, scriptie social work competenties begeleiders clienten verstandelijk beperkten voorbeel
Voorwoord
Mijn speurtocht door de verzorging voor mensen met een verstandelijke beperking begon in de lente
van 2024. Na enkele tochten langs andere opleidingen en functies vond ik het wel eens tijd voor een
juiste toekomstkeuze.
Mijn oog was gevallen op de studie SOCIAL WORK, waarbij ik in het duale traject direct kon gaan
werken. Eerst moest ik een baan zien te krijgen, dat was de voorwaarde om in het eerste jaar in te
stromen. Enkele brieven geschreven en ik mocht op gesprek bij Het X. Op de fiets met mooi weer
vertrokken sloeg het weer verbazingwekkend snel om. Ik kwam aan als een verzopen kat, zonder
regenpak, in mijn nette goed. Leuke indruk zal dat maken dacht ik.
En toch! Ik was aangenomen!
Inmiddels ben ik vier jaar verder en zal ik alle details over mijn werk en studie in die tussenliggende
jaren besparen. Het komt er in ieder geval op neer dat mijn sociale leven een flinke dreun heeft
moeten verwerken. Of zoals een docente SOCIAL WORK het in het eerste jaar verwoordde:“ De
komende vier jaar geen relaties aangaan, niet sporten, niet verhuizen, niet trouwen, geen kinderen
krijgen, niet ziek worden en niet teveel stappen!“ Dan zou iedereen wel zijn diploma krijgen. De toon
was gezet.
Gelukkig viel dat alles mee, al zat er wel een kern van waarheid in. Het hoge tempo door het
combineren van werken en studie was moeilijk vol te houden en heeft me ettelijke malen
hoofdbrekens verzorgd.
Nu, echter, is het einde in zicht. Heb ik er vier inspirerende jaren erop zitten bij het X, kan ik zeggen
dat ik inderdaad de juiste toekomstkeuze heb gemaakt. Ik durf zelfs te zeggen dat ik als een ander
mens in het leven kijk. Het werken met deze doelgroep heeft mijn leven verrijkt.
Dan het productverslag voor u. Het heeft de nodige nachten en dagen werken nodig gehad om tot een
goed einde te komen. Zoals het ook eigenlijk een goed onderzoek betaamd.
Ik heb drie jaar naar dit onderzoek toegeleefd en voorbereid. Ik heb een idee steeds meer zien
uitgroeien tot een concreet onderzoek. Ik heb dan ook de hoop dat dit onderzoek en het
bijbehorende adviesrapport gaat bijdragen aan een oplossing voor een ‘grijs’ gebied bij de zorg van
mijn cliënten.
Ik wil iedereen met wie ik de afgelopen vier jaar heb mogen werken bedanken voor deze jaren van
mijn leven.
, scriptie social work competenties begeleiders clienten verstandelijk beperkten voorbeel
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave.......................................................................................................................................5
Hoofdstuk 1 Inleiding.............................................................................................................................7
1.1 Casus...........................................................................................................................................7
1.2 Aanleiding....................................................................................................................................8
1.3 Motivatie.....................................................................................................................................9
1.3 Afbakening................................................................................................................................10
1.4 Noot vooraf...............................................................................................................................10
1.5 Inleidend...................................................................................................................................11
Hoofdstuk 2 Probleemstelling en werkwijze........................................................................................13
2.1 Probleemstelling........................................................................................................................13
2.2 Deelvragen?..............................................................................................................................13
2.3 Werkwijze..................................................................................................................................13
2.3.1 Doelgroep...........................................................................................................................14
2.3.2 Soort onderzoeksvraag.......................................................................................................14
2.3.3 Methoden van dataverzameling.........................................................................................14
2.3.4 Onderzoekseenheden.........................................................................................................14
2.3.5 Betrouwbaarheid en geldigheid.........................................................................................15
Hoofdstuk 3 De organisatie..................................................................................................................17
3.1 De x...........................................................................................................................................17
3.1.1 Aanbod...............................................................................................................................17
3.1.2 Werkwijze..........................................................................................................................18
3.2 De woning.................................................................................................................................19
3.3 Het beleid en werkwijze rond psychische problemen bij cliënten in de organisatie 20
3.4 Het beleid en werkwijze rond psychische problemen bij cliënten op de woning......................21
3.5 Welke psychische problemen en gedragsproblemen zijn er bij cliënten op mijn werkplek?....21
Hoofdstuk 4 Psychische problemen bij mensen met een verstandelijke beperking............................23
4.1 Oligofrenen?..............................................................................................................................23
4.2 Psychische- of gedragsproblemen: terminologie?.....................................................................24
4.2.1 Psychische problemen........................................................................................................24
4.2.2 Gedragsproblemen.............................................................................................................25
