Week 1 Gedragswetenschappen:
Ontwikkelingspsychologie & cognitieve ontwikkeling
Leerdoelen
● kan beschrijven hoe de ontwikkelingspsychologie zich vanuit historisch perspectief
ontwikkeld heeft
● kan beschrijven waar de ontwikkelingspsychologie zich mee bezighoudt, inclusief de
verschillende ontwikkelingsgebieden en ontwikkelingsfasen, en weet waarom kennis van dit
veld relevant is voor een verpleegkundige
● begrijpt de invloed van onderdeel uitmaken van een cohort op de ontwikkeling
● begrijpt de visie op en de belangrijkste uitgangspunten van het cognitieve
ontwikkelingsmodel van Piaget kan het belang van adaptatie uitleggen en kan de verwante
begrippen accommodatie en assimilatie omschrijven en met voorbeelden concretiseren
● kent de verschillende stadia van het cognitieve ontwikkelingsmodel van Piaget, inclusief de
verschillende begrippen per stadium en deze begrippen illustreren aan de hand van
voorbeelden.
1. Ontwikkeling ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie (of levenslooppsychologie) is de wetenschappelijk studie naar de
patronen van groei, verandering en stabiliteit die zich voordoen in toenemende leeftijd, dus vanaf de
geboorte tot aan de ouderdom, maar accent ligt op de jaren tot adolescentie. De ontwikkeling wordt
beschouwd als een continu proces. Bij het bestuderen van groei, verandering en stabiliteit kiest de
ontwikkelingspsychologie voor een wetenschappelijk benadering.
Centrale thema’s/benaderingen in het onderzoek naar kinderen:
Onderzoek naar de ontwikkeling van kinderen is te verdelen in drie centrale thema's of
benaderingen:
● Fysieke ontwikkeling (niet besproken): kijkt naar de invloed van de hersenen, het
zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en slaap op ons
gedrag.
● Cognitieve ontwikkeling: het begrijpen van hoe gedrag wordt beïnvloedt door groei en
veranderingen van intellectuele vermogens; waaronder leren, geheugen, het oplossen van
problemen en intelligentie.
● Sociale en persoonlijkheidsontwikkeling: kijkt naar de ontwikkeling en de verandering van
sociale relaties en interacties met anderen (1) en naar duurzame eigenschappen die de ene
persoon van de andere onderscheiden (2). Maar ook kijken naar de manier waarop de
interacties van mensen elkaar en hun sociale relaties in de loop van hun leven groeien,
veranderen en stabiel blijven.
● Persoonlijkheidsontwikkeling: hoe veranderen persoonseigenschappen
● Morele ontwikkeling
1
,Babybiografieën
Een van de eerste geschriften waarin kinderen methodisch werden bestudeerd waren baby
biografieën. Waarnemers, meestal de ouders, probeerden de groei van een kind bij te houden. Dat
deden ze door de fysieke en taalkundige mijlpalen van dat kind vast te leggen. Maar pas met Charles
Darwin, die de evolutietheorie ontwikkelde, kreeg de observatie van kinderen een systematischer
karakter. Darwin was ervan overtuigd over de ontwikkeling van een soort zelf. Hij gaf de baby
biografieën een wetenschappelijker status door er zelf een te schrijven. Daarvoor volgde hij de
ontwikkelingen van zijn zoon in diens eerste levensjaar. Na de publicatie van Darwins boek volgde
een golf van baby biografieën. Daarnaast droegen nog andere historische trends bij aan een
versnelde ontwikkeling van een nieuwe discipline die zich richtte op kinderen. Zo ontdekten
wetenschappers de mechanismen achter de verwekking van kinderen en begonnen genetici de
mysteries van de erfelijkheid te ontrafelen. Wetenschappers van diverse origine (biologen,
psychologen, pedagogen, filosofen) discussieerden toen en nu nog steeds over de relatieve invloed
van Nature en nurture.
