Uitgebreide samenvatting Inleiding
Jeugd
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 Inleiding.....................................................................................7
1.2 Adolescentie: een beschrijving.................................................................................7
1.3 Puberteit en adolescentie......................................................................................... 8
1.3.1 Begin van de adolescentie; verschillen per cultuur en sekse.............................8
1.4 Een moeilijke leeftijd?............................................................................................... 9
1.5 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt.......................................................11
1.5.1 Karakteristieke ontwikkelingsperiode met specifieke ontwikkelingstaken........11
1.5.2 Continue en discontinue momenten.................................................................13
1.5.3 Ontwikkelingspathologie: stoornissen in de ontwikkeling.................................16
1.5.4 Hoe iemand zijn omgeving beïnvloedt..............................................................16
1.5.5 Erfelijke invloeden in de ontwikkeling...............................................................17
1.6 De opzet van dit boek: adolescentie als periode van transities..............................20
Hoofdstuk 2 Theorieën over de adolescentie.................................................21
2.1 Inleiding.................................................................................................................. 21
2.2 De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld.......21
2.2.1 Specifieke uitdagingen in elke fase van de ontwikkeling..................................21
2.1.2 Verschillende invloeden op ontwikkelingstaken................................................23
2.3 Vier theoretische benaderingen van de adolescentie.............................................25
2.3.1 Psychoanalytische theorieën............................................................................25
2.3.2 Cognitieve theorieën........................................................................................27
2.3.3 Contextuele theorieën......................................................................................30
2.3.4 Dynamische systeemtheorie en positieve ontwikkelingspsychologie...............35
2.4 Samenbrengen van theorieën.................................................................................38
Hoofdstuk 3 Lichamelijk ontwikkeling in de adolescentie...............................40
3.1 Inleiding.................................................................................................................. 40
3.2 De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie..........................................40
3.2.1 De hormonale regelsystemen achter de lichamelijke veranderingen...............41
3.2.2 Lichamelijke veranderingen..............................................................................44
3.2.3 Verschillen in lichamelijke ontwikkeling als gevolg van omgevingsfactoren.....45
3.3 Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten...........47
3.3.1 Status en het functioneren...............................................................................48
3.3.2 Timing en het functioneren..............................................................................51
3.3.3 Tempo van de lichamelijke ontwikkeling en het functioneren...........................55
3.3.4 Voorlopige conclusies.......................................................................................55
3.4 verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren
..................................................................................................................................... 56
3.4.1 De hypothese van de stressvolle verandering..................................................56
3.4.2 De hypothese van hormoon invloeden.............................................................57
3.4.3 De hypothese van de ‘afwijkende timing’.........................................................57
3.4.4 De contextuele versterkingshypothese............................................................58
3.4.5 De accentueringshypothese.............................................................................58
3.4.6 De rijpingstijddichtheidshypothese...................................................................60
1
,Hoofdstuk 4 Hersenontwikkeling in de adolescentie.......................................61
4.1 Inleiding.................................................................................................................. 61
4.2 Hersenontwikkeling................................................................................................ 62
4.3 Puberteit................................................................................................................. 64
4.4 Hersenontwikkeling en gedrag...............................................................................65
4.5 Executieve functies................................................................................................. 66
4.6 Risico’s en beloningen............................................................................................67
4.7 Gezichten en emoties............................................................................................. 68
4.8 Sociale interacties................................................................................................... 70
Hoofdstuk 5 Psychoseksuele ontwikkeling in de adolescentie.........................72
5.1 Inleiding.................................................................................................................. 72
5.2 Adolescenten en seksualiteit: de Nederlandse context...........................................74
5.3 Sekse, gender en seksuele oriëntatie en seksuele identiteit..................................74
5.3.1 Sekse................................................................................................................ 74
5.3.2 Gender............................................................................................................. 74
5.3.3 Seksuele oriëntatie aantrekking en identiteit...................................................75
5.4 Psychoseksuele ontwikkeling: een stapsgewijs proces...........................................76
5.4.1 Seksuele intenties............................................................................................ 76
5.4.2 Relaties............................................................................................................ 78
5.4.3 Solo-seks.......................................................................................................... 78
