Biologie van Dieren
Hoorcollege 1: Epitheel- en steunweefsel
Alle dieren (behalve sponsen) bestaan uit epitheel-, steun-, spier- en
zenuwweefsel. Cellen die tot een bepaald type weefsel behoren hebben ongeveer
dezelfde vorm en functie. Alle epitheelcellen staan op een basale lamina.
Cellen worden gevormd uit drie verschillende embryonale kiemlagen: ectoderm,
mesoderm en endoderm. De huid en het zenuwstelsel ontstaan uit ectoderm,
de darmen (en darmepitheel), longen en inwendige organen ontstaan uit het
endoderm, en spieren, bloed, skelet, bindweefsel en het urogenitaal stelsel
ontstaat uit het mesoderm.
Epitheelweefsel bedekt het lichaamsoppervlak of –holte. Het bestaat uit een of
meerdere lagen en bestaat uit cellen met diverse celvormen die een basale en
een apicale zijde hebben. Epithelia hebben speciale cel-cel-contacten die
communicatie en hechting tussen cellen mogelijk maken. Hun functie is
bescherming, absorptie, filtratie excretie en secretie.
Steunweefsel probeert celstructuren aan elkaar te verbinden en liggen vaak
tussen weefsels in. Het bestaat uit verschillende type cellen en veel
extracellulaire matrix. Bindweefsel is een type steunweefsel. De functie van
steunweefsel is verbinding, ondersteuning, bescherming, isolatie en transport.
De huid bestaat uit meerlagig plat epitheel, met een beschermende functie. Bij
de longen, het bloed-vatstelsel en de nieren is het epitheel plat en eenlagig,
omdat er uitwisseling van gassen en materialen plaatsvindt. In de nieren is er
soms ook sprake van kubisch epitheel. In de darmen is het epitheel cilindrisch.
Het darmepitheel neemt voedsel op en hiervoor moet de cel gespecialiseerd zijn.
Aan de apicale zijde zitten veel microvili (oppervlaktevergroting). Opname van
voedsel kost veel energie cel zit vol met mitochondrieën. In het kubisch
epitheel van de nieren zit ook veel mitochondrieën om energie te leveren voor
uitwisseling. In de luchtpijp en oviduct zit er trilhaar-epitheel. Hiermee wordt
met behulp van cilia transport van slijm (en eicellen) mogelijk. Uit epitheel
ontstaan ook klieren. Exocriene klieren zijn bijv. zweetklieren en talgklieren.
Endocriene klieren geven hormonen af (zoals de hypofyse en de pancreas).
Vanuit het epitheel groeien strengen van cellen naar binnen toe. Wanneer ze een
gang vormen en verbinding houden met de buitenwereld vormen ze een
exocriene klier, wanneer de gang zich los snoert van de buitenwereld vormen ze
een endocriene klier.
Tight junctions zijn ondoordringbare verbindingen tussen cellen, die het lekken
van stoffen tussen cellen door voorkomen. Ze zijn te vinden in de darmen.
Desmosomen klinken cellen aan elkaar vast en zorgen voor verankering. Ze zijn
o.a. te vinden in epitheel en in de baarmoederhals. Gap junctions maken contact
tussen cellen mogelijk (uitwisseling van ionen en kleine moleculen): te vinden
tussen bepaalde zenuwcellen.
Aantal soorten epitheel
Meerlagig plat verhoornend epitheel: epitheel in de epidermis. Aan de basis
(tegen de dermis aan) ligt de stratum basale. Deze laag cellen is aan het delen.
De cellen produceren terwijl ze naar buiten schuiven steeds meer keratine
(verhoornen) en bevinden zich dan in de stratum spinosum. Als de cel vol met
, keratine zit bevindt hij zich in de stratum granulosum. De stratum lucidum is de
laag cellen waar de cellen dood aan het gaan zijn. De cellaag daarboven bestaat
uit dode cellen (stratum corneum).
Steunweefsel is afkomstig van het mesoderm. De cellaag die zich daaruit
ontwikkelt heet mesenchym. Vanuit mesenchymale cellen kunnen zich
verschillende type cellen ontwikkelen, afhankelijk van bepaalde signaalstoffen:
fibroblasten, chondroblasten, osteoblasten en hemocyto-blasten. Het woord
‘blast’ slaat op ‘bouwers’. Fibroblasten leggen bindweefsel aan (los of vast bind-
weefsel). Chondroblasten vormen kraakbeen (hyaline kraakbeen, elastisch
kraakbeen en vezelig kraakbeen) en osteoblasten vormen botten (compact bot
en spongieus bot). Hemocytoblasten vor-men bloed- en lymfeonderdelen
(lymfocyten, leukocyten en erytrocyten). Een belangrijk gemeen-schappelijk
kenmerk van steunweefsel is dat steunweefselcellen liggen ingebed in
intercellulaire matrix. De aard van deze matrix kan variëren tot bijna vloeibaar
(losmazig bindweefsel) tot zeer stevig en compact (been en kraakbeen). In bloed
is het bloedplasma de intercellulaire matrix.