4.2.3 Diagnostiek en classificatie.................................................................................................25
4.2.4 DSM-V TR..........................................................................................................................26
4.3 Psychische problemen bij mensen met een verstandelijke beperking......................................26
4.3.1 Frequentie..........................................................................................................................27
4.3.2 Het diagnosticeren van mensen met een verstandelijke beperking..................................28
4.3.3 DC-LD.................................................................................................................................28
4.4 De grenzen van mijn onderzoek................................................................................................29
Hoofdstuk 5 Onderzoek.......................................................................................................................30
5.1 Gesprekken met collega’s.........................................................................................................30
5.2 Gesprek met teamleider............................................................................................................30
5.3 Uitkomsten enquête.................................................................................................................31
5.4 Uitkomsten interviews..............................................................................................................32
5.4.1 Interview met AVG.............................................................................................................32
5.4.2 Interview met orthopedagoog...........................................................................................33
Hoofdstuk 6 Competent begeleiden....................................................................................................35
6.1 Het begeleiden van mensen met een verstandelijke beperking...............................................35
6.1.1 Behandelen........................................................................................................................35
6.1.2 Begeleiden..........................................................................................................................35
6.1.3 Het begeleiden van de psychische- of gedragsproblemen.................................................36
6.2 Competenties............................................................................................................................37
6.2.1 De definitie van competentie.............................................................................................37
6.2.2 Hoe behaal je competenties...............................................................................................38
6.2.3 Welke competenties heeft mijn begeleidingsteam nodig?................................................39
Hoofdstuk 7 Analyse............................................................................................................................41
7.1 Hoofdstuk 1...............................................................................................................................41
, scriptie social work competenties begeleiders clienten verstandelijk beperkten voorbeel
7.2 Hoofdstuk 2...............................................................................................................................41
7.3 Hoofdstuk 3...............................................................................................................................41
7.4 Hoofdstuk 4...............................................................................................................................42
7.5 Hoofdstuk 5...............................................................................................................................42
7.6 Hoofdstuk 6...............................................................................................................................43
Hoofdstuk 8 Conclusie..........................................................................................................................45
Hoofdstuk 9 Product.............................................................................................................................48
9.1 Verantwoording voor het product.............................................................................................48
9.2 Doelstelling................................................................................................................................48
9.3. Inhoud......................................................................................................................................48
Hoofdstuk 10 Evaluatie.........................................................................................................................49
10.1 Procesevaluatie........................................................................................................................49
10.2 Productevaluatie......................................................................................................................49
Literatuurlijst........................................................................................................................................51
Bijlage 1 Enquête..................................................................................................................................52
Bijlage 2 Interview met AVG.................................................................................................................53
Bijlage 3 Interviews met orthopedagoog..............................................................................................54
Bijlage 4 Competenties SOCIAL WORK..................................................................................................56
Bijlage 5 Samenwerkingsovereenkomst................................................................................................59
, scriptie social work competenties begeleiders clienten verstandelijk beperkten voorbeel
Hoofdstuk 1 Inleiding
In deze inleiding wil ik voornamelijk het traject voor het starten van mijn onderzoek belichten.
Daarbij vertel ik hoe ik op dit onderwerp ben gekomen en waarom ik ervoor gekozen heb om juist dit
onderwerp te kiezen. Her en der zal ik vooruitlopen op begrippen of een omschrijving van een
probleem welke ik pas later in mijn onderzoek zal definiëren. Ik zal waar dat van toepassing is
verwijzen naar een gedeelte waar het staat beschreven.
