Samenvatting Inleiding staats- en bestuursrecht (ISBR)
Handboeken, artikelen, jurisprudentie
2024-2025
,Probleem 1 – Democratische rechtsstaat
Leerdoelen:
1. Wat is de trias politica en hoe heeft dat in Nederland vorm gekregen?
2. Wat is de democratische rechtsstaat?
3. Wat zijn de regering en het kabinet en hoe komen deze organen tot stand?
4. Wat zijn de Tweede Kamer en de Eerste Kamer, wat is hun functie en hoe worden ze gekozen?
5. Hoe verhouden de uitvoerende en wetgevende macht in Nederland zich tot elkaar?
1.1 Wat is de trias politica en hoe heeft dat in Nederland vorm gekregen?
De trias politica is een idee van Montesquieu om een dictatuur uit te kunnen sluiten, waarbij een
scheiding van de machten nodig zou zijn. Door de gescheiden machten ontstaat er een
evenwicht van de machtsverhoudingen, het zo genaamde stelsel van checks and balances.
De trias politica bestaat uit drie onafhankelijke organen die ieder een eigen functie zouden
moeten hebben in de staat:
1. De wetgevende macht, die wetten maakt.
2. De uitvoerende macht, die wetten uitvoert.
3. De rechterlijke macht, die de wetten en de uitvoering daarvan controleert.
In het huidige Nederlandse stelsel van checks and balances is het gezag verdeeld over
meerdere organen, maar deze hebben elkaar nodig in de vorm van goedkeuring en/of controle.
Daarnaast is de uitvoerende macht veel uitgebreider dan die uit de strikte trias politica: ten
eerste, omdat de uitvoerende macht nu het uitvoeren van wetten, maar ook zelfstandige
beslissingen nemen omvat. Deze worden in de Grondwet ook wel omschreven als bestuur. Ook
zijn de drie organen van de Staat niet onafhankelijk van elkaar. Besturen is de taak van de
regering en het parlement voert daarop controle uit. Bovendien is het vaststellen van wetten een
taak van de regering samen met het parlement. Daarom is er in Nederland geen sprake van een
machtenscheiding, maar van machtsverdeling.
1.2 Wat is de democratische rechtsstaat?
Een democratische rechtstaat is een staat met een bestuur dat zowel democratisch als
rechtsstatelijk is ingericht. Wanneer een land een democratische vorm aanneemt, betekent dat
elke burger gelijkwaardig is en recht heeft op gelijke invloed op het staatsbestuur. Met het begrip
rechtstaat wordt de bescherming van de burger tegen machtsmisbruik van de overheid bedoeld.
Binnen het begrip democratie onderscheiden we deze aspecten:
- Actief en passief kiesrecht om vrije en geheime verkiezingen te houden. Actief kiesrecht
is het recht om leden voor de volksvertegenwoordiging te kiezen en het passief
kiesrecht is het recht om gekozen te worden als lid van de volksvertegenwoordiging.
- Openheid voor machtswisseling, waarbij geldt dat naast de verkiezingen ook duidelijk
moet zijn hoelang de verkozenen hun functie behouden. Daarnaast geldt ook de regel
dat niet altijd dezelfde personen aan de macht kunnen blijven.
- Centrale rol voor het parlement, dit houdt in dat de volksvertegenwoordiging een
beslissende stem moet hebben bij het vaststellen van wetgeving.
Binnen het begrip rechtstaat onderscheiden we deze aspecten:
- Staatsvrije sfeer waar de individuen en particuliere instellingen recht op hebben. Het
verkozen parlement moet deze sfeer ook respecteren en daarbij de bijbehorende
grondrechten beschermen. Minderheden dienen beschermd te worden voor de
meerderheid.
, - Legaliteitsbeginsel houdt in dat wanneer het bestuur bezwarend optreedt tegenover de
burger, dit optreden gebaseerd moet zijn op een algemene regel die de bevoegdheid van
het orgaan omschrijft.
- Wetten en regels waarin bevoegdheden van een bepaald bestuursorgaan zijn
omschreven, zijn door een ander orgaan vastgesteld om machtsmisbruik te
voorkomen.