Het skelet bestaat uit bot en
kraakbeen. De binnenkant van bot
bestaat uit spongieus been en de
buitenkant uit compact been. Om het
bot heen ligt het periosteum wat
bestaat uit dwars bindweefsel en sterk
doorbloed is. In het binnenste van het
bot ligt het merg, hier worden bij jonge
individuen rode bloedcellen geprodu-
ceerd. Aan de uiteindes is het bot
bedekt door kraakbeen. Het
botgedeelte is goed doorbloed, het
kraakbeengedeelte niet (hierdoor herstelt beschadigd kraakbeen veel langzamer
dan bot).
Compact bot bestaat uit osteonen. Osteonen zijn cilindrische structuren
bestaande uit lamellen met hierin osteocyten, welke botmatrix afgeven. Te
midden hiervan ligt het kanaal van Havers. De osteocyten hebben contact met
elkaar d.m.v. kanaaltjes.
De opbouw van spongieus bot wordt behandeld in practicum (ZIE PRACTICUM).
Bij de botgroei bij foetussen wordt kraakbeen vervangen door bot. Aan de
zijkanten van het kraak-been vindt mineralisatie plaats. Ook intern (in het
centrum) wordt matrix afgezet die kraakbeen gaat omvormen tot bot: het primair
botvormend centrum. Vervolgens gaat een tussenvorm van osteo-clasten en
chrondroblasten gangen graven in het bot, waardoor een spongieus been
ontstaat waar bloedvaten doorheen kunnen. In de uiteindes van het bot
(epifyses) ontstaan secundaire botvor-mende centra, en daar gebeurt hetzelfde.
Uiteindelijk groeien er bloedvaten naar binnen. Op een bepaalde leeftijd ‘sluiten’
de epifyses waardoor er geen lengtegroei meer kan plaatsvinden.
Er zijn drie verschillende typen kraakbeen te onderscheiden. Tussen de ribben,
ellebogen, schouders, vingerkootjes en tenen bevindt zich hyaline kraakbeen. Dit
bestaat voornamelijk uit collageen en is stevig en flexibel. In de oorschelp en
epiglottis (strottenklepje) bevindt zich elastisch kraakbeen. Tussen de
tussenwervelschijven en in de meniscus bevindt zich vezelig kraakbeen. Dit
kraakbeen bevat het meeste collageen en is het meest schokbestendig van alle
typen kraakbeen. Kraakbeen bestaat uit chondrocyten die worden gevormd uit
Hoorcollege 1: Epitheel- en steunweefsel
Alle dieren (behalve sponsen) bestaan uit epitheel-, steun-, spier- en
zenuwweefsel. Cellen die tot een bepaald type weefsel behoren hebben ongeveer
dezelfde vorm en functie. Alle epitheelcellen staan op een basale lamina.
Cellen worden gevormd uit drie verschillende embryonale kiemlagen: ectoderm,
mesoderm en endoderm. De huid en het zenuwstelsel ontstaan uit ectoderm,
de darmen (en darmepitheel), longen en inwendige organen ontstaan uit het
endoderm, en spieren, bloed, skelet, bindweefsel en het urogenitaal stelsel
ontstaat uit het mesoderm.
Epitheelweefsel bedekt het lichaamsoppervlak of –holte. Het bestaat uit een of
meerdere lagen en bestaat uit cellen met diverse celvormen die een basale en
een apicale zijde hebben. Epithelia hebben speciale cel-cel-contacten die
communicatie en hechting tussen cellen mogelijk maken. Hun functie is
bescherming, absorptie, filtratie excretie en secretie.
Steunweefsel probeert celstructuren aan elkaar te verbinden en liggen vaak
tussen weefsels in. Het bestaat uit verschillende type cellen en veel
extracellulaire matrix. Bindweefsel is een type steunweefsel. De functie van
steunweefsel is verbinding, ondersteuning, bescherming, isolatie en transport.
De huid bestaat uit meerlagig plat epitheel, met een beschermende functie. Bij
de longen, het bloed-vatstelsel en de nieren is het epitheel plat en eenlagig,
omdat er uitwisseling van gassen en materialen plaatsvindt. In de nieren is er
soms ook sprake van kubisch epitheel. In de darmen is het epitheel cilindrisch.
Het darmepitheel neemt voedsel op en hiervoor moet de cel gespecialiseerd zijn.
Aan de apicale zijde zitten veel microvili (oppervlaktevergroting). Opname van
voedsel kost veel energie cel zit vol met mitochondrieën. In het kubisch
epitheel van de nieren zit ook veel mitochondrieën om energie te leveren voor
uitwisseling. In de luchtpijp en oviduct zit er trilhaar-epitheel. Hiermee wordt
met behulp van cilia transport van slijm (en eicellen) mogelijk. Uit epitheel
ontstaan ook klieren. Exocriene klieren zijn bijv. zweetklieren en talgklieren.
Endocriene klieren geven hormonen af (zoals de hypofyse en de pancreas).
