Ontwikkelingspsychologie
Pabo 1
1 Terrein van de ontwikkelings-
psychologie
Ontwikkelingspsychologie is een aparte discipline binnen de psychologie die zich
richt op het ontwikkelingsproces.
1.1 Een definitie van ontwikkeling
Een definitie van ontwikkeling is: ontwikkeling wordt opgevat als een reeks
progressieve veranderingen die tot differentiatie en hogere niveaus van
functioneren leiden. Kenmerken van ontwikkeling zijn:
• een getrapt proces waarbij elke volgende trede op een hoger niveau staat
• rijping door groei (van klein naar groot) en differentiatie (van eenvoudig naar
complex)
• leren: het verwerven van kennis en vaardigheden door ervaring.
De ontwikkelingspsychologie wil ontwikkelingsprocessen beschrijven en verklaren
en houdt zich bezig met twee fundamentele kwesties:
1 Welke psychologische toestanden doorloopt een individu tijdens zijn
ontwikkeling?
2 Welke mechanismen zijn verantwoordelijk voor de overgang van de ene naar
de andere toestand?
1.2 Kinder- en jeugdjaren: een afbakening
Met kinderjaren wordt de periode van 0-12 jaar bedoeld, met jeugdjaren die van
12-18 jaar. Je kunt deze jaren ook in vijf perioden indelen. De babyperiode is van
0-12 maanden. Het kind kan nog niet lopen en de motorische ontwikkeling gaat
razendsnel. In deze periode ontstaat de eerste gehechtheidsrelatie. De
peuterperiode loopt van 1-4 jaar. Het meest kenmerkend zijn de
spraakontwikkeling en het egocentrisme. De kleuterperiode loopt van 4-6 jaar.
Kleuters zijn meer op andere kinderen gericht dan peuters en beschikken over
een rijke fantasie. De schoolperiode loopt van 6-12 jaar en komt goeddeels
overeen met de basisschoolperiode. Onderwijs speelt een belangrijke rol.
Kinderen ontmoeten in deze periode veel andere kinderen door sport- of
hobbyactiviteiten. De adolescentie loopt van 12-18 jaar. Het begin hiervan is de
puberteit, de periode van geslachtsrijping. Het overgrote deel van de jeugdigen
in deze groep volgt voorgezet onderwijs. Een belangrijk aspect is de ontwikkeling
van seksualiteit en identiteit.
1.3 Ontwikkelingspsychologie in historisch perspectief
Voor de achttiende eeuw was men nauwelijks in kinderen en hun specifieke
ontwikkeling geïnteresseerd. Met de filosofen Locke en Rousseau veranderde dit.
Locke (1632-1704) presenteerde het tabula rasa-principe: elk kind komt als
onbeschreven blad ter wereld en wordt gevormd door zijn ervaringen. Een strikte
opvoeding zou leiden tot optimale zelfdiscipline en vorming van de geest.
, Rousseau (1712-1778) zag het kind als actief en onderzoekend wezen. Het kind
zou slechts respect, ruimte en stimulans nodig hebben en zo min mogelijk
correctie voor een optimale ontwikkeling.
Charles Darwin (1809-1882) deed ook onderzoek naar de ontwikkeling van het
menselijk gedrag. Hij observeerde zijn zoon gedurende diens eerste drie
levensjaren. Onderzoeksmethoden en observatietechnieken werden steeds
verder verbeterd en eind negentiende eeuw werden door verschillende
wetenschappelijke onderzoekers babybiografieën gepubliceerd.
1.4 Verklarend onderzoek
De eerste onderzoekers observeerden, schreven hun waarnemingen op en
voegden daar interpretaties aan toe. De ontwikkelingspsychologie was daarmee
voornamelijk beschrijvend. Om onderzoek wetenschappelijk te kunnen noemen
moet het aan bepaalde eisen voldoen, zoals het streven naar waarheid,
objectiviteit en rationaliteit. Wetenschappers maken vaak gebruik van
experimenten om aan te tonen dat hun theorie klopt. Het gaat daarbij om het
aantonen van een samenhang tussen twee factoren (een correlatie) waarbij de
ene factor oorzaak is en de ander gevolg.
