Inhoud
Hoofdstuk 1 'Introductie'........................................................................................ 2
Hoofdstuk 2 'Visies op oorzaak en gevolg van psychische stoornissen'.................4
Hoofdstuk 3 'Classificatie en beoordeling van afwijkende emoties, gedachten en
gedrag'................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 4 'Behandelmethoden voor psychische stoornissen'.............................9
Hoofdstuk 5 'Stress, psychologische factoren en de invloed op gezondheid'.......10
Hoofdstuk 7 'Cognitieve stoornissen en stoornissen die samenhangen met ouder
worden'................................................................................................................ 11
Hoofdstuk 8 'Verslaving en afhankelijkheid'.........................................................16
Hoofdstuk 9 'Schizofrenie en andere psychotische stoornissen'...........................20
Hoofdstuk 10 'Stemmingsstoornissen'.................................................................26
Hoofdstuk 11 'Angststoornissen'..........................................................................33
Hoofdstuk 12 'Dissociatieve, somatoforme en nagebootste stoornissen'.............38
Hoofdstuk 16 'Persoonlijkheidsstoornissen'..........................................................44
1
,Hoofdstuk 1 'Introductie'
1.1. Inleiding
Psychopathologie = een deelgebied van de psychiatrie en de psychologie dat zich
bezighoudt met het beschrijven van psychische stoornissen, oorzaken daarvan en de
behandeling.
-> Psychiatrie = medisch specialisme dat zich richt op de diagnostiek en
behandeling van psychische stoornissen.
-> Klinische psychologie = Tak v/d psychologie die zich bezighoudt met de
beschrijving, de oorzaken en de behandeling van
psychische stoornissen om het geestelijk welzijn te
bevorderen.
-> Psycholoog = iemand die universitaire studie psychologie heeft voltooid.
-> GZ-psycholoog = psycholoog die na zijn studie een aanvullende opleiding heeft
gevolgd en in het BIG-register is ingeschreven. Een GZ-psycholoog is bevoegd tot
het diagnosticeren en behandelen van psychische stoornissen. GZ is een afkorting
van 'gezondheidszorg.'
-> Psychotherapeut = iemand die na de studie psychologie of geneeskunde een
vervolgopleiding heeft gedaan, waardoor hij bevoegd is tot het geven van
psychotherapeutische behandelingen. Hij moet overigens in het BIG-register
(beroepen in de individuele gezondheidszorg) staan ingeschreven.
-> Psychiater = iemand die na de studie geneeskunde een vervolgopleiding heeft
gedaan waarin hij of zij zich heeft gespecialiseerd in het diagnosticeren en
behandelen van patiënten met psychische stoornissen. Een psychiater mag, in
tegenstelling tot een psycholoog, medicatie voorschrijven.
Psychische stoornis = het geheel van afwijkende emoties, gedachten of gedragspatronen
dat wordt gekenmerkt door o.a. een storing in het functioneren en (persoonlijk) leiden.
1.2. Definiëren van afwijkend gedrag
Criteria voor afwijkend gedrag:
(1) Uitzonderlijk gedrag wordt als afwijkend beschouwd.
(2) Sociaal afwijkend
(3) Foute percepties of interpretatie v/d realiteit
(4) Aanzienlijk emotioneel lijden v/d persoon
(5) Ongepast of contraproductief gedrag
(6) Gevaar voor de betrokkene zelf of voor anderen.
1.3. Historische visies op afwijkend gedrag
Hippocrates (uit de gouden eeuw) stelde dat ziekten van lichaam en geest het gevolg waren
van natuurlijke oorzaken, en niet van bezetenheid door bovennatuurlijke geesten.
Volgens hem werd de gezondheid v/h lichaam en de geest bepaald door een evenwicht in de
humores; essentiële lichaamssappen (slijm, zwarte gal, bloed en gele gal).
In de middeleeuwen nam het geloof in bovennatuurlijke oorzaken toe. Afwijkend gedrag
2
,werd gezien als een teken van bezetenheid door boze geesten of de duivel.
'Bezeten' mensen werden d.m.v. exorcisme of uitdrijvingen behandeld.
De heksenvervolging die plaatsvonden vanaf het einde v/d 15e eeuw tot ver in de 17e
eeuw leidden ertoe dat honderdduizend vrouwen werden vermoord.
Heksenjacht gebruikte vernieuwde 'diagnostische' tests -> bijvoorbeeld in water gooien.
