Samenvatting Geschiedenis van de Moderne Wereld sinds 1750, Deeltentamen 1

Samenvatting Hoorcollege 1 t/m
6
Hoorcollege 1 Rede en Romantiek
I. Verlichting als historisch concept
- Kant en verlichting
 Durf te denken, durf te weten
 Kennis is zowel empirisch (ervaring) als rationeel (rede)
 Universele morele wet waaraan iedereen dient te gehoorzamen (behandel een ander
zoals je zelf behandelt wil worden)
- Basisprincipes van Verlichting
 Wereld is kenbaar en wordt gestuurd door natuurlijke (en niet supernatuurlijke)
krachten
 Natuur en samenleving zijn beheersbaar en maakbaar door toepassing van
universele kennis (die is vergaard door de rationele, experimentele, empirische
wetenschappelijke methode)
 De mensheid kan gevormd en verbeterd worden (utopie is mogelijk) =
vooruitgangsgeloof


II. Verlichting als intellectueel en sociaal fenomeen
- Descartes (1596 – 1650)
 Systematische twijfel over waarneming en ideeën
 Wiskunde als logisch denken
 Deductie: algemene regel + observatie → hypothese (onontkoombare conclusie)
 Bijv. Alle mensen zijn sterfelijk + Socrates is een mens → Socrates is sterfelijk
 Cartesiaans dualisme
 Geest is immateriële substantie
 Scheiding tussen hersenen en ‘geest’, bewustzijn (mentaal vs. materieel)
- Francis Bacon (1561 – 1626)
 Natuur begrijpen en beheersen
 Observeren, experimenteren en redeneren als methode
 Als we de natuur kennen, kunnen we haar beheersen (belangrijkste doel)
 Inductie: meerdere observaties → algemene regel/hypothese (waarschijnlijk, maar
niet onontkoombare conclusie)
 Bijv. De eerste eend in het park is wit, (…), de tiende eend in het park is wit
→ alle eenden zijn wit
 Nova Atlantis: Geschrift waarin Bacon wereld schetst in zijn denkmethode
- Denis Diderot (met D’Alembert)
 L ’Encyclopédie (1751 – 1772)
 Een van de eerste bundels van kennis en wetenschappelijk onderzoek
- Deïsme
 Rationeel godsbeeld
 Religie wordt individuele beleving, niet langer volledig bepaald door tradities/kerk

,  Er bestaat weliswaar een God die het universum en de natuurwetten heeft
geschapen, maar oefent daarna geen invloed meer uit op de wereld
 Bekende aanhanger: Voltaire
III. Verlichting als maatschappelijk fenomeen
- Verlichte kennis vooral verspreid via saloncultuur, genootschappen, loges, etc. → ontstaan
van publieke opinie buiten machthebbers en censuur om
- Politiek wordt steeds meer besproken door de ‘gewone mens’
- Belangrijke positie gastvrouwen (van bijv. de salons)
- Alfabetisme werd hip
- Censuur en boekdrukkunst
 Vaak namens kerk of monarchie
 Verboden kennis is interessant, waardoor ideeën zich alsnog snel verspreidden
 Pamfletten en kranten spelen belangrijke rol


IV. Politiek denken
- Thomas Hobbes (1588 – 1679)
 De natuurtoestand (mens is van nature slecht) en de oorlog van allen tegen allen
 Geweldsmonopolie → helpt tegen deze natuurlijke neiging
 Betrok goddelijk gezag niet in zijn denken
 Kijk naar natuurlijk gedrag los van tijd en plaats
 Hieruit deduceren welke politieke problemen er ontstaan en hoe dit op te
lossen is
 Absoluut gezag als oplossing
- John Locke (1632 – 1704)
 Men wordt vrij geboren en heeft het recht zijn vrijheid, eigendom en gezondheid te
verdedigen (individuele vrijheden)
 Overheid mag door het volk worden afgezet als deze niet de belangen van het volk
vertegenwoordigd → volkssoevereiniteit
 Voor parlement en vertegenwoordiging
 Voorstander constitutionele monarchie
- Jean – Jacques Rousseau (1712 – 1778)
 Economische ongelijkheid als fundament voor algemene ongelijkheid
 Du Contract – Social (1762) als directe aanval op de hiërarchische standenstaat
 Beslissingen van volksvergadering waren volgens algemene wil en hier moest dus
naar geluisterd worden
 Algemene wil: dat wat de meerderheid van de bevolking wil (staat tegenover
individuele verlangens)
 Men is van nature goed → eigendom brengt vrijheid en gelijkheid in gevaar → door
opvoeding en hervormingen dit weer rechtzetten
 Geloofde niet in de kerk, wel in bijbel en God
- Baron de Montesquieu (1689 – 1755)
 Van hoge adel
 L’ esprit des Lois (1748)
 = de geest van de wetten
 Politieke en sociale leefvormen van verschillende volken door de eeuwen
heen in kaart gebracht

,  De Trias Politica als politieke structuur voor deling van staatsmacht en
regeringsfuncties
 Rechterlijke macht, uitvoerende macht, wetgevende macht
 Zo wordt vrijheid beschermd
 Kerk is nuttig (hing desalniettemin geen geloof aan)
- Voltaire (1694 – 1778)
 Aanhanger deïsme
 Kerk zorgt voor intolerantie
 Grootste deel van de bevolking ‘te dom’ om te verlichten
 Om onwetendheid te voorkomen was absoluut vorst nodig
 Groot bewonderaar van Engeland vanwege tolerantie en relatieve persvrijheid


V. Verlicht Despotisme
- Seculier perspectief van vorsten (scheiding van kerk en staat)
 Middeleeuwse krachten en gewoonten inperken
 Centralisatie macht, belastingen en wetgeving
- Vorsten geloofden niet dat ze de macht van God hadden gekregen maar zagen zichzelf als
dienaar van het algemeen belang (“Alles voor het volk, niets door het volk”)
- Voortgedreven door de verlichte ideeën van filosofen maar ook door militaire noodzaak
(oorlog zorgt voor rationalisering en centrering van macht)
- Beperkt door hervormbaarheid van standenstaat en de opkomende krachten adel en kerk
 Standenstaat verdwijnt dus niet of maar gedeeltelijk
- Katalyseren van maatschappelijke problemen
- Verlicht despotisme in Frankrijk: geen succes
 1e en 2e stand uitgesloten van belasting betalen → rijke bovenlaag, maar regering zelf
arm
 Louis XVI schaft Maupeou parlementen af
 Verlichte actie, want parlement was aristocratisch
 Privileges, blokkeerden al lange tijd hervormingen
 1778: Oorlog met Engeland om VS te helpen
 Kosten stijgen opnieuw en hiermee de schulden ook
 Belasting verhogen als poging om deze af te betalen
 Weerstand vanuit parlement wat uiteindelijk een van de aanleidingen was
voor revolutie
- Verlicht despotisme in Oostenrijk
 Weinig cohesie en samenhang binnen het land voor Maria Theresa (1740 – 1780)
 Probeerde haar rijk te versterken door o.a. meer soldaten en belasting
 Toename economische kracht door toename productie, vermindering roverij
 Lokale monopolies werden deels afgeschaft om vrijehandelszone te creëren
→ werd grootste zone in Europa
 Was tegen lijfeigenschap, deels om meer macht over haar volk te hebben en
soldaten te rekruteren
 Maria Theresa wordt opgevolgd door Joseph II (1780 – 1790)
 Wilde verandering: zag staat als ‘the greatest good fort he greatest number’
 Gelijkheid belastingen, vermindering erge straffen, persvrijheid, religieuze
tolerantie, etc.