5.4.4 Samen-seks...................................................................................................... 78
5.4.5 Vroege en late starters.....................................................................................79
5.4.6 Seksuele motieven........................................................................................... 80
5.5 Psychoseksuele ontwikkeling: potentiële risico’s....................................................80
5.5.1 Condoom- en anticonceptiegebruik..................................................................80
5.5.2 Seksueel overdraagbare aandoeningen...........................................................81
5.5.3 Tienerzwangerschappen...................................................................................81
5.5.4 Seksueel grensoverschrijdend gedrag..............................................................82
5.6 Psychoseksuele ontwikkeling: positief perspectief..................................................82
5.6.1 Seksueel zelfvertrouwen, autonomie en wensen..............................................82
5.6.2 Positieve beleving, plezier en orgasme.............................................................84
5.7 Psychoseksuele ontwikkeling: multisysteem perspectief........................................84
5.7.1 Ouders.............................................................................................................. 85
5.7.2 Onderwijs......................................................................................................... 86
5.7.3 Leeftijdsgenoten............................................................................................... 87
5.7.4 Media............................................................................................................... 87
Hoofdstuk 6 Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie................................90
6.1 Inleiding.................................................................................................................. 90
6.2 Benaderingen van cognitieve ontwikkeling.............................................................90
6.3 De constructivistische benadering..........................................................................92
6.3.1 Adaptatie.......................................................................................................... 92
6.3.2 Cognitieve structuren.......................................................................................93
6.3.3 Ontwikkelingsfasen.......................................................................................... 95
6.3.4 Het wetenschappelijk denken...........................................................................97
6.4 De informatieverwerkingsbenadering.....................................................................99
6.4.1 Executieve functies.......................................................................................... 99
6.4.2 Langetermijngeheugen..................................................................................102
6.4.3 Cognitieve strategieën: een voorbeeld...........................................................102
2
, 6.4.4 Metacognitie................................................................................................... 102
6.4.5 Sociale informatieverwerking.........................................................................103
6.4.6 Samenvatting................................................................................................. 104
6.5 De psychometrische benadering..........................................................................104
6.5.1 De intelligentietest......................................................................................... 105
6.5.2 Stereotype over scores op een intelligentietest: sekse en cultuur..................106
6.5.3 De ontwikkeling van intelligentie....................................................................108
6.5.4 De veranderlijkheid van intelligentie..............................................................109
Hoofdstuk 7 Emotionele ontwikkeling in de adolescentie..............................112
7.1 Inleiding................................................................................................................ 112
7.2 Wat is ‘emotie’?.................................................................................................... 112
7.3 Waarom ervaren we emotie?................................................................................113
7.4 Emotionele ontwikkeling vóór de adolescentie.....................................................114
7.5 Emotionele ontwikkeling in de adolescentie.........................................................116
7.6 Socialisatie van emotie in de adolescentie...........................................................117
7.7 Emotionele problematiek in de adolescentie........................................................119
7.8 Emotie-interventie In de adolescentie...................................................................120
Hoofdstuk 8 Ontwikkeling van het zelf en de identiteit.................................123
8.1 inleiding................................................................................................................ 123
8.1.1 Wie ben ik...................................................................................................... 123
8.1.2 Begripsbepaling.............................................................................................. 123
8.2 Theorieën over de ontwikkeling van het zelf en identiteit.....................................124
8.2.1 Theorieën over ontwikkeling van het zelf.......................................................124
8.2.2 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger...................................................124
8.2.3 De identiteitstheorie van Erikson....................................................................126
8.2.4 de identiteitsbepaling van Marcia...................................................................126
8.2.5 Kritiek op het identiteitsstatusparadigma van Marcia.....................................127
8.2.6 Andere theorieën/perspectieven op identiteitsontwikkeling...........................127
8.3 De ontwikkeling van het zelf.................................................................................128
8.3.1 Persoon-contexteffecten.................................................................................130
8.3.2 Minder gunstige ontwikkeling.........................................................................132
8.4 Ontwikkeling van identiteitsvorming.....................................................................134