- Onafhankelijke en onpartijdige rechter.
Dus in het kort, deze tabel om het overzichtelijk te maken.
UITGANGSPUNTEN
DEMOCRATIE wordt Vrije en geheime verkiezingen, openheid van machtswisseling,
gekenmerkt door centrale rol voor het parlement en verantwoordingsplicht.
centrale rol van de
burgers.
RECHTSTAAT is erop Minderheden beschermen, legaliteitsbeginsel, verbod op
ingericht terugwerkende kracht, wetten vastgesteld door ander orgaan
machtsmisbruik door dan waar ze voor gelden, onpartijdige rechter, klassieke
zichzelf te voorkomen. grondrechten.
Er gelden twee grondregels die belangrijk zijn voor de Nederlandse democratische rechtstaat:
De eerste belangrijke grondregel is het legaliteitsbeginsel. Dit beginsel dient om
machtsmisbruik te voorkomen. Elke bevoegdheid moet een wettelijke grondslag hebben, te
vinden in WIFZ of de Grondwet. Het legaliteitsbeginsel zorgt ervoor dat rechters en het bestuur
enkel tot vervolging en veroordeling van burgers over mogen gaan als de (Grond)wet daarvoor
een specifieke voorafgaande wettelijke grondslag biedt. Op deze manier bepaalt de wetgevende
macht de grenzen van bevoegdheden. Belangrijk is dat het optreden niet alleen op de wet moet
berusten, maar het mag hier ook niet in strijd mee zijn.
↳ Arrest Schending Legaliteitsbeginsel OER
In dit arrest gaat het om een examinator die heeft bepaald dat de appellant geen 0.5 punt bij zijn
cijfer krijgt. Dit heeft hij bepaald op grond van de aanwezigheidsregel in de OER, maar deze biedt
alleen grondslag voor schriftelijke en mondelijke examens. Aanwezigheid is geen onderdeel van
het tentamen en valt daarom niet onder deze regeling in de OER. De examinator is bij zijn besluit
buiten de grenzen van zijn bevoegdheden getreden, omdat er geen grondslag in regeling voor zijn
besluit was. Dit is dus in strijd met het legaliteitsbeginsel als eerste grondregel van de
democratische rechtstaat.
CHBO 14 november 2016,
CBHO 2016/069
Procesverloop Examinator heeft op 11 december 2015 aan appellant
meegedeeld dat hij niet voor aanwezigheid 0.5 punt bij zijn cijfer
krijgt. Het CBE (College van Beroep voor de Examens van de
EUR) verklaart dit beroep ongegrond. Appellant gaat hierop in
beroep. Het CBE stelt een verweerschrift op. Het College
verwijst de zaak van een meervoudige naar enkelvoudige
kamer.
Actoren Appellant (leerling) vs. CBE
Rechtsvraag Is de beslissing van de examinator gegrond of niet?
Feiten Appellant vindt dat hij recht heeft op 0.5 punt bij zijn cijfer voor
aanwezigheid bij de onderwijsbijeenkomsten. Het CBE vindt
van niet door de aanwezigheidsregel in de OER.
, Rechtsoverwegingen Appellant voert aan dat de OER, WHW en regels van de
examencommissie over het kennen van specifieke stof uit de
onderwijsbijeenkomsten geen gegronde reden is om de
aanwezigheid als tentamenonderdeel te zien.
De OER biedt alleen grondslag voor een schriftelijk, mondeling
of combinatie van beide tentamen. Aanwezigheid is geen
onderdeel van het tentamen en biedt daarom geen grondslag.
De examinator is hiermee buiten de grenzen van zijn
bevoegdheid getreden.
Dictum Het College verklaart het beroep als gegrond. De examinator
dient binnen twee weken te beslissen wel cijfer dan aan
appellant moet worden toegekend.
↳ Arrest Avondklok
Dit arrest gaat over de corona pandemie, waarin de Staat een avondklok heeft ingesteld.