Rond het jaar 1600 werden overal in Europa gekkenhuizen gebouwd -> bewoners werden
vastgeketend aan hun bedden en lagen in hun eigen vuil, of ze zwierven zonder enig
toezicht over het terrein.
Moderne tijdperk begint rond 1800. Mensen die afwijkend gedrag vertoonden waren in hun
ogen gewoon ziek. Deze visie was in die tijd niet populair -> men beschouwde geestelijk
gestoorden als een bedreiging voor de samenleving.
Morele therapie ontstond; gebaseerd op het idee dat patiënten door een menselijke
bejegening en een verblijf in een ontspannen en respectvolle omgeving weer normaal
zouden gaan functioneren.
De discussie tussen voor- en tegenstanders van deze nieuwe visie bereikten een hoogtepunt
in de antipsychiatrische beweging in de jaren 70 -> ging ervan uit dat psychische
stoornissen niet bestonden, maar een product of gevolg waren v/d maatschappij.
Heeft invloed gehad het latere vermindering van psychiatrische ziekenhuizen.
Evidence-based medicine (EBM) is het streven om gebruik te maken v/h beste
beschikbare bewijs bij t maken van een keuze voor de behandeling van een patiënt.
3
,Hoofdstuk 2 'Visies op oorzaak en gevolg van psychische
stoornissen'
2.1. Inleiding
Het is belangrijk te onderscheiden wat de directe oorzaken zijn en wat de gevolgen zijn die
de stoornis kan hebben op scholing, werk en relaties van de patiënt en zijn verwanten.
In de behandeling en begeleiding is het belangrijk om aandacht te besteden aan de wijze
waarop de patiënt en zijn omgeving omgaan met de stoornis.
De patiënt tegenover ons is de resultante van:
- het levensverhaal van de patiënt; mens met al zijn eigenaardigheden, verleden en heden.
- de karakteristieken van de ziekte op zich; herkenbare specifieke verschijnselen
- de context waarin de ziekte zich heeft ontwikkeld en afspeelt; sociaalrelationele en fysieke
omgeving
- de houding, visie, kennis en vaardigheden van de behandelaar/ onderzoeker tegenover de
patiënt.
2.2. Het biologische perspectief
Invloed van biologische perspectief is enorm gegroeid, oorzaken:
- tijdgeest veranderd, waardoor psychiatrie en biologie veel meer in symbiose met elkaar
samengaan.
- sterk verbeterde technieken om hersenfuncties en lichamelijke processen te meten in
wetenschappelijk onderzoek -> kennis v/d biologische fundamenten van afwijkend gedrag is
gegroeid
-> rol van genetica in t ontstaan van psychische stoornissen is
duidelijker geworden (genetica heeft grote invloed).
2.2.1. Het zenuwstelsel
Zenuwstelsel is opgebouwd uit neuronen (= zenuwcellen die door het hele lichaam
signalen of 'boodschappen' doorgeven.
Elk neuron heeft een cellichaam -> hier bevindt de celkern zich, waarin zuurstof wordt
omgezet, zodat de cel zijn werk kan doen.
Uit het cellichaam steken korte vezels naar buiten, dendrieten.
Elk neuron heeft één axon. Elk axon eindigt in een aantal kleine, vertakte verdikkingen, die
eindknopjes worden genoemd.
Om een boodschap naar andere neuronen te versturen maakt het neuron gebruik van
chemische substanties die neurotransmitters worden genoemd -> veroorzaken een
chemische verandering in de ontvangende neuronen, waardoor de dendriet en t axon
worden getriggerd om de boodschap verder te sturen.
Tussen het neuron dat de boodschap verzendt en een ontvangend neuron bevindt zich een
smalle spleet; synaps. Vanuit de eindknopjes wordt v/h axon worden neurotransmitters in de
spleet vrijgelaten. Elk neurotransmitter heeft een eigen chemische structuur, die alleen door
één receptorplaats op het ontvangende neuron kan worden opgevangen.
De vrijgelaten moleculen van een neurotransmitter die de receptorplaats niet bereiken,
worden door enzymen in de synaptische spleet afgebroken, of weer in t neuron opgenomen
door de eindknopjes van de axon (=heropname).
4
, Psychofarmaca,
waaronder
medicijnen tegen
angst,depressie en
schizofrenie beïnvloeden de beschikbaarheid van neurotransmitters in de hersenen.
Wetenschappers vermoeden hierdoor dat neurotransmitters in de hersenen een rol spelen in
het ontstaan van abnormale gedragspatronen.
