24/25
Sanctierecht
RGMSR00406
MASTER STRAFRECHT RIJKSUNIVERSITEIT
GRONINGEN 2024/2025
, Samenvatting sanctierecht
Inhoudsopgave
WEEK 1.....................................................................................................................................................2
HOORCOLLEGE 1.......................................................................................................................................2
HOORCOLLEGE 2.......................................................................................................................................4
WEEK 2.....................................................................................................................................................7
HOORCOLLEGE 3.......................................................................................................................................7
WEEK 3...................................................................................................................................................13
HOORCOLLEGE 5.....................................................................................................................................13
HOORCOLLEGE 6.....................................................................................................................................17
WEEK 4...................................................................................................................................................20
HOORCOLLEGE 7.....................................................................................................................................20
HOORCOLLEGE 8.....................................................................................................................................28
WEEK 5...................................................................................................................................................34
HOORCOLLEGE 9.....................................................................................................................................34
WEEK 6...................................................................................................................................................41
HOORCOLLEGE 11...................................................................................................................................41
HOORCOLLEGE 12.................................................................................................................................44
WEEK 7...................................................................................................................................................47
HOORCOLLEGE 13 GASTCOLLEGE CJIB..................................................................................................47
HOORCOLLEGE 14.................................................................................................................................47
1
, Samenvatting sanctierecht
Week 1
Hoorcollege 1
Sanctiestelsel en sanctierecht
Het sanctiestelsel omvat alle strafrechtelijke sancties, de wettelijke regelingen daaromheen en
de manier waarop die met elkaar samenhangen. Het sanctierecht, ook wel penitentiair recht
genoemd, richt zich op de toepassing en uitvoering van deze sancties. Binnen dit rechtsgebied
valt ook het detentierecht, dat specifiek gaat over de tenuitvoerlegging van
vrijheidsbenemende straffen. Daarnaast is er de penologie, een multidisciplinaire wetenschap
die de grondslagen, doelen en effecten van straffen en andere reacties op crimineel gedrag
bestudeert.
Inhoud van het vak
Binnen dit vak wordt onderscheid gemaakt tussen de externe en de interne rechtspositie. De
externe rechtspositie heeft betrekking op de voorwaarden waaronder sancties kunnen worden
opgelegd, evenals het kader waarbinnen de duur en uitvoering plaatsvinden. De interne
rechtspositie gaat daarentegen over de rechten en plichten van de veroordeelde tijdens de
strafuitvoering. Daarbij wordt soms nog onderscheid gemaakt tussen de zogenaamde titulaire
en regimaire rechtspositie.
Het vak behandelt niet alleen vrijheidsbenemende straffen, maar ook maatregelen die de
vrijheid of het vermogen van een persoon beperken. In de kern grijpt elke sanctie in op
iemands vrijheid of vermogen. Het sanctiestelsel biedt een overzicht van de mogelijke
sancties, terwijl het sanctierecht zich richt op de toepassing en uitvoering daarvan. De
penologie bekijkt het onderwerp vanuit een theoretisch en empirisch perspectief. Waar de
externe rechtspositie het juridische kader en de duur van de vrijheidsbeneming bepaalt, gaat
de interne rechtspositie over de dagelijkse rechten en verplichtingen van de gedetineerde.
Daarbij horen ook regels over de uitvoering van sancties, zoals de klachtenprocedures uit de
Penitentiaire beginselenwet (Pbw).
Grondslag van straf
De centrale vraag is waarom straffen überhaupt is toegestaan en wat de essentie van een
sanctie vormt. Een straf brengt altijd een vorm van leed met zich mee die door de betrokkene
als nadelig wordt ervaren. Dit leed wordt bewust en opzettelijk opgelegd als reactie op het
leed dat door het strafbare feit is veroorzaakt. De straf is daarmee een vergelding van de
schuld die de dader aan het delict heeft. Belangrijk is dat de grondslag van straf niet hetzelfde
is als het doel van straf.
Doelen van straf
In het Wetboek van Strafrecht wordt geen vaste lijst met strafdoelen genoemd. De invulling
daarvan kan per persoon, per delict, per tijdsperiode en zelfs per rechter verschillen. Rechters
beschikken op dit punt over beoordelingsvrijheid. Het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens erkent daarnaast een aantal algemeen aanvaarde penologische doelen.