8.4.1 Identiteitsvorming bij het ouder worden.........................................................134
8.4.2 Persoon-contexteffecten.................................................................................135
8.4.3 Minder gunstige ontwikkeling.........................................................................137
Aanvulling begrippen.............................................................................................. 137
Hoofdstuk 10 De rol van het gezin...............................................................138
10.1 Inleiding.............................................................................................................. 138
10.2 Gezinnen met adolescenten: ‘storm and stress’?...............................................138
10.3 Veranderingen in ouder-kindrelaties gedurende de adolescentie.......................140
10.3.1 Verandering in hiërarchie.............................................................................140
10.3.2 Toename in conflicten...................................................................................141
10.3.3 Dip in de ervaren relatiekwaliteit..................................................................142
10.3.4 Veranderingen in communicatiepatronen en monitoring..............................142
10.4 Opvoeding en welbevinden.................................................................................145
10.4.1 Geïntegreerd theoretisch model...................................................................145
10.4.2 Opvoedstijlen............................................................................................... 146
10.4.3 Opvoedgedragingen.....................................................................................147
3
, 10. 5 Het gezinssysteem............................................................................................. 148
10.5.1 De relatie tussen broers en zussen...............................................................149
10.5.2 Het gezin als systeem..................................................................................149
10.6 Open vragen en beperkingen van onderzoek.....................................................150
10.6.1 Cultuurverschillen........................................................................................150
10.6.2 Transactionaliteit.......................................................................................... 151
10.6.3 One size does not fit all................................................................................152
Hoofdstuk 11 De rol van leeftijdsgenoten....................................................153
11.1 Inleiding.............................................................................................................. 153
11.2 Het belang van leeftijdsgenoten in de adolescentie............................................153
11.2.1 Evolutionaire verklaring................................................................................153
11.2.2 Fysiologische veranderingen In de adolescentie...........................................154
11.2.3 Sociaal-structurele veranderingen in de adolescentie..................................154
11.2.4 Sociaal-cognitieve veranderingen In de adolescentie...................................154
11.3 Theorieën over de rol van leeftijdsgenoten.........................................................155
11.3.1 Interpersoonlijke theorie van ontwikkeling...................................................155
11.3.2 Sociale-vergelijkingstheorie..........................................................................155
11.3.3 Sociale-ontwikkelingstheorie........................................................................156
11.3.4 Sociaal-cognitieve leertheorie......................................................................156
11.3.5 Theorie van het interpersoonlijk perspectief................................................157
11.3.6 Sociale-informatieverwerkingtheorie............................................................157
11.3.7 Sociale-verbondenheidtheorie......................................................................159
11.4 Mechanismen onderliggend aan de rol van leeftijdsgenoten..............................159
11.4.1 Sociale signalen In de hersenen...................................................................159
11.4.2 Sociale afwijzing en agressie........................................................................159
11.5 Relaties met leeftijdsgenoten.............................................................................160
11.5.1 Positieve relaties met leeftijdsgenoten.........................................................161
11.5.2 Negatieve relaties met leeftijdsgenoten.......................................................161
11.6 Gelijkenissen tussen leeftijdsgenoten.................................................................161
11.6.1 Invloed-verenigbaarheidmodel.....................................................................161
11.6.2 Invloed, selectie en gelegenheid..................................................................163
11.7 Selectie- en beïnvloeding processen van leeftijdsgenoten..................................163
11.7.1 Leeftijdsgenoten en school gedrag...............................................................165
11.7.2 Leeftijdsgenoten en externaliserende problemen.........................................165
11.7.3 Leeftijdsgenoten en internaliserende problemen..........................................166
11.7.4 Leeftijdsgenoten en middelengebruik..........................................................166
11.7.5 Leeftijdsgenoten en positieve uitkomsten....................................................168
11.8 Leeftijdsgenoten en sociale normen...................................................................168
11.9 Sociale-vergelijkingsprocessen en de aanpassing van adolescenten..................169
11.10 Sociale media: de rol van digitale leeftijdsgenoten...........................................170
Hoofdstuk 12 Adolescentie en maatschappelijke context..............................172
12.1 Inleiding.............................................................................................................. 172
12.2 De invloed van maatschappelijke context..........................................................172
12.3 Sociaaleconomische status en behoren tot een minderheidsgroep....................173
12.4 Maatschappelijke uitdagingen van de 21e eeuw................................................175
12.5 De behoefte van adolescenten om bij te dragen aan de maatschappij...............175
12.6 Het vergroten van kansen om bij te dragen........................................................176
Hoofdstuk 13 Probleemgedrag en criminaliteit In de adolescentie................179