Het zenuwstelsel bestaat uit:
(1) het centrale zenuwstelsel; gevormd door de hersenen en het ruggenmerg
Het onderste deel van de hersenen, de achterhersenen, bestaat uit de medulla, de pons
en het cerebellum.
- medulla = reguleert de hartslag en ademhaling. Beïnvloedt ook de slaap, niezen en
hoesten.
- pons = geeft informatie door over bewegingen en de stand v/h lichaam. Is betrokken bij
functies die te maken hebben met aandacht, slaap en ademhaling.
- cerebellum = speelt een rol in het evenwichtsgevoel en de motoriek (spieren).
De middenhersenen liggen boven de achterhersenen.
Het reticulaire activeringssysteem (RAS) begint in de achterhersenen loopt via de
middenhersenen door tot onder in de lagere voorhersenen. RAS bestaat uit een webachtig
netwerk van neuronen, speelt een belangrijke rol in slaap, aandacht en activering (arousal).
Stimulering v/d RAS verhoogt de alertheid.
Dempende middelen die de activiteit v/h centrale zenuwstelsel onderdrukken, verlagen de
activiteit van de RAS.
In de voorhersenen liggen de thalamus, hypothalamus, het limbische systeem, basale
ganglia en het cerebrum.
- thalamus = stuurt sensorische informatie (zoals tast en zicht) naar hogere hersengebieden.
Is ook betrokken bij slaap en aandacht, smen met andere hersengebieden zoals RAS.
- hypothalamus = speelt een belangrijke rol in de regulatie van lichaamstemperatuur,
concentratie van vloeistoffen, opslag van voedingsstoffen en motivatie en emotie.
- limbische systeem = bestaat uit de hypothalamus, delen van de thalamus en andere
delen van de hersenen. Speelt een rol in herinneren en in de regulatie van meer basale
drijfveren die te maken hebben met honger, dorst en agressie.
- basale ganglia = spelen een rol in de coördinatie van beweging en houding
- cerebrum & de hersenschors (cerebrale cortex) = meest geavanceerde deel v/d
hersenen. Het cerebrum bestaat uit diverse hersenkwabben, met elk een eigen functie.
5
Hoofdstuk 1 'Introductie'........................................................................................ 2
Hoofdstuk 2 'Visies op oorzaak en gevolg van psychische stoornissen'.................4
Hoofdstuk 3 'Classificatie en beoordeling van afwijkende emoties, gedachten en
gedrag'................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 4 'Behandelmethoden voor psychische stoornissen'.............................9
Hoofdstuk 5 'Stress, psychologische factoren en de invloed op gezondheid'.......10
Hoofdstuk 7 'Cognitieve stoornissen en stoornissen die samenhangen met ouder
worden'................................................................................................................ 11
Hoofdstuk 8 'Verslaving en afhankelijkheid'.........................................................16
Hoofdstuk 9 'Schizofrenie en andere psychotische stoornissen'...........................20
Hoofdstuk 10 'Stemmingsstoornissen'.................................................................26
Hoofdstuk 11 'Angststoornissen'..........................................................................33
Hoofdstuk 12 'Dissociatieve, somatoforme en nagebootste stoornissen'.............38
Hoofdstuk 16 'Persoonlijkheidsstoornissen'..........................................................44
1
,Hoofdstuk 1 'Introductie'
1.1. Inleiding
Psychopathologie = een deelgebied van de psychiatrie en de psychologie dat zich
bezighoudt met het beschrijven van psychische stoornissen, oorzaken daarvan en de
behandeling.
-> Psychiatrie = medisch specialisme dat zich richt op de diagnostiek en
behandeling van psychische stoornissen.
-> Klinische psychologie = Tak v/d psychologie die zich bezighoudt met de
beschrijving, de oorzaken en de behandeling van
psychische stoornissen om het geestelijk welzijn te
bevorderen.
-> Psycholoog = iemand die universitaire studie psychologie heeft voltooid.
-> GZ-psycholoog = psycholoog die na zijn studie een aanvullende opleiding heeft
gevolgd en in het BIG-register is ingeschreven. Een GZ-psycholoog is bevoegd tot
het diagnosticeren en behandelen van psychische stoornissen. GZ is een afkorting
van 'gezondheidszorg.'
