BIJEENKOMST 4
HERSTELRECHTVOORZIENINGEN IN EN ROND HET STRAFRECHT
Als Napoleon een Maori was geweest…
Soms staat er in een wetboek iets bijzonders, althans voor Nederlandse
ogen. Neem nu het Duitse wetboek van strafrecht, art. 46a, samengevat:
Als de dader in het kader van een verzoeningsovereenkomst heeft
geprobeerd voor een volledige compensatie van zijn misdrijf te zorgen door
een substantieel persoonlijk offer, dan kan de rechter zijn straf matigen of
kwijtschelden.
Dit heet strafbemiddeling, of straf-mediation. Dit bestaat in Nederland niet,
althans niet op deze wettelijke manier. Wij hebben wel alternatieve
afhandeling buiten het strafrecht om, in de vorm van herstelgesprekken,
buurtbemiddeling en dergelijke, maar de rechter of de officier mag dit
negeren en gewoon vervolgen of bestraffen.
Elders in de wereld bestaan er dus wel formele koppelingen tussen publiek
en ‘privaat’ strafrecht. Deze functioneren ook. In Nieuw-Zeeland kan de
strafrechter de dader bevelen om in overleg met het slachtoffer en de
wederzijdse families zelf een straf voor te stellen die herhaling voorkomt en
de daad compenseert. De strafrechter legt deze afspraak daarna vast in zijn
vonnis – de strafrechter als notaris. De soort straf en de zwaarte worden
bepaald door slachtoffer en dader. Ook zware misdrijven, tot verkrachting
aan toe, mogen worden voorgedragen voor deze route. Van een bijrol met
spreekrecht is het slachtoffer het middelpunt geworden, feitelijk regisseur
van het strafproces.
1
,In Argentinië krijgen de dader en het slachtoffer bij misdrijven tot zes jaar
gevangenisstraf eerst een oproep voor de mediator. Pas als deze
‘voorbemiddeling’ mislukt of niet mogelijk is, wordt een strafproces
überhaupt mogelijk. Mediators doen daar inmiddels net zo veel strafzaken
als rechters – vaak sneller en goedkoper, direct op het politiebureau, met
advocaten en officieren onder handbereik, meestal binnen drie maanden.
Strafzaken plegen er een jaar te duren.
In Oostenrijk kan de officier zaken verwijzen naar straf-mediation als de
reclassering positief adviseert. Aanvankelijk was dit alleen bij
jeugdstrafzaken, maar sinds 2000 ook bij gewone strafzaken waar minder
dan vijf jaar cel dreigt. In Finland schorten rechters de straf op voor de duur
van de particuliere compensatieafspraken. Mislukt een akkoord met het
slachtoffer, dan volgt de straf van de rechter. De strafrechter is hier
dienstverlener aan het slachtoffer, die écht centraal staat. Iets dergelijks
kan ook in Canada, waar strafrechters de uitkomst van straf-mediation
beoordelen en de eigen straf kunnen laten vallen. Afspraken met het
slachtoffer kunnen ook naast ‘gewone’ vonnissen een rol spelen, als
voorwaarde bij vervroegde invrijheidstelling.
Het Duitse herstelrecht dateert nog uit de tijd van koning Clovis, toen er
voor burgers restitutie en compensatieschema’s bestonden. Dit geldt ook
voor andere landen waar vormen van particulier herstelrecht bestaan
binnen het strafrecht. De Canadese praktijk wortelt in de gebruiken van de
inheemse ‘First Nations’-volkeren, die stambijeenkomsten na misdrijven
plachten te houden. De Canadese inheemse volken lieten ieder stamlid toe
tot de cirkel. Iedereen mocht spreken, net zolang tot de kring eruit was. De
Nieuw-Zeelandse praktijk is geïnspireerd door de plaatselijke Maoricultuur.
Ook daar werden misdrijven in kringgesprekken afgehandeld, raakten
partijen verzoend en werd sociale uitsluiting voorkomen. De rehabilitatie
was ingebakken in het strafproces. De Maorikring bleef beperkt tot dader,
slachtoffer en wederzijdse families.
In Nederland is strafrecht een staatsmonopolie. Wij hebben, in de traditie
van Napoleon, het slachtoffer grondig uit het strafproces verwijderd en er
een proces van gemaakt tussen de verdachte en de staat. Wie hier een
misdrijf pleegt, beschadigt vooral de rechtsorde. Het slachtoffer krijgt in dat
strafproces de laatste jaren weliswaar meer invloed, zoals spreekrecht en
schadevergoeding, maar veel slachtoffers blijven zich toeschouwer voelen.