1.5 Meten in de gedragswetenschappen
Om een eigenschap te meten, moet deze geoperationaliseerd worden. De meting
van een eigenschap moet betrouwbaar en valide zijn. Betrouwbaar wil zeggen
dat de meting, ongeacht het tijdstip en de persoon die de meting verricht, steeds
hetzelfde resultaat oplevert. Valide wil zeggen dat het meetinstrument ook
daadwerkelijk meet wat het moet meten.
Instrumenten om gegevens over kinderen te verzamelen zijn: observatie,
interviews en vragenlijsten.
• Observatie is vooral bij kleine kinderen van belang, zo onopvallend mogelijk,
soms door video-opnames, gebonden aan strikte privacyregels, in een natuurlijke
omgeving of als laboratoriumexperiment.
• Bij interviews en vragenlijsten zijn er open interviews, gesloten interviews (een
vaste reeks vragen die in dezelfde volgorde gesteld worden) en vragenlijsten
(een vaste hoeveelheid vragen, vaste volgorde en beperkt aantal
antwoordmogelijkheden). Nadelen hiervan zijn: het kind moet voldoende
taalvaardigheid hebben, het kind kan onder druk komen te staan doordat het
denkt dat maar één antwoord het juiste is, de antwoorden zijn niet altijd objectief.
Om de ontwikkeling van kinderen te meten gebruikt men verschillende
onderzoeksmethoden: het dwarsdoorsnede-onderzoek en het longitudinaal
onderzoek.
• Dwarsdoorsnede-onderzoek vergelijkt de meetresultaten van groepen kinderen
van verschillende leeftijden op een specifiek moment. Een voordeel hiervan is dat
het kostenbesparend is. Nadeel is dat een verschil tussen leeftijdsgroepen kan
worden aangezien voor een ontwikkelingseffect terwijl het om een
generatieverschil gaat. Dit noemen we het cohorteffect. Een cohort is een groep
mensen met hetzelfde geboortejaar. Een cohorteffect is de invloed die specifieke,
tijdgebonden maatschappelijke gebeurtenissen op een cohort kunnen hebben.
Een ander nadeel van dwarsdoorsnede-onderzoek is dat er niets kan worden
gezegd over de individuele ontwikkeling.
Pabo 1
1 Terrein van de ontwikkelings-
psychologie
Ontwikkelingspsychologie is een aparte discipline binnen de psychologie die zich
richt op het ontwikkelingsproces.
1.1 Een definitie van ontwikkeling
Een definitie van ontwikkeling is: ontwikkeling wordt opgevat als een reeks
progressieve veranderingen die tot differentiatie en hogere niveaus van
functioneren leiden. Kenmerken van ontwikkeling zijn:
• een getrapt proces waarbij elke volgende trede op een hoger niveau staat
• rijping door groei (van klein naar groot) en differentiatie (van eenvoudig naar
complex)
• leren: het verwerven van kennis en vaardigheden door ervaring.
De ontwikkelingspsychologie wil ontwikkelingsprocessen beschrijven en verklaren
en houdt zich bezig met twee fundamentele kwesties:
1 Welke psychologische toestanden doorloopt een individu tijdens zijn
ontwikkeling?
2 Welke mechanismen zijn verantwoordelijk voor de overgang van de ene naar
de andere toestand?
1.2 Kinder- en jeugdjaren: een afbakening
Met kinderjaren wordt de periode van 0-12 jaar bedoeld, met jeugdjaren die van
12-18 jaar. Je kunt deze jaren ook in vijf perioden indelen. De babyperiode is van
0-12 maanden. Het kind kan nog niet lopen en de motorische ontwikkeling gaat
razendsnel. In deze periode ontstaat de eerste gehechtheidsrelatie. De
peuterperiode loopt van 1-4 jaar. Het meest kenmerkend zijn de
spraakontwikkeling en het egocentrisme. De kleuterperiode loopt van 4-6 jaar.
Kleuters zijn meer op andere kinderen gericht dan peuters en beschikken over
een rijke fantasie. De schoolperiode loopt van 6-12 jaar en komt goeddeels
overeen met de basisschoolperiode. Onderwijs speelt een belangrijke rol.