1.1 Casus
Op NAAM INSTELLINGis een vrouwelijke cliënt, Josefien, die dagelijks uitbundig aanwezig is binnen
de verder vrij rustige ogende groep. Ze heeft het graag over de dood en de ongelukken en oorlogen
die ze op televisie ziet. Vaak lacht ze als haar medecliënten dit niet kunnen waarderen en haar een
standje geven. Ze zoekt op de woning vaker de aandacht van de begeleiders dan van de overige
cliënten. Ze zegt dat ze zelf ook wel een pistool wil of doodgeschoten wil worden. Dat lijkt haar
“gaaf” en “kicken”. Ze lacht er hartelijk bij, alsof ze vertelt over een leuke gebeurtenis uit haar dag.
Plots vraagt ze dan ineens serieus aan de begeleider of hij het erg zou vinden als ze doodgaat. Bij het
ontbreken van een antwoord, zegt ze dat ze graag dood wil. Het leven stelt niks voor. De woning is
niks, de medecliënten zijn niks, haar werk is niks. Haar stemming en houding veranderen als de wind.
Ze oogt treurig en snuft. Het lijkt alsof ze aan het huilen is.
De begeleider vraagt of ze voetbal dan nog wel een beetje interessant vindt. Haar lichaam veert op
en met een grijns laat ze haar onverzorgde gebit zien. Ze heeft een nieuw vriendje. Hij speelt bij de
Wolverhampton Wanderers in Engeland. Hij speelt nog in de jeugd en komt in het weekend op een
toernooi in de buurt spelen. De wens om dood te zijn lijkt niet meer zichtbaar aanwezig.
Een volgende dag komt ze thuis na haar werk. Ze laat duidelijk weten dat ze thuis is, door drie keer
vrij langdurig op de bel te blijven drukken. De gang is lang, maar zo vlug als hij kan doet de
begeleider open. Josefien stuift naar binnen en drukt met haar forse postuur, dikke jas en grote
rugzak de begeleider bijna omver. Als die vraagt of het wat minder kan en wat er is, krijgt hij een
snauw en een grauw. Ze wenst met rust gelaten te worden. Jas en tas worden in de gangkast
gedumpt en Stafanie loopt duidelijk hoorbaar naar boven. De begeleider besluit om met de andere
cliënten die van hun werk komen koffie te gaan drinken.
Tegen het avondeten komt Josefien naar beneden. Ze lijkt gekalmeerd, maar komt anders over dan
normaal. Ze heeft een bepaalde glinstering in haar ogen en haar gezicht verraat een binnenpretje. Ze
treft de begeleider in kantoor.
De begeleider ziet dan dat ze bloed aan haar armen heeft die ze eerst verbergt met haar mouw. Vol
trots en hard lachend laat ze de inkepingen die ze in haar beide armen heeft gemaakt. De begeleider
schrikt en weet niet goed hoe te reageren. Gezien haar reactie en de lol die ze erom lijkt te hebben,
schat de begeleider snel in dat het niets ernstig is. Hij adviseert Josefien om met een theedoek het
bloeden te stelpen.
Ze blijft even verbouwereerd staan met haar mouwen opgetrokken en kijkend naar haar armen. Het
lijkt alsof de grap er bij haar vanaf is. Moet de ambulance niet gebeld worden? Kan ze paracetamol
krijgen? Moet het niet verbonden worden? Ze wil graag naar het ziekenhuis. De begeleider herhaalt
zijn advies en vraagt of ze dat nu wil gaan doen. Josefien druipt af en loopt naar boven. Het is niet
bekend of ze zijn raad opvolgt.
Geschrokken over haar actie bespreekt de begeleider dit met collega’s. Ook zij geven aan dit gedrag
de laatste weken te hebben gesignaleerd. Waarom het niet terug te vinden is in haar rapportage?
Nou, als we álles moeten rapporteren dan krijgt zo’n cliënt wel een heel negatieve stempel. Er gaan
toch ook heel veel dingen goed, vroeger was ze nog veel erger. De reactie van zijn collega’s doet de
begeleider zijn wenkbrauwen fronsen.