Feitelijk zijn ze dit ook.
De trend naar restorative justice in de wereld in de afgelopen dertig jaar is
hier niet helemaal onopgemerkt gebleven. Er bestaat een lappendeken aan
projecten en pilots, in de jeugdzorg, het onderwijs, buurtwerk en
gevangenissen. In Maastricht had het Openbaar Ministerie van 1999 tot
2011 de mogelijkheid kleine strafzaken af te handelen via mediation, buiten
de rechter om. In twaalf jaar zijn er zo’n 250 zaken zo afgedaan. In de helft
resulteerde dit in een voorwaardelijk sepot. De rechtbank Amsterdam deed
vorig jaar een proef: in 17 van 27 zaken resulteerden de herstelgesprekken
in compensatieafspraken. Dit leidde tot voorwaardelijke sepots, uitgestelde
straf of schuldigverklaring zonder straf. Ook zes andere rechtbanken gaan
het proberen, maar dit wordt pas echt wat als de wetgever z’n schouders
eronder zet.
2
, Bron: Folkert Jensma, NRC 19 mei 2012
Een aantal rechtsgeleerden stelt dat straf moreel gezien gevoelig ligt, omdat zij gelijk zou
staan aan intentionele leedtoevoeging. Om deze en andere, i.e. meer pragmatische
redenen – nl. straf werkt niet – pleit een deel van hen voor minder straf en meer herstel
als reactie op misdaad. Aanhangers van deze visie worden dan ook vaak
herstelrechtsdenkers genoemd. In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw waren
er in Nederland zelfs enkele rechtsgeleerden die voor de afschaffing van het strafrecht
pleitten, de zogeheten abolitionisten, onder wie Herman Bianchi (VU) en Louk Hulsman
(EUR). Zo ver gaat de huidige generatie herstelrechtsdenkers zeker niet. Wel zijn zij van
mening dat uit misdaad ontstane conflicten ter oplossing zoveel mogelijk aan de
oorspronkelijke conflictpartijen, i.e. slachtoffer, dader en gemeenschap, dienen te
worden teruggegeven. Een deel van de huidige generatie herstelrechtsdenkers, de
zogeheten maximalisten, vindt tevens dat de officier van justitie en de rechter zo
herstelgericht mogelijk dienen te sanctionering.
Herstelrecht is geen plead bargening tussen slachtoffer en dader dat is aan de rechter,
juridisch. Maar het herstelrecht is interpersoonlijk, niet zozeer juridisch
PPT
Misdaadrecht ipv. Strafrecht meest neutrale term. De ingrediënten voor het
herstelrecht vindt je in de middeleeuwen en alles wat daarvoor ligt.
Het strafrechtelijke paradigma:
- Een misdaad is de schending van een rechtsnorm
- Deze schending creëert een schuld
- Rechtvaardigheid houdt in dat de misdaad door de overheid wordt bestraft, zodat
de schuld wordt vergolden (en opdat opnieuw misdaad wordt voorkomen).
- Focus: daders moeten krijgen wat ze verdienen : straf – intentionele
leedtoevoeging
= De strafrechtelijke lens, art. 350 Sv (deze vragen staan centraal) :
o Is er een rechtsnorm geschonden en, zo ja, welke?
o Wie heeft het gedaan?
o Is er sprake van wederrechtelijkheid en verwijtbaarheid?
o Welke straf verdient de dader?
Het herstelrechtelijke paradigma:
- Een misdaad is de schending van mensen en relaties
- Deze schending leidt tot schade (materiele, immaterieel, rationele, morele
schade, schade aan de rechtsorde)
- Rechtvaardigheid houdt in dat deze schade zoveel mogelijk door overleg en
afspraken tussen de betrokkenen zelf wordt hersteld. =Restoritive justice
primaire reactie vanuit de middeleeuwen
- Focus: daders dienen de schade te herstellen die zij hebben aangericht
omgekeerde vorm van vergelding. (Herstelrecht zegt - + - = dubbel - , daarmee heb
je geen balans herstelt. Daders moet je je juist de breuk die ze hebben toegebracht
laten herstellen, dus laat ze iets goedmaken wat ze fout hebben gedaan om terug de
balans te herstellen. ) Voor de dader kan herstel ook voelen en ervaren worden
3
, als een straf, ook al is dat niet de bedoeling van het opleggen. Intentie van
diegene die hem oplegt is doorslaggevend.