Kinderen ontmoeten in deze periode veel andere kinderen door sport- of
hobbyactiviteiten. De adolescentie loopt van 12-18 jaar. Het begin hiervan is de
puberteit, de periode van geslachtsrijping. Het overgrote deel van de jeugdigen
in deze groep volgt voorgezet onderwijs. Een belangrijk aspect is de ontwikkeling
van seksualiteit en identiteit.
1.3 Ontwikkelingspsychologie in historisch perspectief
Voor de achttiende eeuw was men nauwelijks in kinderen en hun specifieke
ontwikkeling geïnteresseerd. Met de filosofen Locke en Rousseau veranderde dit.
Locke (1632-1704) presenteerde het tabula rasa-principe: elk kind komt als
onbeschreven blad ter wereld en wordt gevormd door zijn ervaringen. Een strikte
opvoeding zou leiden tot optimale zelfdiscipline en vorming van de geest.
, Rousseau (1712-1778) zag het kind als actief en onderzoekend wezen. Het kind
zou slechts respect, ruimte en stimulans nodig hebben en zo min mogelijk
correctie voor een optimale ontwikkeling.
Charles Darwin (1809-1882) deed ook onderzoek naar de ontwikkeling van het
menselijk gedrag. Hij observeerde zijn zoon gedurende diens eerste drie
levensjaren. Onderzoeksmethoden en observatietechnieken werden steeds
verder verbeterd en eind negentiende eeuw werden door verschillende
wetenschappelijke onderzoekers babybiografieën gepubliceerd.
1.4 Verklarend onderzoek
De eerste onderzoekers observeerden, schreven hun waarnemingen op en
voegden daar interpretaties aan toe. De ontwikkelingspsychologie was daarmee
voornamelijk beschrijvend. Om onderzoek wetenschappelijk te kunnen noemen
moet het aan bepaalde eisen voldoen, zoals het streven naar waarheid,
objectiviteit en rationaliteit. Wetenschappers maken vaak gebruik van
experimenten om aan te tonen dat hun theorie klopt. Het gaat daarbij om het
aantonen van een samenhang tussen twee factoren (een correlatie) waarbij de
ene factor oorzaak is en de ander gevolg.
1.5 Meten in de gedragswetenschappen
Om een eigenschap te meten, moet deze geoperationaliseerd worden. De meting
van een eigenschap moet betrouwbaar en valide zijn. Betrouwbaar wil zeggen
dat de meting, ongeacht het tijdstip en de persoon die de meting verricht, steeds
hetzelfde resultaat oplevert. Valide wil zeggen dat het meetinstrument ook
daadwerkelijk meet wat het moet meten.
Instrumenten om gegevens over kinderen te verzamelen zijn: observatie,
interviews en vragenlijsten.
• Observatie is vooral bij kleine kinderen van belang, zo onopvallend mogelijk,
soms door video-opnames, gebonden aan strikte privacyregels, in een natuurlijke
omgeving of als laboratoriumexperiment.
• Bij interviews en vragenlijsten zijn er open interviews, gesloten interviews (een
vaste reeks vragen die in dezelfde volgorde gesteld worden) en vragenlijsten
(een vaste hoeveelheid vragen, vaste volgorde en beperkt aantal
antwoordmogelijkheden). Nadelen hiervan zijn: het kind moet voldoende
taalvaardigheid hebben, het kind kan onder druk komen te staan doordat het
denkt dat maar één antwoord het juiste is, de antwoorden zijn niet altijd objectief.
Om de ontwikkeling van kinderen te meten gebruikt men verschillende
onderzoeksmethoden: het dwarsdoorsnede-onderzoek en het longitudinaal
onderzoek.
• Dwarsdoorsnede-onderzoek vergelijkt de meetresultaten van groepen kinderen
van verschillende leeftijden op een specifiek moment. Een voordeel hiervan is dat
het kostenbesparend is. Nadeel is dat een verschil tussen leeftijdsgroepen kan
worden aangezien voor een ontwikkelingseffect terwijl het om een
generatieverschil gaat. Dit noemen we het cohorteffect. Een cohort is een groep
mensen met hetzelfde geboortejaar. Een cohorteffect is de invloed die specifieke,
tijdgebonden maatschappelijke gebeurtenissen op een cohort kunnen hebben.
Een ander nadeel van dwarsdoorsnede-onderzoek is dat er niets kan worden
gezegd over de individuele ontwikkeling.