Kindertijd en adolescentie is verdeeld in:
Ontwikkelingspsychologen kijken binnen hun specialisatie ook naar specifieke leeftijden. Ze verdelen
de jeugd en adolescentie doorgaans in de volgende ontwikkelingsfasen:
● De prenatale fase (conceptie tot geboorte)
● De baby – en peutertijd (geboorte tot drie jaar)
● De kleutertijd (drie tot zes jaar)
● De basisschooltijd (zes tot twaalf jaar)
● De adolescentie (twaalf tot twintig jaar)
Het is belangrijk om op te merken dat dit gemiddelden zijn. Elk kind is namelijk anders en niet
iedereen begint op hetzelfde moment met bijvoorbeeld seksuele ontwikkeling (puberteit). De
ontwikkelingsfasen zijn meestal niet goed af te bakenen.
Vroegere denkbeelden/historisch perspectief:
Kinderen worden steeds meer bestudeerd. Dit in tegenstelling tot vroeger.
● Middeleeuwen: kinderen zijn miniatuurvolwassenen, kijk op kinderen was anders, hadden
wel extra bescherming nodig, maar kregen geen aparte behandeling.
● Reformatie (16e eeuw): opkomst kerkvaders waardoor: kind in zonden geboren, en moest
geciviliseerd worden, nadruk op discipline. Eerste fase van bevordering van ontwikkeling
● Verlichting (18e eeuw): tabula rasa: leeg papier: kind komt leeg op de wereld, ouders vormen
het met liefde en kennis. Ontwikkeling is continue, en nurture is bepalend
2
, ● Vanaf 20e eeuw:
○ Opkomst kinder- en jeugdpsychiatrie
○ Kind kan systematisch bestudeerd worden
○ Kind is in ontwikkeling en daarbij afhankelijk van de omgeving: welke invloed? welke
manier verstoord?
○ Ontwikkeling kan verstoord raken
○ Veel verschillen met volwassene, zoals: psyche, communicatie met het kind
● Actueel:
○ ontwikkeling continue of niet? verstoorde ontwikkeling stabiel of niet? wat zijn
kritieke perioden? we zijn vrij optimistisch geworden doordat we veel interventies
hebben op veel dingen, de gevolgen worden voorkomen of de gevolgen zijn minder.
Belang kennis voor verpleegkundige:
Zorg voor verschillende doelgroepen, jong en oud. Verschil zien tussen gezond en afwijkend.
Vergroot inlevingsvermogen. De verpleegkundige krijgt in haar werk te maken met zorgvragers van
allerlei leeftijden. Om al deze mensen goed te kunnen begeleiden zal ze goed op de hoogte moeten
zijn van de zaken die in de verschillende leeftijdsfasen een rol kunnen spelen voor mensen. Ook kan
de verpleegkundige zich pas met kennis van zaken verdiepen in 'afwijkende' ontwikkeling van
mensen als ze genoeg afweet van de 'normale' ontwikkeling. Verder wordt dankzij desbetreffende
kennis het inlevingsvermogen vergroot.
2. Onderdeel zijn van een cohort
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde
plek is geboren. Deel uitmaken van een cohort onderwerpt mensen aan invloeden die betrekking
hebben op historische, leeftijdsgebonden, socioculturele en niet-normatieve gebeurtenissen. Bv.
groep mensen die in oorlog leven die samen negatieve gebeurtenissen meemaken, of het effect van
een economische crisis, of het effect van social media met internet. Treedt op als gevolg van niet-
normatieve gebeurtenissen.
Mensen die tot een bepaalde cohort behoren zijn onderhevig aan:
● Normatieve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een
groep op dezelfde manier voltrekken. Deze kunnen biologisch, sociaal of cultureel bepaald
zijn. De meeste individuen in een cohort ervaren dezelfde gebeurtenis, kenmerkend feit over
een cohort: dezelfde tijd trouwen, kleuterschool
● Normatieve invloeden: etnische afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van een subcultuur,
etc. Het
● Niet-normatieve gebeurtenissen: specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven
van een specifiek persoon op een tijdstip dat zulke gebeurtenissen de meeste andere
mensen niet overkomen. Het beïnvloedt je ontwikkeling als individu, bv. een trauma. Alleen
bij een individu en dus niet bij de hele cohort. bv. pesten, ouder overlijdt.
Cohorteffecten treden bijvoorbeeld op als gevolg van normatieve historisch bepaalde invloeden,
biologische en omgevingsinvloeden die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment.
