Filosofie en Ethiek
HC 1, 4-2
Filosofie en ethiek
Het commen sense-beeld van wetenschap – de affaire Stapel
Constatering ‘Levelt’: veel wetenschap is ‘sloppy science’
- publicatiebias – bijv. mislukte experimenten niet gepubliceerd.
- gebrek aan herhaling van onderzoek – en dus geen controle.
- statistische incompetentie en desinteresse.
- geen of nauwelijks besef van wetenschapsethiek.
Common sense-beeld van wetenschap:
- wetenschappelijke kennis is objectief.
- de (unieke) wetenschappelijke methode is de manier om kennis over de wereld te verkrijgen.
- wetenschap is waardevrij.
- in wetenschap spelen externe invloeden (politiek, financiële belangen of bijv. reputatie) geen rol: alles
- wetenschappers zijn op zoek naar de waarheid. draait om het (empirisch) bewijs.
- voldoet wellicht helemaal niet
-> wordt bedreigd door sloppy science! (-> 1e en 5e )
Vraag 1: Is wetenschap ‘objectief’
- verschil tussen objectief en subjectief.
- objectief ->
- subjectief ->
- claim: ‘wetenschappelijke kennis is objectief’
- voorwaarde: heldere begripsvorming.
- afwezigheid van vaagheid en meerduidigheid.
- van alledaagse naar wetenschappelijke taal.
- ideaal: helderheid en eenduidigheid.
- begrippen moeten ‘operationeel’ zijn: gespecificeerd en meetbaar.
- ideaal: vrij van persoonlijke opvattingen/cultureel bepaalde waarden.
Voorbeeld uit gedragswetenschappen: het begrip ‘intelligentie’
- onderzoek naar intelligentie
- I – Samuel George Morton, Crania Americana, 1839 -> man is intelligenter
- II – IQ testen
- objectieve waarde van de definitie.
- cultuur slijpt er altijd in.
- Vragen: - kan wetenschappelijke kennis ‘objectief’ zijn?
- moet je hoe dan ook streven naar ‘objectiviteit’?
Dus: het bestaan van sloppy science geeft aanleiding om kritisch te kijken naar wetenschappelijk onderzoek.
- eerste gedachte: sloppy science uitbannen en ervoor zorgen dat het common sense beeld weer
‘werkelijkheid wordt’
- als dat lukt, betekent dit dan dat wetenschap toch ‘objectief’ is?
-> wat volgt uit het voorbeeld over onderzoek naar ‘intelligentie’?
Column Jeroen Geurts – vragen:
- als wetenschap niet objectief is, is het dan meer dan een mening?
-> Nee, want wetenschappers zijn opzoek naar feiten en onderbouwen deze met argumenten. Ook
controleren ze elkaar.
- als wetenschap feilbaar is, wanneer kun je dan spreken over ‘betrouwbare resultaten’?
(-> momenteel wanneer iets ‘significant’ is, maar eigenlijk is dat gek) -> beantwoorden bij F&E
-> blijkbaar kan ‘objectiviteit’ – ook als er geen sprake is van sloppy science – problematisch zijn.
,Filosofie en Ethiek
Vraag 2: Zijn wetenschappers op zoek naar de waarheid?
Hoe behoren wetenschappers te werk te gaan?
- Kloon affaire – voorbeeld onderzoeksethiek.
- sprake van fraude bij een artikel met meerdere wetenschappers.
- Co-auteurschap en de acceptatie van wetenschappelijke kennis:
- een corrigerende werking? -> doen co-auteurs
- schijn van interne controle? -> iedere onderzoeker heeft veel taken.
-> fraude en manipulatie minder.
Evaluatie van kloonaffaire – waarom ‘trok niemand aan de bel?’ – vanuit verschillende invalshoeken:
- sociaal maatschappelijke of culturele invalshoeken
- politieke opvattingen stamcelonderzoek – US erg conservatief, dus blij met goede publicatie.
- autoritair georganiseerde oosterse cultuur – niet iedereen kan elkaar bekritiseren.
- ethische invalshoek
- de onafhankelijkheid van wetenschappelijk onderzoek –
- wetenschapsfilosofische invalshoek (– wanneer in een leerboek)
- processen van verificatie(+ bewijs) en falsificatie (geen tegenbewijs)
- reputatie van wetenschappers.
- peer review en andere controlemechanismen betrouwbaar?