Viruswaarheid c.s. betogen dat de Staat bij het instellen van de avondklok buiten haar
bevoegdheid (legaliteitsbeginsel schending) heeft getreden. De Hoge Raad verwerpt dit en zegt
dat het instellen van de avondklok door de Staat rechtmatig is gebeurd en het legaliteitsbeginsel
daarmee niet geschonden is.
Procesverloop Viruswaarheid c.s. hebben een kort geding gevorderd tegen het
koninklijk besluit en de Tijdelijke regeling, omdat de Staat
onrechtmatig zou handelen.
De voorzieningenrechter heeft de voorziening toegewezen,
maar het hof heeft deze vernietigd en de vordering alsnog
afgewezen.
Actoren Stichting Viruswaarheid (eiser) vs. De Staat (verweerder)
Rechtsvraag Is het instellen van de avondklok door de Staat rechtmatig op
basis van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag
(Wbbbg)?
Feiten Sinds midden maart 2020 heeft het kabinet diverse
maatregelen genomen in verband met de Covid-19-virus
uitbraak. Bij koninklijk besluit is de avondklok in werking
getreden op voordracht van art. 8 lid 1 en 3 Wbbbg, de Tijdelijke
regeling landelijke avondklok covid-19. Een maand later is de
avondklok verlengd. Viruswaarheid c.s. hebben een kort geding
gevorderd tegen het koninklijk besluit en de Tijdelijke regeling,
omdat de Staat onrechtmatig zou handelen.
Rechtsoverwegingen RO 6.3: rechterlijk ingrijpen mogelijk als de Staat heeft
gehandeld zonder wettelijke bevoegdheid.
RO 6.4: in buitengewone omstandigheden is het instellen van
de bepaalde bevoegdheden (avondklok) noodzakelijk.
RO 6.7-10: er is sprake van buitengewone omstandigheden
(pandemie), OMT heeft advies gegeven waar het kabinet in
beginsel op mag afgaan, voldoende onderbouwd dat de
avondklok effect zou hebben.
RO 6.11: toestemming van het parlement zoals de wet
voorschrijft.
RO 3.1.3/3.2.2: Viruswaarheid c.s. zegt dat er geen sprake is
van een buitengewone omstandigheid, maar de Wbbg geeft
Handboeken, artikelen, jurisprudentie
2024-2025
,Probleem 1 – Democratische rechtsstaat
Leerdoelen:
1. Wat is de trias politica en hoe heeft dat in Nederland vorm gekregen?
2. Wat is de democratische rechtsstaat?
3. Wat zijn de regering en het kabinet en hoe komen deze organen tot stand?
4. Wat zijn de Tweede Kamer en de Eerste Kamer, wat is hun functie en hoe worden ze gekozen?
5. Hoe verhouden de uitvoerende en wetgevende macht in Nederland zich tot elkaar?
1.1 Wat is de trias politica en hoe heeft dat in Nederland vorm gekregen?
De trias politica is een idee van Montesquieu om een dictatuur uit te kunnen sluiten, waarbij een
scheiding van de machten nodig zou zijn. Door de gescheiden machten ontstaat er een
evenwicht van de machtsverhoudingen, het zo genaamde stelsel van checks and balances.
De trias politica bestaat uit drie onafhankelijke organen die ieder een eigen functie zouden
moeten hebben in de staat:
1. De wetgevende macht, die wetten maakt.
2. De uitvoerende macht, die wetten uitvoert.
3. De rechterlijke macht, die de wetten en de uitvoering daarvan controleert.
In het huidige Nederlandse stelsel van checks and balances is het gezag verdeeld over
meerdere organen, maar deze hebben elkaar nodig in de vorm van goedkeuring en/of controle.
Daarnaast is de uitvoerende macht veel uitgebreider dan die uit de strikte trias politica: ten
eerste, omdat de uitvoerende macht nu het uitvoeren van wetten, maar ook zelfstandige
beslissingen nemen omvat. Deze worden in de Grondwet ook wel omschreven als bestuur. Ook
zijn de drie organen van de Staat niet onafhankelijk van elkaar. Besturen is de taak van de
regering en het parlement voert daarop controle uit. Bovendien is het vaststellen van wetten een
taak van de regering samen met het parlement. Daarom is er in Nederland geen sprake van een
machtenscheiding, maar van machtsverdeling.