Leeftijdsgebonden invloeden zijn biologische en omgevingsinvloeden die gelijk zijn voor mensen in
een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze opgroeien. (denkt daarbij bijvoorbeeld
aan biologische gebeurtenissen als de pubertijd en de menopeuze)
Normatieve invloeden; Ontwikkeling wordt ook bepaald door normatieve invloeden, zoals etnische
afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van een subcultuur of andere leeftijden. Normatieve invloeden
zijn invloeden die leiden tot conformiteit, omdat men de gevolgen van afwijkend gedrag vreest. (bijv
antwoord B hebben, maar als de leerkracht vraagt wie er allemaal antwoord A heeft en vervolgens
alle leerlingen de hand opsteken ook maar de hand opsteken om niet uitgelachen te worden).
3
, 3. Ontwikkelingsmodel van Piaget
Het cognitieve ontwikkelingsmodel is ontworpen door Jean Piaget. De belangrijkste uitgangspunten
van de cognitieve ontwikkelingstheorieën zijn:
Functie van intelligentie:
● Organiseren van schema’s: licht is er, maar je kunt het niet vastpakken
● Intelligentie is een levensfunctie van de mens die hem in staat stelt zich aan de eisen van de
omgeving aan te passen. Bouwstenen zijn schema’s of cognitieve structuren: een flexibel
actie- of gedachtepatroon dat bedoeld is om vat te krijgen op een ervaring. De eerste functie
van intelligentie is het organiseren van de beschikbare schema’s in samenhangende,
complexere systemen of kennisgebieden. De tweede functie is adaptatie:
● Adaptatie / aanpassingen aan de omgeving (in je eigen wereld leven), dit komt tot stand via
twee complementaire processen:
○ Assimilatie: iets interpreteren met bestaande schema’s: vliegtuig is vogel,
luciferdoosje is rammelaar. SS = Same Schema (de nieuwe ervaring wordt binnen het
beschikbare schema aangepast).
○ Accommodatie: het toevoegen in/aanpassen van schema’s, of het vormen van
nieuwe schema’s: wanneer een kind weet hoe een hond eruit ziet; het is zacht en
harig, en voor het eerst een kat ziet, zal het zeggen: “hé een hond!”, dan moet het
kind accommoderen. De hond is niet het enige dat zacht en harig is. De kat wordt in
een nieuw schema geplaatst. Accommodatie is steeds nodig in iedere levensfase. Het
probleem is dat mensen cognitief lui zijn: volwassenen vooroordelen door te zeggen
dat alle Polen altijd problemen maken. CC = Change and Create
● Gedrag weerspiegelt denk- en kennisniveau, afhankelijk van de leeftijd
● Leren is een interactief proces: al doende (en door rijping) worden cognitieve schema’s
gevormd. Het is echt een actief proces.
o Afstand, materiaaleigenschappen, etc. (fysische realiteit)
o Veiligheid, vriendschap, etc. (sociale realiteit)
o Verdriet, woede, etc. (emotionele realiteit)
● Schema’s worden geleidelijk aangeleerd
Stadia ontwikkelingsmethode Piaget:
Piagets theorie beschrijft de cognitieve ontwikkeling als een proces waarin duidelijk te onderscheiden
stadia elkaar opvolgen. Elke fase heeft eigen typerende kenmerken en kan niet worden
overgeslagen. Leeftijdsgrenzen kunnen per fase variëren. Het verloop van het proces/de fasen is
universeel volgens Piaget. Het gaat om de volgende stadia:
1. Senso-motorische fase (0-2 jr.)
a. Denken ontstaat door doen, alleen dat wat je kunt zien dat bestaat: mama is weg
wanneer ze haar gezicht bedekt. Met taalontwikkeling worden woorden aan
objecten gekoppeld.
b. Vorming schema’s: eerst zien, dan pakken, dan in mond stoppen. Leren zichzelf
onderscheiden van voorwerpen en mensen. Objectpermanentie: voorwerpen en
mensen blijven bestaan ook als ze uit beeld zijn.