-> Psychotherapeut = iemand die na de studie psychologie of geneeskunde een
vervolgopleiding heeft gedaan, waardoor hij bevoegd is tot het geven van
psychotherapeutische behandelingen. Hij moet overigens in het BIG-register
(beroepen in de individuele gezondheidszorg) staan ingeschreven.
-> Psychiater = iemand die na de studie geneeskunde een vervolgopleiding heeft
gedaan waarin hij of zij zich heeft gespecialiseerd in het diagnosticeren en
behandelen van patiënten met psychische stoornissen. Een psychiater mag, in
tegenstelling tot een psycholoog, medicatie voorschrijven.
Psychische stoornis = het geheel van afwijkende emoties, gedachten of gedragspatronen
dat wordt gekenmerkt door o.a. een storing in het functioneren en (persoonlijk) leiden.
1.2. Definiëren van afwijkend gedrag
Criteria voor afwijkend gedrag:
(1) Uitzonderlijk gedrag wordt als afwijkend beschouwd.
(2) Sociaal afwijkend
(3) Foute percepties of interpretatie v/d realiteit
(4) Aanzienlijk emotioneel lijden v/d persoon
(5) Ongepast of contraproductief gedrag
(6) Gevaar voor de betrokkene zelf of voor anderen.
1.3. Historische visies op afwijkend gedrag
Hippocrates (uit de gouden eeuw) stelde dat ziekten van lichaam en geest het gevolg waren
van natuurlijke oorzaken, en niet van bezetenheid door bovennatuurlijke geesten.
Volgens hem werd de gezondheid v/h lichaam en de geest bepaald door een evenwicht in de
humores; essentiële lichaamssappen (slijm, zwarte gal, bloed en gele gal).
In de middeleeuwen nam het geloof in bovennatuurlijke oorzaken toe. Afwijkend gedrag
2
,werd gezien als een teken van bezetenheid door boze geesten of de duivel.
'Bezeten' mensen werden d.m.v. exorcisme of uitdrijvingen behandeld.
De heksenvervolging die plaatsvonden vanaf het einde v/d 15e eeuw tot ver in de 17e
eeuw leidden ertoe dat honderdduizend vrouwen werden vermoord.
Heksenjacht gebruikte vernieuwde 'diagnostische' tests -> bijvoorbeeld in water gooien.
Rond het jaar 1600 werden overal in Europa gekkenhuizen gebouwd -> bewoners werden
vastgeketend aan hun bedden en lagen in hun eigen vuil, of ze zwierven zonder enig
toezicht over het terrein.
Moderne tijdperk begint rond 1800. Mensen die afwijkend gedrag vertoonden waren in hun
ogen gewoon ziek. Deze visie was in die tijd niet populair -> men beschouwde geestelijk
gestoorden als een bedreiging voor de samenleving.
Morele therapie ontstond; gebaseerd op het idee dat patiënten door een menselijke
bejegening en een verblijf in een ontspannen en respectvolle omgeving weer normaal
zouden gaan functioneren.
De discussie tussen voor- en tegenstanders van deze nieuwe visie bereikten een hoogtepunt
in de antipsychiatrische beweging in de jaren 70 -> ging ervan uit dat psychische
stoornissen niet bestonden, maar een product of gevolg waren v/d maatschappij.
Heeft invloed gehad het latere vermindering van psychiatrische ziekenhuizen.
Evidence-based medicine (EBM) is het streven om gebruik te maken v/h beste
beschikbare bewijs bij t maken van een keuze voor de behandeling van een patiënt.
3
,Hoofdstuk 2 'Visies op oorzaak en gevolg van psychische
stoornissen'
2.1. Inleiding
Het is belangrijk te onderscheiden wat de directe oorzaken zijn en wat de gevolgen zijn die
de stoornis kan hebben op scholing, werk en relaties van de patiënt en zijn verwanten.
In de behandeling en begeleiding is het belangrijk om aandacht te besteden aan de wijze
waarop de patiënt en zijn omgeving omgaan met de stoornis.
De patiënt tegenover ons is de resultante van:
- het levensverhaal van de patiënt; mens met al zijn eigenaardigheden, verleden en heden.
- de karakteristieken van de ziekte op zich; herkenbare specifieke verschijnselen
- de context waarin de ziekte zich heeft ontwikkeld en afspeelt; sociaalrelationele en fysieke
omgeving
- de houding, visie, kennis en vaardigheden van de behandelaar/ onderzoeker tegenover de
patiënt.