1.2 Wat is de democratische rechtsstaat?
Een democratische rechtstaat is een staat met een bestuur dat zowel democratisch als
rechtsstatelijk is ingericht. Wanneer een land een democratische vorm aanneemt, betekent dat
elke burger gelijkwaardig is en recht heeft op gelijke invloed op het staatsbestuur. Met het begrip
rechtstaat wordt de bescherming van de burger tegen machtsmisbruik van de overheid bedoeld.
Binnen het begrip democratie onderscheiden we deze aspecten:
- Actief en passief kiesrecht om vrije en geheime verkiezingen te houden. Actief kiesrecht
is het recht om leden voor de volksvertegenwoordiging te kiezen en het passief
kiesrecht is het recht om gekozen te worden als lid van de volksvertegenwoordiging.
- Openheid voor machtswisseling, waarbij geldt dat naast de verkiezingen ook duidelijk
moet zijn hoelang de verkozenen hun functie behouden. Daarnaast geldt ook de regel
dat niet altijd dezelfde personen aan de macht kunnen blijven.
- Centrale rol voor het parlement, dit houdt in dat de volksvertegenwoordiging een
beslissende stem moet hebben bij het vaststellen van wetgeving.
Binnen het begrip rechtstaat onderscheiden we deze aspecten:
- Staatsvrije sfeer waar de individuen en particuliere instellingen recht op hebben. Het
verkozen parlement moet deze sfeer ook respecteren en daarbij de bijbehorende
grondrechten beschermen. Minderheden dienen beschermd te worden voor de
meerderheid.
, - Legaliteitsbeginsel houdt in dat wanneer het bestuur bezwarend optreedt tegenover de
burger, dit optreden gebaseerd moet zijn op een algemene regel die de bevoegdheid van
het orgaan omschrijft.
- Wetten en regels waarin bevoegdheden van een bepaald bestuursorgaan zijn
omschreven, zijn door een ander orgaan vastgesteld om machtsmisbruik te
voorkomen.
- Onafhankelijke en onpartijdige rechter.
Dus in het kort, deze tabel om het overzichtelijk te maken.
UITGANGSPUNTEN
DEMOCRATIE wordt Vrije en geheime verkiezingen, openheid van machtswisseling,
gekenmerkt door centrale rol voor het parlement en verantwoordingsplicht.
centrale rol van de
burgers.
RECHTSTAAT is erop Minderheden beschermen, legaliteitsbeginsel, verbod op
ingericht terugwerkende kracht, wetten vastgesteld door ander orgaan
machtsmisbruik door dan waar ze voor gelden, onpartijdige rechter, klassieke
zichzelf te voorkomen. grondrechten.
Er gelden twee grondregels die belangrijk zijn voor de Nederlandse democratische rechtstaat:
De eerste belangrijke grondregel is het legaliteitsbeginsel. Dit beginsel dient om
machtsmisbruik te voorkomen. Elke bevoegdheid moet een wettelijke grondslag hebben, te
vinden in WIFZ of de Grondwet. Het legaliteitsbeginsel zorgt ervoor dat rechters en het bestuur
enkel tot vervolging en veroordeling van burgers over mogen gaan als de (Grond)wet daarvoor
een specifieke voorafgaande wettelijke grondslag biedt. Op deze manier bepaalt de wetgevende
macht de grenzen van bevoegdheden. Belangrijk is dat het optreden niet alleen op de wet moet
berusten, maar het mag hier ook niet in strijd mee zijn.
↳ Arrest Schending Legaliteitsbeginsel OER
In dit arrest gaat het om een examinator die heeft bepaald dat de appellant geen 0.5 punt bij zijn
cijfer krijgt. Dit heeft hij bepaald op grond van de aanwezigheidsregel in de OER, maar deze biedt
alleen grondslag voor schriftelijke en mondelijke examens. Aanwezigheid is geen onderdeel van
het tentamen en valt daarom niet onder deze regeling in de OER. De examinator is bij zijn besluit
buiten de grenzen van zijn bevoegdheden getreden, omdat er geen grondslag in regeling voor zijn
besluit was. Dit is dus in strijd met het legaliteitsbeginsel als eerste grondregel van de
democratische rechtstaat.
