking tussen de verschillende delen van het
systeem solidariteit en stabiliteit bevordert. Deze benadering richt
zich op sociale structuur (geheel van relatief stabiele sociale
gedragspatronen) en sociale functies (gevolgen van een sociaal
patroon voor het functioneren van de totale samenleving). Merton
wees erop dat elke sociale structuur vele functies kent. Manifeste
functies zijn de onderkende beoogde gevolgen van een sociaal
patroon. Latente functies zijn de niet-onderkende en niet-
bedoelde gevolgen van een sociaal patroon. Merton zag ook in dat
, er sociale disfuncties kunnen optreden: sociale patronen die het
functioneren van de samenleving kunnen verstoren. Het
belangrijkste denkbeeld is dat de samenleving een stabiel en
geordend geheel vormt. Aangezien deze benadering meer oog heeft
voor stabiliteit dan voor conflicten, wordt ze als conservatief
bestempeld.
De conflictsociologie: denkkader waarin de samenleving wordt
opgevat als een arena van ongelijkheid, die conflicten en
verandering veroorzaakt. De grondlegger is Karl Marx. Het wordt
gebruikt om meer zicht te krijgen op lopende conflicten tussen
dominante en achtergestelde groeperingen. De
sekseconflictbenadering richt zich op ongelijkheid en conflicten
tussen mannen en vrouwen en is nauw gerelateerd aan het
feminisme, dat naar sociale gelijkheid en gelijke rechten tussen
alle genders streeft. De rassenconflictbenadering richt zich op de
ongelijkheid en conflicten tussen mensen met een verschillende
raciale en etnische achtergrond. Het structureel functionalisme en
conflictsociologie worden gekenmerkt door een oriëntatie op
macroniveau; deze benaderingen richten zich op een totaalbeeld
van sociale structuren die de samenleving als geheel gestalte
geven.
Het symbolisch interactionisme: denkkader waarin de
samenleving wordt opgevat als het resultaat van de interacties
tussen individuen. Het heeft zijn ontstaan te danken aan het werk
van Max Weber. Het symbolisch interactionisme is een voorbeeld
van oriëntatie op microniveau; benadering die zich richt op een
nauwkeurige en gedetailleerde beschrijving van de sociale
interacties in concrete situaties.
De rationelekeuzebenadering: deze benadering is afkomstig uit de
economie van wetenschappers zoals Adam Smith. Het centrale idee
is dat alle sociale handelingen kunnen worden teruggevoerd op de
rationele keuze van individuen over wat het beste voor ze is. De
rationelekeuzetheorie gaat juist om de verbinding tussen het micro-
en het macroniveau.
Daarnaast zijn er drie sociologische onderzoeksbenaderingen:
De posivistische methode: een logisch systeem dat zijn kennis
baseert op directe systematische observaties. De posivistische
sociologie wordt ook wel de empirische sociologie genoemd,