Er zijn toch enkele collega’s die hun zorgen over het automutilerende gedrag van Josefien
uitspreken en er wordt een multidisciplinair overleg belegd. Familie is niet
Voorwoord
Mijn speurtocht door de verzorging voor mensen met een verstandelijke beperking begon in de lente
van 2024. Na enkele tochten langs andere opleidingen en functies vond ik het wel eens tijd voor een
juiste toekomstkeuze.
Mijn oog was gevallen op de studie SOCIAL WORK, waarbij ik in het duale traject direct kon gaan
werken. Eerst moest ik een baan zien te krijgen, dat was de voorwaarde om in het eerste jaar in te
stromen. Enkele brieven geschreven en ik mocht op gesprek bij Het X. Op de fiets met mooi weer
vertrokken sloeg het weer verbazingwekkend snel om. Ik kwam aan als een verzopen kat, zonder
regenpak, in mijn nette goed. Leuke indruk zal dat maken dacht ik.
En toch! Ik was aangenomen!
Inmiddels ben ik vier jaar verder en zal ik alle details over mijn werk en studie in die tussenliggende
jaren besparen. Het komt er in ieder geval op neer dat mijn sociale leven een flinke dreun heeft
moeten verwerken. Of zoals een docente SOCIAL WORK het in het eerste jaar verwoordde:“ De
komende vier jaar geen relaties aangaan, niet sporten, niet verhuizen, niet trouwen, geen kinderen
krijgen, niet ziek worden en niet teveel stappen!“ Dan zou iedereen wel zijn diploma krijgen. De toon
was gezet.
Gelukkig viel dat alles mee, al zat er wel een kern van waarheid in. Het hoge tempo door het
combineren van werken en studie was moeilijk vol te houden en heeft me ettelijke malen
hoofdbrekens verzorgd.
Nu, echter, is het einde in zicht. Heb ik er vier inspirerende jaren erop zitten bij het X, kan ik zeggen
dat ik inderdaad de juiste toekomstkeuze heb gemaakt. Ik durf zelfs te zeggen dat ik als een ander
mens in het leven kijk. Het werken met deze doelgroep heeft mijn leven verrijkt.
Dan het productverslag voor u. Het heeft de nodige nachten en dagen werken nodig gehad om tot een
goed einde te komen. Zoals het ook eigenlijk een goed onderzoek betaamd.
Ik heb drie jaar naar dit onderzoek toegeleefd en voorbereid. Ik heb een idee steeds meer zien
uitgroeien tot een concreet onderzoek. Ik heb dan ook de hoop dat dit onderzoek en het
bijbehorende adviesrapport gaat bijdragen aan een oplossing voor een ‘grijs’ gebied bij de zorg van
mijn cliënten.
Ik wil iedereen met wie ik de afgelopen vier jaar heb mogen werken bedanken voor deze jaren van
mijn leven.
, scriptie social work competenties begeleiders clienten verstandelijk beperkten voorbeel
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave.......................................................................................................................................5
Hoofdstuk 1 Inleiding.............................................................................................................................7
1.1 Casus...........................................................................................................................................7
1.2 Aanleiding....................................................................................................................................8
1.3 Motivatie.....................................................................................................................................9
1.3 Afbakening................................................................................................................................10
1.4 Noot vooraf...............................................................................................................................10
1.5 Inleidend...................................................................................................................................11
Hoofdstuk 2 Probleemstelling en werkwijze........................................................................................13
2.1 Probleemstelling........................................................................................................................13
2.2 Deelvragen?..............................................................................................................................13
2.3 Werkwijze..................................................................................................................................13
2.3.1 Doelgroep...........................................................................................................................14
2.3.2 Soort onderzoeksvraag.......................................................................................................14
2.3.3 Methoden van dataverzameling.........................................................................................14
2.3.4 Onderzoekseenheden.........................................................................................................14
2.3.5 Betrouwbaarheid en geldigheid.........................................................................................15
Hoofdstuk 3 De organisatie..................................................................................................................17
3.1 De x...........................................................................................................................................17
3.1.1 Aanbod...............................................................................................................................17
3.1.2 Werkwijze..........................................................................................................................18
3.2 De woning.................................................................................................................................19
3.3 Het beleid en werkwijze rond psychische problemen bij cliënten in de organisatie 20
3.4 Het beleid en werkwijze rond psychische problemen bij cliënten op de woning......................21
3.5 Welke psychische problemen en gedragsproblemen zijn er bij cliënten op mijn werkplek?....21
Hoofdstuk 4 Psychische problemen bij mensen met een verstandelijke beperking............................23
4.1 Oligofrenen?..............................................................................................................................23
4.2 Psychische- of gedragsproblemen: terminologie?.....................................................................24
4.2.1 Psychische problemen........................................................................................................24
4.2.2 Gedragsproblemen.............................................................................................................25