4
Jeugd
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 Inleiding.....................................................................................7
1.2 Adolescentie: een beschrijving.................................................................................7
1.3 Puberteit en adolescentie......................................................................................... 8
1.3.1 Begin van de adolescentie; verschillen per cultuur en sekse.............................8
1.4 Een moeilijke leeftijd?............................................................................................... 9
1.5 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt.......................................................11
1.5.1 Karakteristieke ontwikkelingsperiode met specifieke ontwikkelingstaken........11
1.5.2 Continue en discontinue momenten.................................................................13
1.5.3 Ontwikkelingspathologie: stoornissen in de ontwikkeling.................................16
1.5.4 Hoe iemand zijn omgeving beïnvloedt..............................................................16
1.5.5 Erfelijke invloeden in de ontwikkeling...............................................................17
1.6 De opzet van dit boek: adolescentie als periode van transities..............................20
Hoofdstuk 2 Theorieën over de adolescentie.................................................21
2.1 Inleiding.................................................................................................................. 21
2.2 De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld.......21
2.2.1 Specifieke uitdagingen in elke fase van de ontwikkeling..................................21
2.1.2 Verschillende invloeden op ontwikkelingstaken................................................23
2.3 Vier theoretische benaderingen van de adolescentie.............................................25
2.3.1 Psychoanalytische theorieën............................................................................25
2.3.2 Cognitieve theorieën........................................................................................27
2.3.3 Contextuele theorieën......................................................................................30
2.3.4 Dynamische systeemtheorie en positieve ontwikkelingspsychologie...............35
2.4 Samenbrengen van theorieën.................................................................................38
Hoofdstuk 3 Lichamelijk ontwikkeling in de adolescentie...............................40
3.1 Inleiding.................................................................................................................. 40
3.2 De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie..........................................40
3.2.1 De hormonale regelsystemen achter de lichamelijke veranderingen...............41
3.2.2 Lichamelijke veranderingen..............................................................................44
3.2.3 Verschillen in lichamelijke ontwikkeling als gevolg van omgevingsfactoren.....45
3.3 Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten...........47
3.3.1 Status en het functioneren...............................................................................48
3.3.2 Timing en het functioneren..............................................................................51
3.3.3 Tempo van de lichamelijke ontwikkeling en het functioneren...........................55
3.3.4 Voorlopige conclusies.......................................................................................55
3.4 verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren
..................................................................................................................................... 56
3.4.1 De hypothese van de stressvolle verandering..................................................56
3.4.2 De hypothese van hormoon invloeden.............................................................57
3.4.3 De hypothese van de ‘afwijkende timing’.........................................................57
3.4.4 De contextuele versterkingshypothese............................................................58
3.4.5 De accentueringshypothese.............................................................................58
3.4.6 De rijpingstijddichtheidshypothese...................................................................60
1
,Hoofdstuk 4 Hersenontwikkeling in de adolescentie.......................................61
4.1 Inleiding.................................................................................................................. 61
4.2 Hersenontwikkeling................................................................................................ 62
4.3 Puberteit................................................................................................................. 64
4.4 Hersenontwikkeling en gedrag...............................................................................65
4.5 Executieve functies................................................................................................. 66
4.6 Risico’s en beloningen............................................................................................67
4.7 Gezichten en emoties............................................................................................. 68
4.8 Sociale interacties................................................................................................... 70
Hoofdstuk 5 Psychoseksuele ontwikkeling in de adolescentie.........................72
5.1 Inleiding.................................................................................................................. 72
5.2 Adolescenten en seksualiteit: de Nederlandse context...........................................74
5.3 Sekse, gender en seksuele oriëntatie en seksuele identiteit..................................74
5.3.1 Sekse................................................................................................................ 74
5.3.2 Gender............................................................................................................. 74
5.3.3 Seksuele oriëntatie aantrekking en identiteit...................................................75
5.4 Psychoseksuele ontwikkeling: een stapsgewijs proces...........................................76
5.4.1 Seksuele intenties............................................................................................ 76
5.4.2 Relaties............................................................................................................ 78
5.4.3 Solo-seks.......................................................................................................... 78