c. De overgang naar het preoperationele stadium wordt ingeluid door de mentale
representaties:
o Taalwerving: de eerste woorden die een kind leert, verwijzen meestal naar
een concreet object dat deel uitmaakt van de leefwereld (mama, beer, fles),
maar ook woorden voor handelingen (dragen, op)
o Fantasiespel: een willekeurig object of gebaar kan tijdelijk de functie krijgen
van een ander object of handeling
4
Ontwikkelingspsychologie & cognitieve ontwikkeling
Leerdoelen
● kan beschrijven hoe de ontwikkelingspsychologie zich vanuit historisch perspectief
ontwikkeld heeft
● kan beschrijven waar de ontwikkelingspsychologie zich mee bezighoudt, inclusief de
verschillende ontwikkelingsgebieden en ontwikkelingsfasen, en weet waarom kennis van dit
veld relevant is voor een verpleegkundige
● begrijpt de invloed van onderdeel uitmaken van een cohort op de ontwikkeling
● begrijpt de visie op en de belangrijkste uitgangspunten van het cognitieve
ontwikkelingsmodel van Piaget kan het belang van adaptatie uitleggen en kan de verwante
begrippen accommodatie en assimilatie omschrijven en met voorbeelden concretiseren
● kent de verschillende stadia van het cognitieve ontwikkelingsmodel van Piaget, inclusief de
verschillende begrippen per stadium en deze begrippen illustreren aan de hand van
voorbeelden.
1. Ontwikkeling ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie (of levenslooppsychologie) is de wetenschappelijk studie naar de
patronen van groei, verandering en stabiliteit die zich voordoen in toenemende leeftijd, dus vanaf de
geboorte tot aan de ouderdom, maar accent ligt op de jaren tot adolescentie. De ontwikkeling wordt
beschouwd als een continu proces. Bij het bestuderen van groei, verandering en stabiliteit kiest de
ontwikkelingspsychologie voor een wetenschappelijk benadering.
Centrale thema’s/benaderingen in het onderzoek naar kinderen:
Onderzoek naar de ontwikkeling van kinderen is te verdelen in drie centrale thema's of
benaderingen:
● Fysieke ontwikkeling (niet besproken): kijkt naar de invloed van de hersenen, het
zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de behoefte aan eten, drinken en slaap op ons
gedrag.
● Cognitieve ontwikkeling: het begrijpen van hoe gedrag wordt beïnvloedt door groei en
veranderingen van intellectuele vermogens; waaronder leren, geheugen, het oplossen van
problemen en intelligentie.
● Sociale en persoonlijkheidsontwikkeling: kijkt naar de ontwikkeling en de verandering van
sociale relaties en interacties met anderen (1) en naar duurzame eigenschappen die de ene
persoon van de andere onderscheiden (2). Maar ook kijken naar de manier waarop de
interacties van mensen elkaar en hun sociale relaties in de loop van hun leven groeien,
veranderen en stabiel blijven.
● Persoonlijkheidsontwikkeling: hoe veranderen persoonseigenschappen
● Morele ontwikkeling
1
,Babybiografieën
Een van de eerste geschriften waarin kinderen methodisch werden bestudeerd waren baby
biografieën. Waarnemers, meestal de ouders, probeerden de groei van een kind bij te houden. Dat
deden ze door de fysieke en taalkundige mijlpalen van dat kind vast te leggen. Maar pas met Charles
Darwin, die de evolutietheorie ontwikkelde, kreeg de observatie van kinderen een systematischer
karakter. Darwin was ervan overtuigd over de ontwikkeling van een soort zelf. Hij gaf de baby
biografieën een wetenschappelijker status door er zelf een te schrijven. Daarvoor volgde hij de
ontwikkelingen van zijn zoon in diens eerste levensjaar. Na de publicatie van Darwins boek volgde
een golf van baby biografieën. Daarnaast droegen nog andere historische trends bij aan een
versnelde ontwikkeling van een nieuwe discipline die zich richtte op kinderen. Zo ontdekten
wetenschappers de mechanismen achter de verwekking van kinderen en begonnen genetici de
mysteries van de erfelijkheid te ontrafelen. Wetenschappers van diverse origine (biologen,
psychologen, pedagogen, filosofen) discussieerden toen en nu nog steeds over de relatieve invloed
van Nature en nurture.