4.2.3 Diagnostiek en classificatie.................................................................................................25
4.2.4 DSM-V TR..........................................................................................................................26
4.3 Psychische problemen bij mensen met een verstandelijke beperking......................................26
4.3.1 Frequentie..........................................................................................................................27
4.3.2 Het diagnosticeren van mensen met een verstandelijke beperking..................................28
4.3.3 DC-LD.................................................................................................................................28
4.4 De grenzen van mijn onderzoek................................................................................................29
Hoofdstuk 5 Onderzoek.......................................................................................................................30
5.1 Gesprekken met collega’s.........................................................................................................30
5.2 Gesprek met teamleider............................................................................................................30
5.3 Uitkomsten enquête.................................................................................................................31
5.4 Uitkomsten interviews..............................................................................................................32
5.4.1 Interview met AVG.............................................................................................................32
5.4.2 Interview met orthopedagoog...........................................................................................33
Hoofdstuk 6 Competent begeleiden....................................................................................................35
6.1 Het begeleiden van mensen met een verstandelijke beperking...............................................35
6.1.1 Behandelen........................................................................................................................35
6.1.2 Begeleiden..........................................................................................................................35
6.1.3 Het begeleiden van de psychische- of gedragsproblemen.................................................36
6.2 Competenties............................................................................................................................37
6.2.1 De definitie van competentie.............................................................................................37
6.2.2 Hoe behaal je competenties...............................................................................................38
6.2.3 Welke competenties heeft mijn begeleidingsteam nodig?................................................39
Hoofdstuk 7 Analyse............................................................................................................................41
7.1 Hoofdstuk 1...............................................................................................................................41
, scriptie social work competenties begeleiders clienten verstandelijk beperkten voorbeel
7.2 Hoofdstuk 2...............................................................................................................................41
7.3 Hoofdstuk 3...............................................................................................................................41
7.4 Hoofdstuk 4...............................................................................................................................42
7.5 Hoofdstuk 5...............................................................................................................................42
7.6 Hoofdstuk 6...............................................................................................................................43
Hoofdstuk 8 Conclusie..........................................................................................................................45
Hoofdstuk 9 Product.............................................................................................................................48
9.1 Verantwoording voor het product.............................................................................................48
9.2 Doelstelling................................................................................................................................48
9.3. Inhoud......................................................................................................................................48
Hoofdstuk 10 Evaluatie.........................................................................................................................49
10.1 Procesevaluatie........................................................................................................................49
10.2 Productevaluatie......................................................................................................................49
Literatuurlijst........................................................................................................................................51
Bijlage 1 Enquête..................................................................................................................................52
Bijlage 2 Interview met AVG.................................................................................................................53
Bijlage 3 Interviews met orthopedagoog..............................................................................................54
Bijlage 4 Competenties SOCIAL WORK..................................................................................................56
Bijlage 5 Samenwerkingsovereenkomst................................................................................................59
, scriptie social work competenties begeleiders clienten verstandelijk beperkten voorbeel
Hoofdstuk 1 Inleiding
In deze inleiding wil ik voornamelijk het traject voor het starten van mijn onderzoek belichten.
Daarbij vertel ik hoe ik op dit onderwerp ben gekomen en waarom ik ervoor gekozen heb om juist dit
onderwerp te kiezen. Her en der zal ik vooruitlopen op begrippen of een omschrijving van een
probleem welke ik pas later in mijn onderzoek zal definiëren. Ik zal waar dat van toepassing is
verwijzen naar een gedeelte waar het staat beschreven.