= de herstelrechtelijke lens (deze vragen staan centraal):
o Wie zijn geschaad?
o Welke behoeften hebben deze personen? !uit onderzoek blijkt dat in de
meeste gevallen niet vergelding de behoefte is (behoudens de ernstige
gevallen dus hierbij gaat het niet over moorden, verkrachten) preventie,
voorkomen dat het nog een keer gebeurd. Ook: erkenning (door excuses,
schadevergoeding, informatieverkrijging) regie in eigen zaken.
o Wie zijn verplicht en/of nemen verantwoordelijkheid om deze behoefte te
vervullen? (dit is primair de dader)
o Wat zijn de oorzaken die hebben geleid tot de schade en hoe kunnen deze
worden weggenomen? (preventief aspect)
Als je naar traditionele culturen gaat kijken, vind je in de kern herstelrecht. Dat is zoals
wij het tot de middeleeuwen hebben gedaan en zo doen traditionele(inheemse) culturen
het tot op heden toen. Mensen gaan met elkaar om de tafel zitten.
Marrons: nakomelingen van gevluchte slaven uit de plantages die zich in de
binnenlanden hebben gevestigd. Vanuit hun Afrikaanse roots hebben ze daar hun eigen
rechtssysteem gevestigd. Als daar een misdaad wordt gepleegd gaan mensen met
elkaar rond de tafel zitten. Dader en slachtoffer, familie van dader en slachtoffer komen
bij elkaar om met elkaar te praten over wat er is gebeurd (gaat met heel veel emotie
gepaard): hoor en wederhoor = kanalisatie van emoties. Vervolgens als dat een beetje in
geode banen is geleid gaan ze onderhandelen over schadevergoeding. Maar als je niet
erkend wordt je gefolterd totdat je wel bekend. Bij moord en doodslag is de straf
verbanning uit de gemeenschap, maatschappelijk doodstraf want dat overleef je wrs
niet.
Herstelrechtpioniers: Bianci en Hulsman
Terugkeer van het slachtoffer in het strafrecht
- Emancipatie van het slachtoffer: terugkeer als procesdeelnemer, niet als
procespartij
- Invoering van slachtofferrechten ex. Artikel 51a Sv e.v. inclusief onbeperkt
spreekrecht
- Recht op hetrstelrechtvoorzieningen ex. Art. 51h Sv (dialoog)
Herstelrecht = het handhaven van het recht door het herstellen van schade die is
veroorzaakt door een SF, hetgeen het beste kan worden bereikt door vormen van
samenwerking tussen (alle) bij het conflict betrokken partijen.
4
HERSTELRECHTVOORZIENINGEN IN EN ROND HET STRAFRECHT
Als Napoleon een Maori was geweest…
Soms staat er in een wetboek iets bijzonders, althans voor Nederlandse
ogen. Neem nu het Duitse wetboek van strafrecht, art. 46a, samengevat:
Als de dader in het kader van een verzoeningsovereenkomst heeft
geprobeerd voor een volledige compensatie van zijn misdrijf te zorgen door
een substantieel persoonlijk offer, dan kan de rechter zijn straf matigen of
kwijtschelden.
Dit heet strafbemiddeling, of straf-mediation. Dit bestaat in Nederland niet,
althans niet op deze wettelijke manier. Wij hebben wel alternatieve
afhandeling buiten het strafrecht om, in de vorm van herstelgesprekken,
buurtbemiddeling en dergelijke, maar de rechter of de officier mag dit
negeren en gewoon vervolgen of bestraffen.
Elders in de wereld bestaan er dus wel formele koppelingen tussen publiek
en ‘privaat’ strafrecht. Deze functioneren ook. In Nieuw-Zeeland kan de
strafrechter de dader bevelen om in overleg met het slachtoffer en de
wederzijdse families zelf een straf voor te stellen die herhaling voorkomt en
de daad compenseert. De strafrechter legt deze afspraak daarna vast in zijn
vonnis – de strafrechter als notaris. De soort straf en de zwaarte worden
bepaald door slachtoffer en dader. Ook zware misdrijven, tot verkrachting
aan toe, mogen worden voorgedragen voor deze route. Van een bijrol met
spreekrecht is het slachtoffer het middelpunt geworden, feitelijk regisseur
van het strafproces.
1
,In Argentinië krijgen de dader en het slachtoffer bij misdrijven tot zes jaar
gevangenisstraf eerst een oproep voor de mediator. Pas als deze
‘voorbemiddeling’ mislukt of niet mogelijk is, wordt een strafproces
überhaupt mogelijk. Mediators doen daar inmiddels net zo veel strafzaken
als rechters – vaak sneller en goedkoper, direct op het politiebureau, met
advocaten en officieren onder handbereik, meestal binnen drie maanden.
Strafzaken plegen er een jaar te duren.