Vanuit het epitheel groeien strengen van cellen naar binnen toe. Wanneer ze een
gang vormen en verbinding houden met de buitenwereld vormen ze een
exocriene klier, wanneer de gang zich los snoert van de buitenwereld vormen ze
een endocriene klier.
Tight junctions zijn ondoordringbare verbindingen tussen cellen, die het lekken
van stoffen tussen cellen door voorkomen. Ze zijn te vinden in de darmen.
Desmosomen klinken cellen aan elkaar vast en zorgen voor verankering. Ze zijn
o.a. te vinden in epitheel en in de baarmoederhals. Gap junctions maken contact
tussen cellen mogelijk (uitwisseling van ionen en kleine moleculen): te vinden
tussen bepaalde zenuwcellen.
Aantal soorten epitheel
Meerlagig plat verhoornend epitheel: epitheel in de epidermis. Aan de basis
(tegen de dermis aan) ligt de stratum basale. Deze laag cellen is aan het delen.
De cellen produceren terwijl ze naar buiten schuiven steeds meer keratine
(verhoornen) en bevinden zich dan in de stratum spinosum. Als de cel vol met
, keratine zit bevindt hij zich in de stratum granulosum. De stratum lucidum is de
laag cellen waar de cellen dood aan het gaan zijn. De cellaag daarboven bestaat
uit dode cellen (stratum corneum).
Steunweefsel is afkomstig van het mesoderm. De cellaag die zich daaruit
ontwikkelt heet mesenchym. Vanuit mesenchymale cellen kunnen zich
verschillende type cellen ontwikkelen, afhankelijk van bepaalde signaalstoffen:
fibroblasten, chondroblasten, osteoblasten en hemocyto-blasten. Het woord
‘blast’ slaat op ‘bouwers’. Fibroblasten leggen bindweefsel aan (los of vast bind-
weefsel). Chondroblasten vormen kraakbeen (hyaline kraakbeen, elastisch
kraakbeen en vezelig kraakbeen) en osteoblasten vormen botten (compact bot
en spongieus bot). Hemocytoblasten vor-men bloed- en lymfeonderdelen
(lymfocyten, leukocyten en erytrocyten). Een belangrijk gemeen-schappelijk
kenmerk van steunweefsel is dat steunweefselcellen liggen ingebed in
intercellulaire matrix. De aard van deze matrix kan variëren tot bijna vloeibaar
(losmazig bindweefsel) tot zeer stevig en compact (been en kraakbeen). In bloed
is het bloedplasma de intercellulaire matrix.
Het skelet bestaat uit bot en
kraakbeen. De binnenkant van bot
bestaat uit spongieus been en de
buitenkant uit compact been. Om het
bot heen ligt het periosteum wat
bestaat uit dwars bindweefsel en sterk
doorbloed is. In het binnenste van het
bot ligt het merg, hier worden bij jonge
individuen rode bloedcellen geprodu-
ceerd. Aan de uiteindes is het bot
bedekt door kraakbeen. Het
botgedeelte is goed doorbloed, het
kraakbeengedeelte niet (hierdoor herstelt beschadigd kraakbeen veel langzamer
dan bot).
Compact bot bestaat uit osteonen. Osteonen zijn cilindrische structuren
bestaande uit lamellen met hierin osteocyten, welke botmatrix afgeven. Te
midden hiervan ligt het kanaal van Havers. De osteocyten hebben contact met
elkaar d.m.v. kanaaltjes.
De opbouw van spongieus bot wordt behandeld in practicum (ZIE PRACTICUM).
Bij de botgroei bij foetussen wordt kraakbeen vervangen door bot. Aan de
zijkanten van het kraak-been vindt mineralisatie plaats. Ook intern (in het
centrum) wordt matrix afgezet die kraakbeen gaat omvormen tot bot: het primair
botvormend centrum. Vervolgens gaat een tussenvorm van osteo-clasten en
chrondroblasten gangen graven in het bot, waardoor een spongieus been
ontstaat waar bloedvaten doorheen kunnen. In de uiteindes van het bot
(epifyses) ontstaan secundaire botvor-mende centra, en daar gebeurt hetzelfde.
Uiteindelijk groeien er bloedvaten naar binnen. Op een bepaalde leeftijd ‘sluiten’
de epifyses waardoor er geen lengtegroei meer kan plaatsvinden.
Er zijn drie verschillende typen kraakbeen te onderscheiden. Tussen de ribben,
ellebogen, schouders, vingerkootjes en tenen bevindt zich hyaline kraakbeen. Dit
bestaat voornamelijk uit collageen en is stevig en flexibel. In de oorschelp en
epiglottis (strottenklepje) bevindt zich elastisch kraakbeen. Tussen de
tussenwervelschijven en in de meniscus bevindt zich vezelig kraakbeen. Dit
kraakbeen bevat het meeste collageen en is het meest schokbestendig van alle
typen kraakbeen. Kraakbeen bestaat uit chondrocyten die worden gevormd uit