1.1 Casus
Op NAAM INSTELLINGis een vrouwelijke cliënt, Josefien, die dagelijks uitbundig aanwezig is binnen
de verder vrij rustige ogende groep. Ze heeft het graag over de dood en de ongelukken en oorlogen
die ze op televisie ziet. Vaak lacht ze als haar medecliënten dit niet kunnen waarderen en haar een
standje geven. Ze zoekt op de woning vaker de aandacht van de begeleiders dan van de overige
cliënten. Ze zegt dat ze zelf ook wel een pistool wil of doodgeschoten wil worden. Dat lijkt haar
“gaaf” en “kicken”. Ze lacht er hartelijk bij, alsof ze vertelt over een leuke gebeurtenis uit haar dag.
Plots vraagt ze dan ineens serieus aan de begeleider of hij het erg zou vinden als ze doodgaat. Bij het
ontbreken van een antwoord, zegt ze dat ze graag dood wil. Het leven stelt niks voor. De woning is
niks, de medecliënten zijn niks, haar werk is niks. Haar stemming en houding veranderen als de wind.
Ze oogt treurig en snuft. Het lijkt alsof ze aan het huilen is.
De begeleider vraagt of ze voetbal dan nog wel een beetje interessant vindt. Haar lichaam veert op
en met een grijns laat ze haar onverzorgde gebit zien. Ze heeft een nieuw vriendje. Hij speelt bij de
Wolverhampton Wanderers in Engeland. Hij speelt nog in de jeugd en komt in het weekend op een
toernooi in de buurt spelen. De wens om dood te zijn lijkt niet meer zichtbaar aanwezig.
Een volgende dag komt ze thuis na haar werk. Ze laat duidelijk weten dat ze thuis is, door drie keer
vrij langdurig op de bel te blijven drukken. De gang is lang, maar zo vlug als hij kan doet de
begeleider open. Josefien stuift naar binnen en drukt met haar forse postuur, dikke jas en grote
rugzak de begeleider bijna omver. Als die vraagt of het wat minder kan en wat er is, krijgt hij een
snauw en een grauw. Ze wenst met rust gelaten te worden. Jas en tas worden in de gangkast
gedumpt en Stafanie loopt duidelijk hoorbaar naar boven. De begeleider besluit om met de andere
cliënten die van hun werk komen koffie te gaan drinken.
Tegen het avondeten komt Josefien naar beneden. Ze lijkt gekalmeerd, maar komt anders over dan
normaal. Ze heeft een bepaalde glinstering in haar ogen en haar gezicht verraat een binnenpretje. Ze
treft de begeleider in kantoor.
De begeleider ziet dan dat ze bloed aan haar armen heeft die ze eerst verbergt met haar mouw. Vol
trots en hard lachend laat ze de inkepingen die ze in haar beide armen heeft gemaakt. De begeleider
schrikt en weet niet goed hoe te reageren. Gezien haar reactie en de lol die ze erom lijkt te hebben,
schat de begeleider snel in dat het niets ernstig is. Hij adviseert Josefien om met een theedoek het
bloeden te stelpen.
Ze blijft even verbouwereerd staan met haar mouwen opgetrokken en kijkend naar haar armen. Het
lijkt alsof de grap er bij haar vanaf is. Moet de ambulance niet gebeld worden? Kan ze paracetamol
krijgen? Moet het niet verbonden worden? Ze wil graag naar het ziekenhuis. De begeleider herhaalt
zijn advies en vraagt of ze dat nu wil gaan doen. Josefien druipt af en loopt naar boven. Het is niet
bekend of ze zijn raad opvolgt.
Geschrokken over haar actie bespreekt de begeleider dit met collega’s. Ook zij geven aan dit gedrag
de laatste weken te hebben gesignaleerd. Waarom het niet terug te vinden is in haar rapportage?
Nou, als we álles moeten rapporteren dan krijgt zo’n cliënt wel een heel negatieve stempel. Er gaan
toch ook heel veel dingen goed, vroeger was ze nog veel erger. De reactie van zijn collega’s doet de
begeleider zijn wenkbrauwen fronsen.
Er zijn toch enkele collega’s die hun zorgen over het automutilerende gedrag van Josefien
uitspreken en er wordt een multidisciplinair overleg belegd. Familie is niet