- rol van persoonlijke opvattingen/aangehangen waarden/ levensbeschouwelijke visie.
Vraag 3: Klopt het common sense-beeld van wetenschap?
- wetenschapsfilosofie -> onder welke voorwaarden wordt wetenschappelijke kennis geaccepteerd?
- filosofie van de geneeskunde -> wanneer spreken we van een ‘gezond mens’?
- ethiek -> hoe behoren wetenschapper te werk gaan? Mag alles wat kan?
-> 3 perspectieven met kernvragen
- inleiding filosofische reflectie (boek H. 1)
Onderzoek naar onderzoek
- deel 1 boek over: praktijk van wetenschappelijk onderzoek (H. 2 t/m 5)
Wat is wetenschap?
- In plaats van je te verdiepen in nog meer concrete kennis van vakgebieden uit de levenswetenschappen, ga
je in deze cursus denken over het verschijnsel ‘wetenschap’:
- Wat betekent precies een ‘wetenschappelijk’ onderbouwende stelling?
- Wat is het verschil tussen ‘echte’ wetenschap en pseudowetenschap?
- Wie bepaalt dat verschil?
- Waarom heeft wetenschappelijke kennis zo’n hoge status?
Onderzoek naar levenswetenschappelijk onderzoek – hoe kun je dit soort onderzoek uitvoeren?
- NIET via wetenschappelijk onderzoek – probleem circulariteit
- WEL via ‘filosofische reflectie’ – bijv. Socrates: Wat bedoel je precies? & Klopt het wel?
Thema 1: Wetenschapsfilosofie
- deel 2 boek over: wetenschapsfilosofische perspectieven op de acceptatie van wetenschappelijke kennis (H. 6 t/m 11)
(meeste T vragen)
Standaardbeeld van wetenschap – belangrijkste opvattingen
- wetenschappelijke kennis is objectief.
- naast wetenschappelijke kennis zijn er geen andere vormen van kennis.
- rol van verificatie/confirmatie
- hypothese? -> zoek naar wetenschappelijk bewijs.
,Filosofie en Ethiek
Karl Popper – belangrijkste opvattingen
- zeer kritisch/negatief over de mogelijkheid van objectieve kennis.
- zeer kritisch/negatief over de waarde van verificatie/confirmatie.
- in plaats van verificatie komt falsificatie (‘van bevestiging naar weerlegging’)
Thomas Kuhn – een wetenschappelijke theorie is het resultaat van:
- empirische gegevens
- theorievorming
- subjectieve en objectieve criteria
- ‘psychologische’ factoren
- ‘sociale’ factoren
-> paradigma – ‘met een bril kijken naar de werkelijkheid’
Sociologie van de Wetenschappelijke Kennis (SWK) – belangrijkste opvattingen
- ‘feiten’ als het resultaat van een onderhandelingsproces.
- ‘sociale factoren’ (machtsverhouding binnen de wetenschap) zijn doorslaggevend bij de acceptatie van
wetenschappelijke kennis.
- bijv. kloonaffaire.
- vraag: Wat betekend ‘feiten zijn het resultaat van een onderhandelingsproces?’
A: de partij die het meeste biedt, bepaalt wat een ‘feit’ mag worden genoemd.
B: wat een ‘feit’ is, wordt bepaald door ‘rationeel’ te onderhandelen over empirisch bewijsmateriaal.
C: wat uiteindelijk als ‘feit’ telt, wordt bepaald door ‘wetenschappelijke argumenten’ en (sociale) belangen.
Actor-netwerk theorie van Latour – belangrijkste opvattingen
- de verwevenheid van wetenschap, technologie, economie, politiek en maatschappij.
- wetenschap is NIET iets wat los staat van de maatschappij.
- de acceptatie van wetenschappelijke kennis is een kwestie van een ‘heterogeen netwerk’ van theorieën,
apparaten, statistiek, wetenschappers, ondersteunend personeel, politiek richtlijnen, economische
omstandigheden en vooral veel geld.
- bijv. FALW * NAM
Knowledge filter – belangrijkste opvattingen
- het idee van ‘de’ wetenschappelijke methode is achterhaald en overbodig.
- in de loop van de tijd worden onjuiste hypothesen en theorieën geëlimineerd.
-> betrouwbare kennis is toch mogelijk, want alleen dit houd je over.
- bijv. intelligentie onderzoek.
