De vroegmoderne tijd
Kenmerken vroegmoderne tijd
1. Handelskapitalisme
2. Staatsvorming
3. Reformatie
College 1, deel 1: Renaissance, ‘Wedergeboorte’, Humanisme
Middeleeuwse renaissance?
- Ja
- Op sociaalcultureel gebied
- Op sociaaleconomisch gebied
• Grote groei steden is kenmerkend voor middeleeuwse renaissance
• Religie meer in de publieke sfeer
Vroegmoderne renaissance
- Ontstaat in Italië
- Continuering renaissance met nieuwe energie
- Gedachtegoed vanuit het Humanisme
- Teksten uit het oosten om belangrijke levensvragen te beantwoorden
- Investeringen in kunst
Definitie renaissance = wedergeboorte
- Renaissance wordt ook wel gezien als een intellectuele revolutie
Definitie Humanisme: Een levensbeschouwing die mensen vooropstelt en uitgaat van de
waarde van de mensen
- Humanisme is als levensfilosofie nooit verloren gegaan, maar verloor tijdens
godsdienstoorlog wel aan betekenis
- Wedergeboorte klassieke cultuur centraal
• Francesco Petrarca (1304-1373): Dankzij hem heeft men een radicaal beeld van
de overgang oude tijd tot de renaissance. Feitelijk ging dit allemaal een stuk
geleidelijker
• Desiderius Erasmus (1466-1536): bekendste humanist uit Nederland. Schreef
onder meer Lof der Zotheid
Kenmerken renaissance
- Realisme, individualisme en dynamische voorstellingen in de schilderkunst
- Men was meer gericht op het aardse leven en minder op het leven na de dood
- Waardigheid mens is zijn vermogen tot zelfbeheersing, en tolereren andere
ideeën.
- Wetenschappers maakten zich los van de theologie en werden autonoom
Kanttekening renaissance
- De gerichtheid op de wereld kon tot assertief gedrag leiden: de wil om zo veel
mogelijk uit het leven te halen
, - Renaissance werd zo vitalistisch en expansief
- Voorbeeld: de vele ontdekkingsreizen uit deze tijd
Hoe kan de renaissance in Italië zijn begonnen, zo dichtbij Rome?
- Verklaring: de onderlinge verdeeldheid tussen Stadstaten leidde tot politiek
bewustzijn
- Verklaring: Italië liep voorop met het handelskapitalisme, wat rationeel gedrag
stimuleerde. Denk bijvoorbeeld aan het scherp calculeren waar de dubbele
boekhouding uit voortkwam.
Gevolgen renaissance
- Op cultureel gebied: beeldende kunsten (met name drama en epiek)
- Ontwikkeling wetenschappen: wiskunde, astronomie, anatomie
Gevolgen humanisme
- Bijbels humanisme bevorderde kritische houding tegenover de kerk
- Klassieke christelijke geschriften werden beter vertaald
- Men spreekt van een intellectuele revolutie
- De kloof tussen geleerde elite en het gewone volk werd duidelijk zichtbaar
Ontwikkeling religie
• Kerken worden te machtig door concept ‘ Vagevuur’. Een plek tussen hemel en
hel, waar mensen tijdelijk moeten branden. Dit kunnen mensen afbetalen door te
doneren aan de kerk.
• Kritiek wordt groter op de katholieke kerk hierdoor
• John Wyclif (1300-1383): mensen moeten zelf de bijbel kunnen lezen en niet door
de kerk worden beïnvloed
• Jan Hus (1370-1415): Uitte vooral kritiek op Rome onder de twee pausen, hij
eindigt op de brandstapel
• Geert Grootte (+- - 1380): komt uit Deventer, krijgt vlak voor zijn dood een inkeer
en levert een belangrijke bijdrage voor scholing binnen de Reformatie.