5.4.4 Samen-seks...................................................................................................... 78
5.4.5 Vroege en late starters.....................................................................................79
5.4.6 Seksuele motieven........................................................................................... 80
5.5 Psychoseksuele ontwikkeling: potentiële risico’s....................................................80
5.5.1 Condoom- en anticonceptiegebruik..................................................................80
5.5.2 Seksueel overdraagbare aandoeningen...........................................................81
5.5.3 Tienerzwangerschappen...................................................................................81
5.5.4 Seksueel grensoverschrijdend gedrag..............................................................82
5.6 Psychoseksuele ontwikkeling: positief perspectief..................................................82
5.6.1 Seksueel zelfvertrouwen, autonomie en wensen..............................................82
5.6.2 Positieve beleving, plezier en orgasme.............................................................84
5.7 Psychoseksuele ontwikkeling: multisysteem perspectief........................................84
5.7.1 Ouders.............................................................................................................. 85
5.7.2 Onderwijs......................................................................................................... 86
5.7.3 Leeftijdsgenoten............................................................................................... 87
5.7.4 Media............................................................................................................... 87
Hoofdstuk 6 Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie................................90
6.1 Inleiding.................................................................................................................. 90
6.2 Benaderingen van cognitieve ontwikkeling.............................................................90
6.3 De constructivistische benadering..........................................................................92
6.3.1 Adaptatie.......................................................................................................... 92
6.3.2 Cognitieve structuren.......................................................................................93
6.3.3 Ontwikkelingsfasen.......................................................................................... 95
6.3.4 Het wetenschappelijk denken...........................................................................97
6.4 De informatieverwerkingsbenadering.....................................................................99
6.4.1 Executieve functies.......................................................................................... 99
6.4.2 Langetermijngeheugen..................................................................................102
6.4.3 Cognitieve strategieën: een voorbeeld...........................................................102
2
, 6.4.4 Metacognitie................................................................................................... 102
6.4.5 Sociale informatieverwerking.........................................................................103
6.4.6 Samenvatting................................................................................................. 104
6.5 De psychometrische benadering..........................................................................104
6.5.1 De intelligentietest......................................................................................... 105
6.5.2 Stereotype over scores op een intelligentietest: sekse en cultuur..................106
6.5.3 De ontwikkeling van intelligentie....................................................................108
6.5.4 De veranderlijkheid van intelligentie..............................................................109
Hoofdstuk 7 Emotionele ontwikkeling in de adolescentie..............................112
7.1 Inleiding................................................................................................................ 112
7.2 Wat is ‘emotie’?.................................................................................................... 112
7.3 Waarom ervaren we emotie?................................................................................113
7.4 Emotionele ontwikkeling vóór de adolescentie.....................................................114
7.5 Emotionele ontwikkeling in de adolescentie.........................................................116
7.6 Socialisatie van emotie in de adolescentie...........................................................117
7.7 Emotionele problematiek in de adolescentie........................................................119
7.8 Emotie-interventie In de adolescentie...................................................................120
Hoofdstuk 8 Ontwikkeling van het zelf en de identiteit.................................123
8.1 inleiding................................................................................................................ 123
8.1.1 Wie ben ik...................................................................................................... 123
8.1.2 Begripsbepaling.............................................................................................. 123
8.2 Theorieën over de ontwikkeling van het zelf en identiteit.....................................124
8.2.1 Theorieën over ontwikkeling van het zelf.......................................................124
8.2.2 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger...................................................124
8.2.3 De identiteitstheorie van Erikson....................................................................126
8.2.4 de identiteitsbepaling van Marcia...................................................................126
8.2.5 Kritiek op het identiteitsstatusparadigma van Marcia.....................................127
8.2.6 Andere theorieën/perspectieven op identiteitsontwikkeling...........................127
8.3 De ontwikkeling van het zelf.................................................................................128
8.3.1 Persoon-contexteffecten.................................................................................130
8.3.2 Minder gunstige ontwikkeling.........................................................................132
8.4 Ontwikkeling van identiteitsvorming.....................................................................134
8.4.1 Identiteitsvorming bij het ouder worden.........................................................134