CHBO 14 november 2016,
CBHO 2016/069
Procesverloop Examinator heeft op 11 december 2015 aan appellant
meegedeeld dat hij niet voor aanwezigheid 0.5 punt bij zijn cijfer
krijgt. Het CBE (College van Beroep voor de Examens van de
EUR) verklaart dit beroep ongegrond. Appellant gaat hierop in
beroep. Het CBE stelt een verweerschrift op. Het College
verwijst de zaak van een meervoudige naar enkelvoudige
kamer.
Actoren Appellant (leerling) vs. CBE
Rechtsvraag Is de beslissing van de examinator gegrond of niet?
Feiten Appellant vindt dat hij recht heeft op 0.5 punt bij zijn cijfer voor
aanwezigheid bij de onderwijsbijeenkomsten. Het CBE vindt
van niet door de aanwezigheidsregel in de OER.
, Rechtsoverwegingen Appellant voert aan dat de OER, WHW en regels van de
examencommissie over het kennen van specifieke stof uit de
onderwijsbijeenkomsten geen gegronde reden is om de
aanwezigheid als tentamenonderdeel te zien.
De OER biedt alleen grondslag voor een schriftelijk, mondeling
of combinatie van beide tentamen. Aanwezigheid is geen
onderdeel van het tentamen en biedt daarom geen grondslag.
De examinator is hiermee buiten de grenzen van zijn
bevoegdheid getreden.
Dictum Het College verklaart het beroep als gegrond. De examinator
dient binnen twee weken te beslissen wel cijfer dan aan
appellant moet worden toegekend.
↳ Arrest Avondklok
Dit arrest gaat over de corona pandemie, waarin de Staat een avondklok heeft ingesteld.
Viruswaarheid c.s. betogen dat de Staat bij het instellen van de avondklok buiten haar
bevoegdheid (legaliteitsbeginsel schending) heeft getreden. De Hoge Raad verwerpt dit en zegt
dat het instellen van de avondklok door de Staat rechtmatig is gebeurd en het legaliteitsbeginsel
daarmee niet geschonden is.
Procesverloop Viruswaarheid c.s. hebben een kort geding gevorderd tegen het
koninklijk besluit en de Tijdelijke regeling, omdat de Staat
onrechtmatig zou handelen.
De voorzieningenrechter heeft de voorziening toegewezen,
maar het hof heeft deze vernietigd en de vordering alsnog
afgewezen.
Actoren Stichting Viruswaarheid (eiser) vs. De Staat (verweerder)
Rechtsvraag Is het instellen van de avondklok door de Staat rechtmatig op
basis van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag
(Wbbbg)?
Feiten Sinds midden maart 2020 heeft het kabinet diverse
maatregelen genomen in verband met de Covid-19-virus
uitbraak. Bij koninklijk besluit is de avondklok in werking
getreden op voordracht van art. 8 lid 1 en 3 Wbbbg, de Tijdelijke
regeling landelijke avondklok covid-19. Een maand later is de
avondklok verlengd. Viruswaarheid c.s. hebben een kort geding
gevorderd tegen het koninklijk besluit en de Tijdelijke regeling,
omdat de Staat onrechtmatig zou handelen.
Rechtsoverwegingen RO 6.3: rechterlijk ingrijpen mogelijk als de Staat heeft
gehandeld zonder wettelijke bevoegdheid.
RO 6.4: in buitengewone omstandigheden is het instellen van
de bepaalde bevoegdheden (avondklok) noodzakelijk.
RO 6.7-10: er is sprake van buitengewone omstandigheden
(pandemie), OMT heeft advies gegeven waar het kabinet in
beginsel op mag afgaan, voldoende onderbouwd dat de
avondklok effect zou hebben.
RO 6.11: toestemming van het parlement zoals de wet
voorschrijft.
RO 3.1.3/3.2.2: Viruswaarheid c.s. zegt dat er geen sprake is
van een buitengewone omstandigheid, maar de Wbbg geeft