Kindertijd en adolescentie is verdeeld in:
Ontwikkelingspsychologen kijken binnen hun specialisatie ook naar specifieke leeftijden. Ze verdelen
de jeugd en adolescentie doorgaans in de volgende ontwikkelingsfasen:
● De prenatale fase (conceptie tot geboorte)
● De baby – en peutertijd (geboorte tot drie jaar)
● De kleutertijd (drie tot zes jaar)
● De basisschooltijd (zes tot twaalf jaar)
● De adolescentie (twaalf tot twintig jaar)
Het is belangrijk om op te merken dat dit gemiddelden zijn. Elk kind is namelijk anders en niet
iedereen begint op hetzelfde moment met bijvoorbeeld seksuele ontwikkeling (puberteit). De
ontwikkelingsfasen zijn meestal niet goed af te bakenen.
Vroegere denkbeelden/historisch perspectief:
Kinderen worden steeds meer bestudeerd. Dit in tegenstelling tot vroeger.
● Middeleeuwen: kinderen zijn miniatuurvolwassenen, kijk op kinderen was anders, hadden
wel extra bescherming nodig, maar kregen geen aparte behandeling.
● Reformatie (16e eeuw): opkomst kerkvaders waardoor: kind in zonden geboren, en moest
geciviliseerd worden, nadruk op discipline. Eerste fase van bevordering van ontwikkeling
● Verlichting (18e eeuw): tabula rasa: leeg papier: kind komt leeg op de wereld, ouders vormen
het met liefde en kennis. Ontwikkeling is continue, en nurture is bepalend
2
, ● Vanaf 20e eeuw:
○ Opkomst kinder- en jeugdpsychiatrie
○ Kind kan systematisch bestudeerd worden
○ Kind is in ontwikkeling en daarbij afhankelijk van de omgeving: welke invloed? welke
manier verstoord?
○ Ontwikkeling kan verstoord raken
○ Veel verschillen met volwassene, zoals: psyche, communicatie met het kind
● Actueel:
○ ontwikkeling continue of niet? verstoorde ontwikkeling stabiel of niet? wat zijn
kritieke perioden? we zijn vrij optimistisch geworden doordat we veel interventies
hebben op veel dingen, de gevolgen worden voorkomen of de gevolgen zijn minder.
Belang kennis voor verpleegkundige:
Zorg voor verschillende doelgroepen, jong en oud. Verschil zien tussen gezond en afwijkend.
Vergroot inlevingsvermogen. De verpleegkundige krijgt in haar werk te maken met zorgvragers van
allerlei leeftijden. Om al deze mensen goed te kunnen begeleiden zal ze goed op de hoogte moeten
zijn van de zaken die in de verschillende leeftijdsfasen een rol kunnen spelen voor mensen. Ook kan
de verpleegkundige zich pas met kennis van zaken verdiepen in 'afwijkende' ontwikkeling van
mensen als ze genoeg afweet van de 'normale' ontwikkeling. Verder wordt dankzij desbetreffende
kennis het inlevingsvermogen vergroot.
2. Onderdeel zijn van een cohort
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde
plek is geboren. Deel uitmaken van een cohort onderwerpt mensen aan invloeden die betrekking
hebben op historische, leeftijdsgebonden, socioculturele en niet-normatieve gebeurtenissen. Bv.
groep mensen die in oorlog leven die samen negatieve gebeurtenissen meemaken, of het effect van
een economische crisis, of het effect van social media met internet. Treedt op als gevolg van niet-
normatieve gebeurtenissen.
Mensen die tot een bepaalde cohort behoren zijn onderhevig aan:
● Normatieve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een
groep op dezelfde manier voltrekken. Deze kunnen biologisch, sociaal of cultureel bepaald
zijn. De meeste individuen in een cohort ervaren dezelfde gebeurtenis, kenmerkend feit over
een cohort: dezelfde tijd trouwen, kleuterschool
● Normatieve invloeden: etnische afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van een subcultuur,
etc. Het
● Niet-normatieve gebeurtenissen: specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven
van een specifiek persoon op een tijdstip dat zulke gebeurtenissen de meeste andere
mensen niet overkomen. Het beïnvloedt je ontwikkeling als individu, bv. een trauma. Alleen
bij een individu en dus niet bij de hele cohort. bv. pesten, ouder overlijdt.
Cohorteffecten treden bijvoorbeeld op als gevolg van normatieve historisch bepaalde invloeden,
biologische en omgevingsinvloeden die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment.