Recht, grondslag en doel
De centrale vraag binnen het strafrecht is waarom we eigenlijk mogen straffen. Vanuit de
verdragstheorieën, die hun oorsprong vinden in de Verlichting, wordt dit verklaard doordat
burgers vrijwillig instemmen met een maatschappelijk contract. Volgens Fichte heeft een
burger zelfs het recht om gestraft te worden, omdat dit voorkomt dat hij buiten de
gemeenschap wordt geplaatst. Strafbaarheid is dus mogelijk doordat de samenleving bepaalde
2
, Samenvatting sanctierecht
gedragingen als strafwaardig heeft aangemerkt. Tegelijkertijd bestaan er stromingen die
benadrukken dat individuen autonoom zijn en zich niet vanzelfsprekend gebonden hoeven te
achten aan de wet.
Straftheorieën
Binnen het strafrecht worden drie belangrijke benaderingen onderscheiden. De absolute
theorie, ook wel retributivistisch genoemd, ziet straf als een reactie op gepleegd onrecht en
richt zich vooral op het verleden. Straf wordt hier opgevat als een vorm van vergelding. De
relatieve theorie, die utilitaristisch van aard is, neemt het strafbare feit wel als uitgangspunt,
maar stelt dat een sanctie alleen gerechtvaardigd is wanneer deze een maatschappelijk nut
heeft voor de toekomst. Deze benadering is dus meer gericht op preventie en
gedragsbeïnvloeding. Daarnaast is er de herstelbenadering, die de nadruk legt op de relatie
tussen dader en slachtoffer. Het doel daarvan is niet zozeer bestraffing, maar conflictoplossing
en herstel van de schade.
Retributivistische benadering
In de retributivistische visie wordt straf gerechtvaardigd door de schuld van de dader te
vergelden. Straf heeft daarbij niet alleen een bestraffende functie, maar fungeert ook als
maatschappelijke afkeuring en draagt een communicatieve betekenis. Binnen deze benadering
bestaan verschillende varianten. Negatieve retributivisten stellen dat straf mag worden
opgelegd, maar niet per se noodzakelijk is. Deze visie wordt vaak gecombineerd met
elementen van de relatieve theorie en is in Nederland de dominante benadering. Positieve
retributivisten daarentegen gaan uit van de opvatting dat straf altijd een noodzakelijke reactie
is, zoals bijvoorbeeld in Duitsland wordt aangenomen.
Utilitaristische benadering
De utilitaristische benadering rechtvaardigt straf door te wijzen op het toekomstig nut.
Straffen kunnen verschillende doelen dienen: afschrikking van de samenleving als geheel
(generale preventie), resocialisatie van de individuele dader (speciale preventie), of het
tijdelijk onschadelijk maken van de dader door opsluiting, ook wel incapacitering genoemd.
Herstelbenadering
De herstelgerichte visie legt de nadruk op het goedmaken van schade en het herstellen van
relaties. Hierbij speelt de participatie van slachtoffers een grotere rol, bijvoorbeeld via
spreekrecht of het toekennen van schadevergoeding. Deze benadering kan zowel aanvullend
zijn op het klassieke strafrecht als in bepaalde gevallen een vervangend alternatief vormen.
Strafdoelen
Het strafrecht kent verschillende doelen die met sancties kunnen worden nagestreefd.
Generale preventie is gericht op het afschrikken van anderen, het voorkomen van
eigenrichting en het versterken van maatschappelijke normen. Speciale preventie ziet meer op
de individuele dader en kan bestaan uit resocialisatie, gedragsbeïnvloeding, het voorkomen
van recidive of tijdelijke uitschakeling. Ten slotte kan straf ook het doel van herstel hebben,
door middel van genoegdoening en compensatie van schade.