8.4.2 Persoon-contexteffecten.................................................................................135
8.4.3 Minder gunstige ontwikkeling.........................................................................137
Aanvulling begrippen.............................................................................................. 137
Hoofdstuk 10 De rol van het gezin...............................................................138
10.1 Inleiding.............................................................................................................. 138
10.2 Gezinnen met adolescenten: ‘storm and stress’?...............................................138
10.3 Veranderingen in ouder-kindrelaties gedurende de adolescentie.......................140
10.3.1 Verandering in hiërarchie.............................................................................140
10.3.2 Toename in conflicten...................................................................................141
10.3.3 Dip in de ervaren relatiekwaliteit..................................................................142
10.3.4 Veranderingen in communicatiepatronen en monitoring..............................142
10.4 Opvoeding en welbevinden.................................................................................145
10.4.1 Geïntegreerd theoretisch model...................................................................145
10.4.2 Opvoedstijlen............................................................................................... 146
10.4.3 Opvoedgedragingen.....................................................................................147
3
, 10. 5 Het gezinssysteem............................................................................................. 148
10.5.1 De relatie tussen broers en zussen...............................................................149
10.5.2 Het gezin als systeem..................................................................................149
10.6 Open vragen en beperkingen van onderzoek.....................................................150
10.6.1 Cultuurverschillen........................................................................................150
10.6.2 Transactionaliteit.......................................................................................... 151
10.6.3 One size does not fit all................................................................................152
Hoofdstuk 11 De rol van leeftijdsgenoten....................................................153
11.1 Inleiding.............................................................................................................. 153
11.2 Het belang van leeftijdsgenoten in de adolescentie............................................153
11.2.1 Evolutionaire verklaring................................................................................153
11.2.2 Fysiologische veranderingen In de adolescentie...........................................154
11.2.3 Sociaal-structurele veranderingen in de adolescentie..................................154
11.2.4 Sociaal-cognitieve veranderingen In de adolescentie...................................154
11.3 Theorieën over de rol van leeftijdsgenoten.........................................................155
11.3.1 Interpersoonlijke theorie van ontwikkeling...................................................155
11.3.2 Sociale-vergelijkingstheorie..........................................................................155
11.3.3 Sociale-ontwikkelingstheorie........................................................................156
11.3.4 Sociaal-cognitieve leertheorie......................................................................156
11.3.5 Theorie van het interpersoonlijk perspectief................................................157
11.3.6 Sociale-informatieverwerkingtheorie............................................................157
11.3.7 Sociale-verbondenheidtheorie......................................................................159
11.4 Mechanismen onderliggend aan de rol van leeftijdsgenoten..............................159
11.4.1 Sociale signalen In de hersenen...................................................................159
11.4.2 Sociale afwijzing en agressie........................................................................159
11.5 Relaties met leeftijdsgenoten.............................................................................160
11.5.1 Positieve relaties met leeftijdsgenoten.........................................................161
11.5.2 Negatieve relaties met leeftijdsgenoten.......................................................161
11.6 Gelijkenissen tussen leeftijdsgenoten.................................................................161
11.6.1 Invloed-verenigbaarheidmodel.....................................................................161
11.6.2 Invloed, selectie en gelegenheid..................................................................163
11.7 Selectie- en beïnvloeding processen van leeftijdsgenoten..................................163
11.7.1 Leeftijdsgenoten en school gedrag...............................................................165
11.7.2 Leeftijdsgenoten en externaliserende problemen.........................................165
11.7.3 Leeftijdsgenoten en internaliserende problemen..........................................166
11.7.4 Leeftijdsgenoten en middelengebruik..........................................................166
11.7.5 Leeftijdsgenoten en positieve uitkomsten....................................................168
11.8 Leeftijdsgenoten en sociale normen...................................................................168
11.9 Sociale-vergelijkingsprocessen en de aanpassing van adolescenten..................169
11.10 Sociale media: de rol van digitale leeftijdsgenoten...........................................170
Hoofdstuk 12 Adolescentie en maatschappelijke context..............................172
12.1 Inleiding.............................................................................................................. 172
12.2 De invloed van maatschappelijke context..........................................................172
12.3 Sociaaleconomische status en behoren tot een minderheidsgroep....................173
12.4 Maatschappelijke uitdagingen van de 21e eeuw................................................175
12.5 De behoefte van adolescenten om bij te dragen aan de maatschappij...............175
12.6 Het vergroten van kansen om bij te dragen........................................................176
Hoofdstuk 13 Probleemgedrag en criminaliteit In de adolescentie................179
4