Leeftijdsgebonden invloeden zijn biologische en omgevingsinvloeden die gelijk zijn voor mensen in
een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze opgroeien. (denkt daarbij bijvoorbeeld
aan biologische gebeurtenissen als de pubertijd en de menopeuze)
Normatieve invloeden; Ontwikkeling wordt ook bepaald door normatieve invloeden, zoals etnische
afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van een subcultuur of andere leeftijden. Normatieve invloeden
zijn invloeden die leiden tot conformiteit, omdat men de gevolgen van afwijkend gedrag vreest. (bijv
antwoord B hebben, maar als de leerkracht vraagt wie er allemaal antwoord A heeft en vervolgens
alle leerlingen de hand opsteken ook maar de hand opsteken om niet uitgelachen te worden).
3
, 3. Ontwikkelingsmodel van Piaget
Het cognitieve ontwikkelingsmodel is ontworpen door Jean Piaget. De belangrijkste uitgangspunten
van de cognitieve ontwikkelingstheorieën zijn:
Functie van intelligentie:
● Organiseren van schema’s: licht is er, maar je kunt het niet vastpakken
● Intelligentie is een levensfunctie van de mens die hem in staat stelt zich aan de eisen van de
omgeving aan te passen. Bouwstenen zijn schema’s of cognitieve structuren: een flexibel
actie- of gedachtepatroon dat bedoeld is om vat te krijgen op een ervaring. De eerste functie
van intelligentie is het organiseren van de beschikbare schema’s in samenhangende,
complexere systemen of kennisgebieden. De tweede functie is adaptatie:
● Adaptatie / aanpassingen aan de omgeving (in je eigen wereld leven), dit komt tot stand via
twee complementaire processen:
○ Assimilatie: iets interpreteren met bestaande schema’s: vliegtuig is vogel,
luciferdoosje is rammelaar. SS = Same Schema (de nieuwe ervaring wordt binnen het
beschikbare schema aangepast).
○ Accommodatie: het toevoegen in/aanpassen van schema’s, of het vormen van
nieuwe schema’s: wanneer een kind weet hoe een hond eruit ziet; het is zacht en
harig, en voor het eerst een kat ziet, zal het zeggen: “hé een hond!”, dan moet het
kind accommoderen. De hond is niet het enige dat zacht en harig is. De kat wordt in
een nieuw schema geplaatst. Accommodatie is steeds nodig in iedere levensfase. Het
probleem is dat mensen cognitief lui zijn: volwassenen vooroordelen door te zeggen
dat alle Polen altijd problemen maken. CC = Change and Create
● Gedrag weerspiegelt denk- en kennisniveau, afhankelijk van de leeftijd
● Leren is een interactief proces: al doende (en door rijping) worden cognitieve schema’s
gevormd. Het is echt een actief proces.
o Afstand, materiaaleigenschappen, etc. (fysische realiteit)
o Veiligheid, vriendschap, etc. (sociale realiteit)
o Verdriet, woede, etc. (emotionele realiteit)
● Schema’s worden geleidelijk aangeleerd
Stadia ontwikkelingsmethode Piaget:
Piagets theorie beschrijft de cognitieve ontwikkeling als een proces waarin duidelijk te onderscheiden
stadia elkaar opvolgen. Elke fase heeft eigen typerende kenmerken en kan niet worden
overgeslagen. Leeftijdsgrenzen kunnen per fase variëren. Het verloop van het proces/de fasen is
universeel volgens Piaget. Het gaat om de volgende stadia:
1. Senso-motorische fase (0-2 jr.)
a. Denken ontstaat door doen, alleen dat wat je kunt zien dat bestaat: mama is weg
wanneer ze haar gezicht bedekt. Met taalontwikkeling worden woorden aan
objecten gekoppeld.
b. Vorming schema’s: eerst zien, dan pakken, dan in mond stoppen. Leren zichzelf
onderscheiden van voorwerpen en mensen. Objectpermanentie: voorwerpen en
mensen blijven bestaan ook als ze uit beeld zijn.
c. De overgang naar het preoperationele stadium wordt ingeluid door de mentale
representaties:
o Taalwerving: de eerste woorden die een kind leert, verwijzen meestal naar
een concreet object dat deel uitmaakt van de leefwereld (mama, beer, fles),
maar ook woorden voor handelingen (dragen, op)
o Fantasiespel: een willekeurig object of gebaar kan tijdelijk de functie krijgen
van een ander object of handeling
4