In Oostenrijk kan de officier zaken verwijzen naar straf-mediation als de
reclassering positief adviseert. Aanvankelijk was dit alleen bij
jeugdstrafzaken, maar sinds 2000 ook bij gewone strafzaken waar minder
dan vijf jaar cel dreigt. In Finland schorten rechters de straf op voor de duur
van de particuliere compensatieafspraken. Mislukt een akkoord met het
slachtoffer, dan volgt de straf van de rechter. De strafrechter is hier
dienstverlener aan het slachtoffer, die écht centraal staat. Iets dergelijks
kan ook in Canada, waar strafrechters de uitkomst van straf-mediation
beoordelen en de eigen straf kunnen laten vallen. Afspraken met het
slachtoffer kunnen ook naast ‘gewone’ vonnissen een rol spelen, als
voorwaarde bij vervroegde invrijheidstelling.
Het Duitse herstelrecht dateert nog uit de tijd van koning Clovis, toen er
voor burgers restitutie en compensatieschema’s bestonden. Dit geldt ook
voor andere landen waar vormen van particulier herstelrecht bestaan
binnen het strafrecht. De Canadese praktijk wortelt in de gebruiken van de
inheemse ‘First Nations’-volkeren, die stambijeenkomsten na misdrijven
plachten te houden. De Canadese inheemse volken lieten ieder stamlid toe
tot de cirkel. Iedereen mocht spreken, net zolang tot de kring eruit was. De
Nieuw-Zeelandse praktijk is geïnspireerd door de plaatselijke Maoricultuur.
Ook daar werden misdrijven in kringgesprekken afgehandeld, raakten
partijen verzoend en werd sociale uitsluiting voorkomen. De rehabilitatie
was ingebakken in het strafproces. De Maorikring bleef beperkt tot dader,
slachtoffer en wederzijdse families.
In Nederland is strafrecht een staatsmonopolie. Wij hebben, in de traditie
van Napoleon, het slachtoffer grondig uit het strafproces verwijderd en er
een proces van gemaakt tussen de verdachte en de staat. Wie hier een
misdrijf pleegt, beschadigt vooral de rechtsorde. Het slachtoffer krijgt in dat
strafproces de laatste jaren weliswaar meer invloed, zoals spreekrecht en
schadevergoeding, maar veel slachtoffers blijven zich toeschouwer voelen.
Feitelijk zijn ze dit ook.
De trend naar restorative justice in de wereld in de afgelopen dertig jaar is
hier niet helemaal onopgemerkt gebleven. Er bestaat een lappendeken aan
projecten en pilots, in de jeugdzorg, het onderwijs, buurtwerk en
gevangenissen. In Maastricht had het Openbaar Ministerie van 1999 tot
2011 de mogelijkheid kleine strafzaken af te handelen via mediation, buiten
de rechter om. In twaalf jaar zijn er zo’n 250 zaken zo afgedaan. In de helft
resulteerde dit in een voorwaardelijk sepot. De rechtbank Amsterdam deed
vorig jaar een proef: in 17 van 27 zaken resulteerden de herstelgesprekken
in compensatieafspraken. Dit leidde tot voorwaardelijke sepots, uitgestelde
straf of schuldigverklaring zonder straf. Ook zes andere rechtbanken gaan
het proberen, maar dit wordt pas echt wat als de wetgever z’n schouders
eronder zet.
2
, Bron: Folkert Jensma, NRC 19 mei 2012
Een aantal rechtsgeleerden stelt dat straf moreel gezien gevoelig ligt, omdat zij gelijk zou
staan aan intentionele leedtoevoeging. Om deze en andere, i.e. meer pragmatische
redenen – nl. straf werkt niet – pleit een deel van hen voor minder straf en meer herstel
als reactie op misdaad. Aanhangers van deze visie worden dan ook vaak
herstelrechtsdenkers genoemd. In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw waren
er in Nederland zelfs enkele rechtsgeleerden die voor de afschaffing van het strafrecht
pleitten, de zogeheten abolitionisten, onder wie Herman Bianchi (VU) en Louk Hulsman
(EUR). Zo ver gaat de huidige generatie herstelrechtsdenkers zeker niet. Wel zijn zij van
mening dat uit misdaad ontstane conflicten ter oplossing zoveel mogelijk aan de
oorspronkelijke conflictpartijen, i.e. slachtoffer, dader en gemeenschap, dienen te
worden teruggegeven. Een deel van de huidige generatie herstelrechtsdenkers, de
zogeheten maximalisten, vindt tevens dat de officier van justitie en de rechter zo
herstelgericht mogelijk dienen te sanctionering.
