Koolstofverbindingen
6
172 hoofdstuk 6 © Noordhoff Uitgevers bv © Noordhoff Uitgev
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 172 04-09-14 12:06
, De eiwitten, veertjes, spiertjes en bloedvaten van het flamingo-
kuiken zijn koolstofverbindingen. De verbranding van een kool-
stofverbinding levert de energie die nodig is om het ei te breken.
Maar ook aardolie bestaat uit talloze verschillende koolstofver-
bindingen, het onderwerp van studie in de organische chemie.
© Noordhoff Uitgevers bv Koolstofverbindingen 173
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 173 04-09-14 12:06
, Wegwijzer hoofdstuk 6
Wegwijzer
Paragraaf Experimenten Site
6.1 Stoffen en formules Opfrisvragen
Chemsketch
6.2 Koolwaterstoffen 6.1 Eenvoudige alkanen bouwen Koolwaterstoffen
6.2 E Bouwen van stoffen met als Het tekenen van
formule C5H10 structuurformules
Filmpje experiment 6.1
6.3 Systematische naamgeving Alkanen
Alkenen, alkadiënen en alkynen
Cycloalkanen en cycloalkenen
Aromaten
Verschillende manieren om
structuurformules te tekenen
6.4 Halogeenverbindingen, 6.3 Substitutie Halogeenverbindingen
ethers en alcoholen 6.4 Additie Ethers
6.5 De productie van ethanol uit Alcoholen
glucose Test jezelf
6.5 Aldehyden, ketonen en Aldehyden
carbonzuren Ketonen
Carbonzuren
6.6 Esters 6.6 Synthese van een ester Esters
6.7 E Zeep maken
6.7 Aminen en aminozuren Aminen
Aminozuren
Oefentoets 1 en 2
6.8 Afsluiting Samenvatting
Puzzel
Test jezelf
Extra oefenopdrachten
Uitwerking oefenopdrachten
Keuzeopdrachten
174 hoofdstuk 6 © Noordhoff Uitgevers bv © Noordhoff Uitgev
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 174 04-09-14 12:06
, 6.1 Stoffen en formules
Gamma-aminoboterzuur (GABA) is een In de VS werd GHB jarenlang als voedingssupplement
stof die in je lichaam zorgt voor het verkocht en bodybuilders gebruikten het om hun
overdragen van zenuwimpulsen tussen spiermassa te vergroten. Ondanks de ernstige neven-
zenuwcellen. Als er te weinig GABA in je verschijnselen werd het ook populair als partydrug.
hersenen aanwezig is, kun je angstig GHB is zo gevaarlijk dat het in 2011 door de
worden, last krijgen van slapeloosheid en Nederlandse overheid op de lijst van harddrugs is
zelfs epileptische aanvallen krijgen. Door geplaatst.
die bijverschijnselen zochten weten-
schappers naar een alternatief. Daarbij
vonden ze al snel een andere stof die ook
in kleine hoeveelheden in het lichaam
Site
voorkomt: gamma-hydroxyboterzuur GHB. Opfrisvragen
GHB kwam op de markt, maar werd door
de moeilijke dosering en de nare Chemsketch
bijwerkingen nooit op grote schaal als
geneesmiddel gebruikt.
GHB, een gevaarlijk goedje
De opmars van GHB als partydrug leidde tot veel Bij gebruik van hoge doseringen GHB kunnen gren-
gevallen van acute vergiftiging. Dat hangt samen zen vervagen, waardoor de gebruiker dingen doet
met de remming van het centrale zenuwstelsel: die hij eigenlijk niet wil.
slaperigheid, bewustzijnsverlies, toevallen, verande- Regelmatig gebruik van GHB leidt snel tot afhanke-
ringen in de pupilreflex, ongecontroleerde bewegin- lijkheid. Als het gebruik enkele maanden wordt
gen, verwarring en hallucinatie. Bij herhaald gebruik voortgezet, kan stoppen met het gebruik leiden tot
kan GHB leiden tot neurologische effecten als angst, ernstiger ontwenningsverschijnselen.
depressie, bevingen en slapeloosheid. GHB wordt Er zijn aanwijzingen dat langdurig GHB-gebruik tot
via het bloed in de hersenen opgenomen. hersenschade kan leiden. Dit zou verklaren waarom
Het belangrijkste ingrediënt van GHB is een olie- sommige gebruikers last hebben van geheugenpro-
achtige stof die wordt gebruikt als oplosmiddel of blemen, leerproblemen en concentratieproblemen.
bestanddeel bij het produceren van polymeren (Bron: Gezondheidsraad en Trimbosinstituut)
(elektronica-industrie), chemische verfverwijde-
raars, vitaminen en geneesmiddelen. Een ander
ingrediënt is natronloog, vooral bekend als goot-
steenontstopper. De verhouding van beide stoffen
luistert nauw. Bij overmaat aan natronloog is de
oplossing sterk basisch. Dit veroorzaakt brandwon-
den en blaren op de huid en bij inname in de mond
en slokdarm. Onverdund veroorzaakt het mengsel
irritatie en beschadiging van slokdarm en maag.
Schadelijke bijwerkingen
Bij hoge doseringen is er kans op bewusteloosheid.
Het gevaar bestaat dat iemand stikt in zijn eigen
tong of braaksel als hij buiten bewustzijn is. 6.1 GHB was tot 1996 legaal verkrijgbaar als partydrug.