- vraag: hoe komt consensus binnen de wetenschappelijke gemeenschap tot stand?
- op grond van bewijs (‘verificatie/falsificatie’)? – mensen hebben er goed naar gekeken en
- via sociale mechanismen? er is overeenstemming.
Thema 2: Filosofie van de geneeskunde
- deel 3 boek over: filosofie van de geneeskunde (in het bijzonder over ‘onverklaarde lichamelijke klachten’) (H. 12 + 13)
- teksten: Verliefdheid als hersenproces (Swaab) en Zijn wij echt ons brein? (Keizer)
-> van belang: welk mensenbeeld (…) houd je er op na?
- kernvraag: wanneer spreken we van een ‘gezond mens’?
- verwante vragen: - Is het lichaam meer dan een medisch object?
- Kunnen medicijnen onze identiteit veranderen?
- Waar ligt de grens tussen ‘normaal’ en ‘pathologisch’ in personalized medicine?
- Leidt de DSM5 tot ongewenste medicalisering?
- Wat zijn de gevolgen van marktwerking in de zorg?
, Filosofie en Ethiek
Thema 3: Ethiek
- deel 4 boek over: wetenschap en samenleving in het algemeen en ethiek in het bijzonder (H. 1 + 18 t/m 22)
Robert Merton (1942) en de ongeschreven regels van de wetenschappelijke gemeenschap:
- ‘communism’ -> de resultaten van wetenschappelijk onderzoek moeten openbaar toegankelijk zijn.
- zodat anderen kunnen controleren en voortbouwen.
- ‘universalism’ -> de beoordeling van wetenschappelijke kennis is onafhankelijk van ras, geslacht, sociale
positie, nationaliteit, religieuze identiteit, etc.
- echt alleen de inhoud controleren.
- ‘disinterestedness’ -> de persoonlijke opvattingen en gevoelens van de onderzoeker mogen geen invloed
uitoefenen op de resultaten.
- belangeloosheid – werk mag niet worden beïnvloed door persoonlijkheid.
- ‘organized scepticism’ -> in de wetenschap is systematisch wantrouwen t.o.v. elk resultaat geboden.
- niet applaudisseren, maar wantrouwen – sceptisch zodat we zeker weten dat iets klopt.
HC 1, 4-2
Filosofie en ethiek
Het commen sense-beeld van wetenschap – de affaire Stapel
Constatering ‘Levelt’: veel wetenschap is ‘sloppy science’
- publicatiebias – bijv. mislukte experimenten niet gepubliceerd.
- gebrek aan herhaling van onderzoek – en dus geen controle.
- statistische incompetentie en desinteresse.
- geen of nauwelijks besef van wetenschapsethiek.
Common sense-beeld van wetenschap:
- wetenschappelijke kennis is objectief.
- de (unieke) wetenschappelijke methode is de manier om kennis over de wereld te verkrijgen.
- wetenschap is waardevrij.
- in wetenschap spelen externe invloeden (politiek, financiële belangen of bijv. reputatie) geen rol: alles
- wetenschappers zijn op zoek naar de waarheid. draait om het (empirisch) bewijs.
- voldoet wellicht helemaal niet
-> wordt bedreigd door sloppy science! (-> 1e en 5e )
Vraag 1: Is wetenschap ‘objectief’
- verschil tussen objectief en subjectief.
- objectief ->
- subjectief ->
- claim: ‘wetenschappelijke kennis is objectief’
- voorwaarde: heldere begripsvorming.
- afwezigheid van vaagheid en meerduidigheid.
- van alledaagse naar wetenschappelijke taal.
- ideaal: helderheid en eenduidigheid.
- begrippen moeten ‘operationeel’ zijn: gespecificeerd en meetbaar.
- ideaal: vrij van persoonlijke opvattingen/cultureel bepaalde waarden.
Voorbeeld uit gedragswetenschappen: het begrip ‘intelligentie’
- onderzoek naar intelligentie
- I – Samuel George Morton, Crania Americana, 1839 -> man is intelligenter
- II – IQ testen
- objectieve waarde van de definitie.
- cultuur slijpt er altijd in.
- Vragen: - kan wetenschappelijke kennis ‘objectief’ zijn?
- moet je hoe dan ook streven naar ‘objectiviteit’?
Dus: het bestaan van sloppy science geeft aanleiding om kritisch te kijken naar wetenschappelijk onderzoek.