Doodstraf
Rond de doodstraf bestaan uiteenlopende argumenten. Voorstanders stellen dat deze straf
zorgt voor een snelle en definitieve uitschakeling van de dader, dat het humaner kan zijn dan
levenslange gevangenisstraf, dat het eigenrichting voorkomt en dat het de geldende morele
norm bevestigt. Tegenstanders wijzen echter op de onomkeerbaarheid van de straf, het risico
3
Sanctierecht
RGMSR00406
MASTER STRAFRECHT RIJKSUNIVERSITEIT
GRONINGEN 2024/2025
, Samenvatting sanctierecht
Inhoudsopgave
WEEK 1.....................................................................................................................................................2
HOORCOLLEGE 1.......................................................................................................................................2
HOORCOLLEGE 2.......................................................................................................................................4
WEEK 2.....................................................................................................................................................7
HOORCOLLEGE 3.......................................................................................................................................7
WEEK 3...................................................................................................................................................13
HOORCOLLEGE 5.....................................................................................................................................13
HOORCOLLEGE 6.....................................................................................................................................17
WEEK 4...................................................................................................................................................20
HOORCOLLEGE 7.....................................................................................................................................20
HOORCOLLEGE 8.....................................................................................................................................28
WEEK 5...................................................................................................................................................34
HOORCOLLEGE 9.....................................................................................................................................34
WEEK 6...................................................................................................................................................41
HOORCOLLEGE 11...................................................................................................................................41
HOORCOLLEGE 12.................................................................................................................................44
WEEK 7...................................................................................................................................................47
HOORCOLLEGE 13 GASTCOLLEGE CJIB..................................................................................................47
HOORCOLLEGE 14.................................................................................................................................47
1
, Samenvatting sanctierecht
Week 1
Hoorcollege 1
Sanctiestelsel en sanctierecht
Het sanctiestelsel omvat alle strafrechtelijke sancties, de wettelijke regelingen daaromheen en
de manier waarop die met elkaar samenhangen. Het sanctierecht, ook wel penitentiair recht
genoemd, richt zich op de toepassing en uitvoering van deze sancties. Binnen dit rechtsgebied
valt ook het detentierecht, dat specifiek gaat over de tenuitvoerlegging van
vrijheidsbenemende straffen. Daarnaast is er de penologie, een multidisciplinaire wetenschap
die de grondslagen, doelen en effecten van straffen en andere reacties op crimineel gedrag
bestudeert.
Inhoud van het vak
Binnen dit vak wordt onderscheid gemaakt tussen de externe en de interne rechtspositie. De
externe rechtspositie heeft betrekking op de voorwaarden waaronder sancties kunnen worden
opgelegd, evenals het kader waarbinnen de duur en uitvoering plaatsvinden. De interne
rechtspositie gaat daarentegen over de rechten en plichten van de veroordeelde tijdens de
strafuitvoering. Daarbij wordt soms nog onderscheid gemaakt tussen de zogenaamde titulaire
en regimaire rechtspositie.
Het vak behandelt niet alleen vrijheidsbenemende straffen, maar ook maatregelen die de
vrijheid of het vermogen van een persoon beperken. In de kern grijpt elke sanctie in op
iemands vrijheid of vermogen. Het sanctiestelsel biedt een overzicht van de mogelijke
sancties, terwijl het sanctierecht zich richt op de toepassing en uitvoering daarvan. De
penologie bekijkt het onderwerp vanuit een theoretisch en empirisch perspectief. Waar de
externe rechtspositie het juridische kader en de duur van de vrijheidsbeneming bepaalt, gaat
de interne rechtspositie over de dagelijkse rechten en verplichtingen van de gedetineerde.
Daarbij horen ook regels over de uitvoering van sancties, zoals de klachtenprocedures uit de
Penitentiaire beginselenwet (Pbw).
Grondslag van straf
De centrale vraag is waarom straffen überhaupt is toegestaan en wat de essentie van een
sanctie vormt. Een straf brengt altijd een vorm van leed met zich mee die door de betrokkene
als nadelig wordt ervaren. Dit leed wordt bewust en opzettelijk opgelegd als reactie op het
leed dat door het strafbare feit is veroorzaakt. De straf is daarmee een vergelding van de
schuld die de dader aan het delict heeft. Belangrijk is dat de grondslag van straf niet hetzelfde
is als het doel van straf.
Doelen van straf
In het Wetboek van Strafrecht wordt geen vaste lijst met strafdoelen genoemd. De invulling
daarvan kan per persoon, per delict, per tijdsperiode en zelfs per rechter verschillen. Rechters
beschikken op dit punt over beoordelingsvrijheid. Het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens erkent daarnaast een aantal algemeen aanvaarde penologische doelen.