© Noordhoff Uitgevers bv Koolstofverbindingen 175
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 175 04-09-14 12:06
6
172 hoofdstuk 6 © Noordhoff Uitgevers bv © Noordhoff Uitgev
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 172 04-09-14 12:06
, De eiwitten, veertjes, spiertjes en bloedvaten van het flamingo-
kuiken zijn koolstofverbindingen. De verbranding van een kool-
stofverbinding levert de energie die nodig is om het ei te breken.
Maar ook aardolie bestaat uit talloze verschillende koolstofver-
bindingen, het onderwerp van studie in de organische chemie.
© Noordhoff Uitgevers bv Koolstofverbindingen 173
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 173 04-09-14 12:06
, Wegwijzer hoofdstuk 6
Wegwijzer
Paragraaf Experimenten Site
6.1 Stoffen en formules Opfrisvragen
Chemsketch
6.2 Koolwaterstoffen 6.1 Eenvoudige alkanen bouwen Koolwaterstoffen
6.2 E Bouwen van stoffen met als Het tekenen van
formule C5H10 structuurformules
Filmpje experiment 6.1
6.3 Systematische naamgeving Alkanen
Alkenen, alkadiënen en alkynen
Cycloalkanen en cycloalkenen
Aromaten
Verschillende manieren om
structuurformules te tekenen
6.4 Halogeenverbindingen, 6.3 Substitutie Halogeenverbindingen
ethers en alcoholen 6.4 Additie Ethers
6.5 De productie van ethanol uit Alcoholen
glucose Test jezelf
6.5 Aldehyden, ketonen en Aldehyden
carbonzuren Ketonen
Carbonzuren
6.6 Esters 6.6 Synthese van een ester Esters
6.7 E Zeep maken
6.7 Aminen en aminozuren Aminen
Aminozuren
Oefentoets 1 en 2
6.8 Afsluiting Samenvatting
Puzzel
Test jezelf
Extra oefenopdrachten
Uitwerking oefenopdrachten
Keuzeopdrachten
174 hoofdstuk 6 © Noordhoff Uitgevers bv © Noordhoff Uitgev
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 174 04-09-14 12:06
, 6.1 Stoffen en formules
Gamma-aminoboterzuur (GABA) is een In de VS werd GHB jarenlang als voedingssupplement
stof die in je lichaam zorgt voor het verkocht en bodybuilders gebruikten het om hun
overdragen van zenuwimpulsen tussen spiermassa te vergroten. Ondanks de ernstige neven-
zenuwcellen. Als er te weinig GABA in je verschijnselen werd het ook populair als partydrug.
hersenen aanwezig is, kun je angstig GHB is zo gevaarlijk dat het in 2011 door de
worden, last krijgen van slapeloosheid en Nederlandse overheid op de lijst van harddrugs is
zelfs epileptische aanvallen krijgen. Door geplaatst.
die bijverschijnselen zochten weten-
schappers naar een alternatief. Daarbij
vonden ze al snel een andere stof die ook
in kleine hoeveelheden in het lichaam
Site
voorkomt: gamma-hydroxyboterzuur GHB. Opfrisvragen
GHB kwam op de markt, maar werd door
de moeilijke dosering en de nare Chemsketch
bijwerkingen nooit op grote schaal als
geneesmiddel gebruikt.
GHB, een gevaarlijk goedje
De opmars van GHB als partydrug leidde tot veel Bij gebruik van hoge doseringen GHB kunnen gren-
gevallen van acute vergiftiging. Dat hangt samen zen vervagen, waardoor de gebruiker dingen doet
met de remming van het centrale zenuwstelsel: die hij eigenlijk niet wil.
slaperigheid, bewustzijnsverlies, toevallen, verande- Regelmatig gebruik van GHB leidt snel tot afhanke-
ringen in de pupilreflex, ongecontroleerde bewegin- lijkheid. Als het gebruik enkele maanden wordt
gen, verwarring en hallucinatie. Bij herhaald gebruik voortgezet, kan stoppen met het gebruik leiden tot
kan GHB leiden tot neurologische effecten als angst, ernstiger ontwenningsverschijnselen.
depressie, bevingen en slapeloosheid. GHB wordt Er zijn aanwijzingen dat langdurig GHB-gebruik tot
via het bloed in de hersenen opgenomen. hersenschade kan leiden. Dit zou verklaren waarom
Het belangrijkste ingrediënt van GHB is een olie- sommige gebruikers last hebben van geheugenpro-
achtige stof die wordt gebruikt als oplosmiddel of blemen, leerproblemen en concentratieproblemen.
bestanddeel bij het produceren van polymeren (Bron: Gezondheidsraad en Trimbosinstituut)
(elektronica-industrie), chemische verfverwijde-
raars, vitaminen en geneesmiddelen. Een ander
ingrediënt is natronloog, vooral bekend als goot-
steenontstopper. De verhouding van beide stoffen
luistert nauw. Bij overmaat aan natronloog is de
oplossing sterk basisch. Dit veroorzaakt brandwon-
den en blaren op de huid en bij inname in de mond
en slokdarm. Onverdund veroorzaakt het mengsel
irritatie en beschadiging van slokdarm en maag.
Schadelijke bijwerkingen
Bij hoge doseringen is er kans op bewusteloosheid.
Het gevaar bestaat dat iemand stikt in zijn eigen
tong of braaksel als hij buiten bewustzijn is. 6.1 GHB was tot 1996 legaal verkrijgbaar als partydrug.
© Noordhoff Uitgevers bv Koolstofverbindingen 175
06-Chemie Overal vwo 1 LB-H06.indd 175 04-09-14 12:06