- eerste gedachte: sloppy science uitbannen en ervoor zorgen dat het common sense beeld weer
‘werkelijkheid wordt’
- als dat lukt, betekent dit dan dat wetenschap toch ‘objectief’ is?
-> wat volgt uit het voorbeeld over onderzoek naar ‘intelligentie’?
Column Jeroen Geurts – vragen:
- als wetenschap niet objectief is, is het dan meer dan een mening?
-> Nee, want wetenschappers zijn opzoek naar feiten en onderbouwen deze met argumenten. Ook
controleren ze elkaar.
- als wetenschap feilbaar is, wanneer kun je dan spreken over ‘betrouwbare resultaten’?
(-> momenteel wanneer iets ‘significant’ is, maar eigenlijk is dat gek) -> beantwoorden bij F&E
-> blijkbaar kan ‘objectiviteit’ – ook als er geen sprake is van sloppy science – problematisch zijn.
,Filosofie en Ethiek
Vraag 2: Zijn wetenschappers op zoek naar de waarheid?
Hoe behoren wetenschappers te werk te gaan?
- Kloon affaire – voorbeeld onderzoeksethiek.
- sprake van fraude bij een artikel met meerdere wetenschappers.
- Co-auteurschap en de acceptatie van wetenschappelijke kennis:
- een corrigerende werking? -> doen co-auteurs
- schijn van interne controle? -> iedere onderzoeker heeft veel taken.
-> fraude en manipulatie minder.
Evaluatie van kloonaffaire – waarom ‘trok niemand aan de bel?’ – vanuit verschillende invalshoeken:
- sociaal maatschappelijke of culturele invalshoeken
- politieke opvattingen stamcelonderzoek – US erg conservatief, dus blij met goede publicatie.
- autoritair georganiseerde oosterse cultuur – niet iedereen kan elkaar bekritiseren.
- ethische invalshoek
- de onafhankelijkheid van wetenschappelijk onderzoek –
- wetenschapsfilosofische invalshoek (– wanneer in een leerboek)
- processen van verificatie(+ bewijs) en falsificatie (geen tegenbewijs)
- reputatie van wetenschappers.
- peer review en andere controlemechanismen betrouwbaar?
- rol van persoonlijke opvattingen/aangehangen waarden/ levensbeschouwelijke visie.
Vraag 3: Klopt het common sense-beeld van wetenschap?
- wetenschapsfilosofie -> onder welke voorwaarden wordt wetenschappelijke kennis geaccepteerd?
- filosofie van de geneeskunde -> wanneer spreken we van een ‘gezond mens’?
- ethiek -> hoe behoren wetenschapper te werk gaan? Mag alles wat kan?
-> 3 perspectieven met kernvragen
- inleiding filosofische reflectie (boek H. 1)
Onderzoek naar onderzoek
- deel 1 boek over: praktijk van wetenschappelijk onderzoek (H. 2 t/m 5)
Wat is wetenschap?
- In plaats van je te verdiepen in nog meer concrete kennis van vakgebieden uit de levenswetenschappen, ga
je in deze cursus denken over het verschijnsel ‘wetenschap’:
- Wat betekent precies een ‘wetenschappelijk’ onderbouwende stelling?
- Wat is het verschil tussen ‘echte’ wetenschap en pseudowetenschap?
- Wie bepaalt dat verschil?
- Waarom heeft wetenschappelijke kennis zo’n hoge status?
Onderzoek naar levenswetenschappelijk onderzoek – hoe kun je dit soort onderzoek uitvoeren?
- NIET via wetenschappelijk onderzoek – probleem circulariteit
- WEL via ‘filosofische reflectie’ – bijv. Socrates: Wat bedoel je precies? & Klopt het wel?
Thema 1: Wetenschapsfilosofie
- deel 2 boek over: wetenschapsfilosofische perspectieven op de acceptatie van wetenschappelijke kennis (H. 6 t/m 11)
(meeste T vragen)
Standaardbeeld van wetenschap – belangrijkste opvattingen
- wetenschappelijke kennis is objectief.
- naast wetenschappelijke kennis zijn er geen andere vormen van kennis.
- rol van verificatie/confirmatie
- hypothese? -> zoek naar wetenschappelijk bewijs.
,Filosofie en Ethiek
Karl Popper – belangrijkste opvattingen
- zeer kritisch/negatief over de mogelijkheid van objectieve kennis.