2.2. Het biologische perspectief
Invloed van biologische perspectief is enorm gegroeid, oorzaken:
- tijdgeest veranderd, waardoor psychiatrie en biologie veel meer in symbiose met elkaar
samengaan.
- sterk verbeterde technieken om hersenfuncties en lichamelijke processen te meten in
wetenschappelijk onderzoek -> kennis v/d biologische fundamenten van afwijkend gedrag is
gegroeid
-> rol van genetica in t ontstaan van psychische stoornissen is
duidelijker geworden (genetica heeft grote invloed).
2.2.1. Het zenuwstelsel
Zenuwstelsel is opgebouwd uit neuronen (= zenuwcellen die door het hele lichaam
signalen of 'boodschappen' doorgeven.
Elk neuron heeft een cellichaam -> hier bevindt de celkern zich, waarin zuurstof wordt
omgezet, zodat de cel zijn werk kan doen.
Uit het cellichaam steken korte vezels naar buiten, dendrieten.
Elk neuron heeft één axon. Elk axon eindigt in een aantal kleine, vertakte verdikkingen, die
eindknopjes worden genoemd.
Om een boodschap naar andere neuronen te versturen maakt het neuron gebruik van
chemische substanties die neurotransmitters worden genoemd -> veroorzaken een
chemische verandering in de ontvangende neuronen, waardoor de dendriet en t axon
worden getriggerd om de boodschap verder te sturen.
Tussen het neuron dat de boodschap verzendt en een ontvangend neuron bevindt zich een
smalle spleet; synaps. Vanuit de eindknopjes wordt v/h axon worden neurotransmitters in de
spleet vrijgelaten. Elk neurotransmitter heeft een eigen chemische structuur, die alleen door
één receptorplaats op het ontvangende neuron kan worden opgevangen.
De vrijgelaten moleculen van een neurotransmitter die de receptorplaats niet bereiken,
worden door enzymen in de synaptische spleet afgebroken, of weer in t neuron opgenomen
door de eindknopjes van de axon (=heropname).
4
, Psychofarmaca,
waaronder
medicijnen tegen
angst,depressie en
schizofrenie beïnvloeden de beschikbaarheid van neurotransmitters in de hersenen.
Wetenschappers vermoeden hierdoor dat neurotransmitters in de hersenen een rol spelen in
het ontstaan van abnormale gedragspatronen.
Het zenuwstelsel bestaat uit:
(1) het centrale zenuwstelsel; gevormd door de hersenen en het ruggenmerg
Het onderste deel van de hersenen, de achterhersenen, bestaat uit de medulla, de pons
en het cerebellum.
- medulla = reguleert de hartslag en ademhaling. Beïnvloedt ook de slaap, niezen en
hoesten.
- pons = geeft informatie door over bewegingen en de stand v/h lichaam. Is betrokken bij
functies die te maken hebben met aandacht, slaap en ademhaling.
- cerebellum = speelt een rol in het evenwichtsgevoel en de motoriek (spieren).
De middenhersenen liggen boven de achterhersenen.
Het reticulaire activeringssysteem (RAS) begint in de achterhersenen loopt via de
middenhersenen door tot onder in de lagere voorhersenen. RAS bestaat uit een webachtig
netwerk van neuronen, speelt een belangrijke rol in slaap, aandacht en activering (arousal).
Stimulering v/d RAS verhoogt de alertheid.
Dempende middelen die de activiteit v/h centrale zenuwstelsel onderdrukken, verlagen de
activiteit van de RAS.
In de voorhersenen liggen de thalamus, hypothalamus, het limbische systeem, basale
ganglia en het cerebrum.
- thalamus = stuurt sensorische informatie (zoals tast en zicht) naar hogere hersengebieden.
Is ook betrokken bij slaap en aandacht, smen met andere hersengebieden zoals RAS.
- hypothalamus = speelt een belangrijke rol in de regulatie van lichaamstemperatuur,
concentratie van vloeistoffen, opslag van voedingsstoffen en motivatie en emotie.
- limbische systeem = bestaat uit de hypothalamus, delen van de thalamus en andere
delen van de hersenen. Speelt een rol in herinneren en in de regulatie van meer basale
drijfveren die te maken hebben met honger, dorst en agressie.
- basale ganglia = spelen een rol in de coördinatie van beweging en houding
- cerebrum & de hersenschors (cerebrale cortex) = meest geavanceerde deel v/d
hersenen. Het cerebrum bestaat uit diverse hersenkwabben, met elk een eigen functie.
5