Recht, grondslag en doel
De centrale vraag binnen het strafrecht is waarom we eigenlijk mogen straffen. Vanuit de
verdragstheorieën, die hun oorsprong vinden in de Verlichting, wordt dit verklaard doordat
burgers vrijwillig instemmen met een maatschappelijk contract. Volgens Fichte heeft een
burger zelfs het recht om gestraft te worden, omdat dit voorkomt dat hij buiten de
gemeenschap wordt geplaatst. Strafbaarheid is dus mogelijk doordat de samenleving bepaalde
2
, Samenvatting sanctierecht
gedragingen als strafwaardig heeft aangemerkt. Tegelijkertijd bestaan er stromingen die
benadrukken dat individuen autonoom zijn en zich niet vanzelfsprekend gebonden hoeven te
achten aan de wet.
Straftheorieën
Binnen het strafrecht worden drie belangrijke benaderingen onderscheiden. De absolute
theorie, ook wel retributivistisch genoemd, ziet straf als een reactie op gepleegd onrecht en
richt zich vooral op het verleden. Straf wordt hier opgevat als een vorm van vergelding. De
relatieve theorie, die utilitaristisch van aard is, neemt het strafbare feit wel als uitgangspunt,
maar stelt dat een sanctie alleen gerechtvaardigd is wanneer deze een maatschappelijk nut
heeft voor de toekomst. Deze benadering is dus meer gericht op preventie en
gedragsbeïnvloeding. Daarnaast is er de herstelbenadering, die de nadruk legt op de relatie
tussen dader en slachtoffer. Het doel daarvan is niet zozeer bestraffing, maar conflictoplossing
en herstel van de schade.
Retributivistische benadering
In de retributivistische visie wordt straf gerechtvaardigd door de schuld van de dader te
vergelden. Straf heeft daarbij niet alleen een bestraffende functie, maar fungeert ook als
maatschappelijke afkeuring en draagt een communicatieve betekenis. Binnen deze benadering
bestaan verschillende varianten. Negatieve retributivisten stellen dat straf mag worden
opgelegd, maar niet per se noodzakelijk is. Deze visie wordt vaak gecombineerd met
elementen van de relatieve theorie en is in Nederland de dominante benadering. Positieve
retributivisten daarentegen gaan uit van de opvatting dat straf altijd een noodzakelijke reactie
is, zoals bijvoorbeeld in Duitsland wordt aangenomen.
Utilitaristische benadering
De utilitaristische benadering rechtvaardigt straf door te wijzen op het toekomstig nut.
Straffen kunnen verschillende doelen dienen: afschrikking van de samenleving als geheel
(generale preventie), resocialisatie van de individuele dader (speciale preventie), of het
tijdelijk onschadelijk maken van de dader door opsluiting, ook wel incapacitering genoemd.
Herstelbenadering
De herstelgerichte visie legt de nadruk op het goedmaken van schade en het herstellen van
relaties. Hierbij speelt de participatie van slachtoffers een grotere rol, bijvoorbeeld via
spreekrecht of het toekennen van schadevergoeding. Deze benadering kan zowel aanvullend
zijn op het klassieke strafrecht als in bepaalde gevallen een vervangend alternatief vormen.
Strafdoelen
Het strafrecht kent verschillende doelen die met sancties kunnen worden nagestreefd.
Generale preventie is gericht op het afschrikken van anderen, het voorkomen van
eigenrichting en het versterken van maatschappelijke normen. Speciale preventie ziet meer op
de individuele dader en kan bestaan uit resocialisatie, gedragsbeïnvloeding, het voorkomen
van recidive of tijdelijke uitschakeling. Ten slotte kan straf ook het doel van herstel hebben,
door middel van genoegdoening en compensatie van schade.
Doodstraf
Rond de doodstraf bestaan uiteenlopende argumenten. Voorstanders stellen dat deze straf
zorgt voor een snelle en definitieve uitschakeling van de dader, dat het humaner kan zijn dan
levenslange gevangenisstraf, dat het eigenrichting voorkomt en dat het de geldende morele
norm bevestigt. Tegenstanders wijzen echter op de onomkeerbaarheid van de straf, het risico
3