- zeer kritisch/negatief over de waarde van verificatie/confirmatie.
- in plaats van verificatie komt falsificatie (‘van bevestiging naar weerlegging’)
Thomas Kuhn – een wetenschappelijke theorie is het resultaat van:
- empirische gegevens
- theorievorming
- subjectieve en objectieve criteria
- ‘psychologische’ factoren
- ‘sociale’ factoren
-> paradigma – ‘met een bril kijken naar de werkelijkheid’
Sociologie van de Wetenschappelijke Kennis (SWK) – belangrijkste opvattingen
- ‘feiten’ als het resultaat van een onderhandelingsproces.
- ‘sociale factoren’ (machtsverhouding binnen de wetenschap) zijn doorslaggevend bij de acceptatie van
wetenschappelijke kennis.
- bijv. kloonaffaire.
- vraag: Wat betekend ‘feiten zijn het resultaat van een onderhandelingsproces?’
A: de partij die het meeste biedt, bepaalt wat een ‘feit’ mag worden genoemd.
B: wat een ‘feit’ is, wordt bepaald door ‘rationeel’ te onderhandelen over empirisch bewijsmateriaal.
C: wat uiteindelijk als ‘feit’ telt, wordt bepaald door ‘wetenschappelijke argumenten’ en (sociale) belangen.
Actor-netwerk theorie van Latour – belangrijkste opvattingen
- de verwevenheid van wetenschap, technologie, economie, politiek en maatschappij.
- wetenschap is NIET iets wat los staat van de maatschappij.
- de acceptatie van wetenschappelijke kennis is een kwestie van een ‘heterogeen netwerk’ van theorieën,
apparaten, statistiek, wetenschappers, ondersteunend personeel, politiek richtlijnen, economische
omstandigheden en vooral veel geld.
- bijv. FALW * NAM
Knowledge filter – belangrijkste opvattingen
- het idee van ‘de’ wetenschappelijke methode is achterhaald en overbodig.
- in de loop van de tijd worden onjuiste hypothesen en theorieën geëlimineerd.
-> betrouwbare kennis is toch mogelijk, want alleen dit houd je over.
- bijv. intelligentie onderzoek.
- vraag: hoe komt consensus binnen de wetenschappelijke gemeenschap tot stand?
- op grond van bewijs (‘verificatie/falsificatie’)? – mensen hebben er goed naar gekeken en
- via sociale mechanismen? er is overeenstemming.
Thema 2: Filosofie van de geneeskunde
- deel 3 boek over: filosofie van de geneeskunde (in het bijzonder over ‘onverklaarde lichamelijke klachten’) (H. 12 + 13)
- teksten: Verliefdheid als hersenproces (Swaab) en Zijn wij echt ons brein? (Keizer)
-> van belang: welk mensenbeeld (…) houd je er op na?
- kernvraag: wanneer spreken we van een ‘gezond mens’?
- verwante vragen: - Is het lichaam meer dan een medisch object?
- Kunnen medicijnen onze identiteit veranderen?
- Waar ligt de grens tussen ‘normaal’ en ‘pathologisch’ in personalized medicine?
- Leidt de DSM5 tot ongewenste medicalisering?
- Wat zijn de gevolgen van marktwerking in de zorg?
, Filosofie en Ethiek
Thema 3: Ethiek
- deel 4 boek over: wetenschap en samenleving in het algemeen en ethiek in het bijzonder (H. 1 + 18 t/m 22)
Robert Merton (1942) en de ongeschreven regels van de wetenschappelijke gemeenschap:
- ‘communism’ -> de resultaten van wetenschappelijk onderzoek moeten openbaar toegankelijk zijn.
- zodat anderen kunnen controleren en voortbouwen.
- ‘universalism’ -> de beoordeling van wetenschappelijke kennis is onafhankelijk van ras, geslacht, sociale
positie, nationaliteit, religieuze identiteit, etc.
- echt alleen de inhoud controleren.
- ‘disinterestedness’ -> de persoonlijke opvattingen en gevoelens van de onderzoeker mogen geen invloed
uitoefenen op de resultaten.
- belangeloosheid – werk mag niet worden beïnvloed door persoonlijkheid.
- ‘organized scepticism’ -> in de wetenschap is systematisch wantrouwen t.o.v. elk resultaat geboden.
- niet applaudisseren, maar wantrouwen – sceptisch zodat we zeker weten dat iets klopt.