Herstelrecht is geen plead bargening tussen slachtoffer en dader dat is aan de rechter,
juridisch. Maar het herstelrecht is interpersoonlijk, niet zozeer juridisch
PPT
Misdaadrecht ipv. Strafrecht meest neutrale term. De ingrediënten voor het
herstelrecht vindt je in de middeleeuwen en alles wat daarvoor ligt.
Het strafrechtelijke paradigma:
- Een misdaad is de schending van een rechtsnorm
- Deze schending creëert een schuld
- Rechtvaardigheid houdt in dat de misdaad door de overheid wordt bestraft, zodat
de schuld wordt vergolden (en opdat opnieuw misdaad wordt voorkomen).
- Focus: daders moeten krijgen wat ze verdienen : straf – intentionele
leedtoevoeging
= De strafrechtelijke lens, art. 350 Sv (deze vragen staan centraal) :
o Is er een rechtsnorm geschonden en, zo ja, welke?
o Wie heeft het gedaan?
o Is er sprake van wederrechtelijkheid en verwijtbaarheid?
o Welke straf verdient de dader?
Het herstelrechtelijke paradigma:
- Een misdaad is de schending van mensen en relaties
- Deze schending leidt tot schade (materiele, immaterieel, rationele, morele
schade, schade aan de rechtsorde)
- Rechtvaardigheid houdt in dat deze schade zoveel mogelijk door overleg en
afspraken tussen de betrokkenen zelf wordt hersteld. =Restoritive justice
primaire reactie vanuit de middeleeuwen
- Focus: daders dienen de schade te herstellen die zij hebben aangericht
omgekeerde vorm van vergelding. (Herstelrecht zegt - + - = dubbel - , daarmee heb
je geen balans herstelt. Daders moet je je juist de breuk die ze hebben toegebracht
laten herstellen, dus laat ze iets goedmaken wat ze fout hebben gedaan om terug de
balans te herstellen. ) Voor de dader kan herstel ook voelen en ervaren worden
3
, als een straf, ook al is dat niet de bedoeling van het opleggen. Intentie van
diegene die hem oplegt is doorslaggevend.
= de herstelrechtelijke lens (deze vragen staan centraal):
o Wie zijn geschaad?
o Welke behoeften hebben deze personen? !uit onderzoek blijkt dat in de
meeste gevallen niet vergelding de behoefte is (behoudens de ernstige
gevallen dus hierbij gaat het niet over moorden, verkrachten) preventie,
voorkomen dat het nog een keer gebeurd. Ook: erkenning (door excuses,
schadevergoeding, informatieverkrijging) regie in eigen zaken.
o Wie zijn verplicht en/of nemen verantwoordelijkheid om deze behoefte te
vervullen? (dit is primair de dader)
o Wat zijn de oorzaken die hebben geleid tot de schade en hoe kunnen deze
worden weggenomen? (preventief aspect)
Als je naar traditionele culturen gaat kijken, vind je in de kern herstelrecht. Dat is zoals
wij het tot de middeleeuwen hebben gedaan en zo doen traditionele(inheemse) culturen
het tot op heden toen. Mensen gaan met elkaar om de tafel zitten.
Marrons: nakomelingen van gevluchte slaven uit de plantages die zich in de
binnenlanden hebben gevestigd. Vanuit hun Afrikaanse roots hebben ze daar hun eigen
rechtssysteem gevestigd. Als daar een misdaad wordt gepleegd gaan mensen met
elkaar rond de tafel zitten. Dader en slachtoffer, familie van dader en slachtoffer komen
bij elkaar om met elkaar te praten over wat er is gebeurd (gaat met heel veel emotie
gepaard): hoor en wederhoor = kanalisatie van emoties. Vervolgens als dat een beetje in
geode banen is geleid gaan ze onderhandelen over schadevergoeding. Maar als je niet
erkend wordt je gefolterd totdat je wel bekend. Bij moord en doodslag is de straf
verbanning uit de gemeenschap, maatschappelijk doodstraf want dat overleef je wrs
niet.
Herstelrechtpioniers: Bianci en Hulsman
Terugkeer van het slachtoffer in het strafrecht
- Emancipatie van het slachtoffer: terugkeer als procesdeelnemer, niet als
procespartij
- Invoering van slachtofferrechten ex. Artikel 51a Sv e.v. inclusief onbeperkt
spreekrecht
- Recht op hetrstelrechtvoorzieningen ex. Art. 51h Sv (dialoog)
Herstelrecht = het handhaven van het recht door het herstellen van schade die is
veroorzaakt door een SF, hetgeen het beste kan worden bereikt door vormen van
samenwerking tussen (alle) bij het conflict betrokken partijen.
4