Verval
- Veranderende economische en politieke situatie (1494)
- Verspreiding renaissancekunst, geleerden en ideeën door heel Europa
- Sociaaleconomische crisis (na 1550)
- Venetië laatste stad die renaissanceschilders rijkelijk werk bood
Deel 2, les 1:De reformatie, drukpers, Luther, Calvijn, Wederdopers, Vrede van Augsburg
De Reformatie
- Grote crisis in de 14e en 15e eeuw
- Twee rivaliserende Pausen (1387-1449) zorgde voor interne machtsstrijd,
waardoor de discussie ontstond om de hoogste kerkelijke macht bij een concilie
te berusten
- Verwaarlozing taken bisschoppen en monniken
- Afwijkend gedrag bisschoppen en geestelijken ‘Drinken als een Tempelier’
, Antwoord kwam van Renaissancepausen (vanaf 1449)
- Eenhoofdig gezag van de Paus boven de conclilies
- Wereldse waarden als macht, oorlogen, vriendjespolitiek.
- Renaissancepausen gaven blijk aan de visie over macht van Machiavelli
• Centrale vraag: hoe komen we aan de macht, en hoe blijven we aan de macht?
Humanisme van Erasmus
- Stelde ethiek boven dogmatiek, oftewel: leven boven leer.
- Betekenis van kerklidmaatschap relativeerde Erasmus, waardoor een groot deel
van zijn volgelingen gewoon bij de bekritiseerde katholieke kerk bleven.
Verschillen katholieke en protestantse leer
1. Door zelfwerkzaamheid kan de mens aan zijn eigen heil bijdragen. Katholieken:
door goede werken strafvermindering in het Vagevuur. Protestanten: Alleen het
geloof in God, goede werken moeten volgen uit dankbaarheid voor de verlossing.
2. De sacramenten. Bij de protestanten werden de 7 sacramenten gereduceerd tot
2 (de Doop en het Avondmaal)
3. De bronnen van het gezag
4. De plaats van de kerk
Katholieken en protestanten bleven het wel met elkaar eens over veel basisprincipes uit
het geloof, zoals:
• Het geloof in de schepping, zondeval, verlossing en wederopstanding
• Ook eens over de komst van een nieuwe hemel en een nieuwe aarde
Godsdienstige verschillen binnen het protestantisme
1. Lutheranen
2. Calvinisten
3. Wederdopers (Anabaptisme) (Radicale Reformatie)
Lutheranen versus Calvinisten
• Calvijn legde de nadruk op almacht van God en eer bewijzen aan Almachtige
Vader. Dit resulteerde in een sobere, eenvoudige leefstijl als monnik, maar wel
midden in deze wereld. Luther was juist meer een Bourgondiër.
• Luther stelt dat een volk nooit in opstand mag komen tegen een vorst. Calvijn zegt
dat dit wel kan, zeker als de vorst zich van het geloof vervreemd.
• Luther gelooft in de predestinatieleer. Calvijn gelooft in de dubbele
predestinatieleer.
Wederdopers (Anabaptisme)
- Hechten geen waarde aan de Doop als kind, vandaar de Wederdoop als
volwassen persoon omdat dit een bewuste keus vanuit jezelf is geweest.
- Geloof: Dag des Oordeels is nabij
- Doel: Koninkrijk God stichten in Munster
- Kenmerken: democratisch in kerkelijke organisatie, door de verdeeldheid binnen
de kerkelijke organisatie ook anarchistisch, na nederlaag (1535) werd de kerk
pacifistisch
Kenmerken vroegmoderne tijd
1. Handelskapitalisme
2. Staatsvorming
3. Reformatie
College 1, deel 1: Renaissance, ‘Wedergeboorte’, Humanisme
Middeleeuwse renaissance?
- Ja
- Op sociaalcultureel gebied
- Op sociaaleconomisch gebied
• Grote groei steden is kenmerkend voor middeleeuwse renaissance
• Religie meer in de publieke sfeer
Vroegmoderne renaissance
- Ontstaat in Italië
- Continuering renaissance met nieuwe energie
- Gedachtegoed vanuit het Humanisme
- Teksten uit het oosten om belangrijke levensvragen te beantwoorden
- Investeringen in kunst
Definitie renaissance = wedergeboorte
- Renaissance wordt ook wel gezien als een intellectuele revolutie
Definitie Humanisme: Een levensbeschouwing die mensen vooropstelt en uitgaat van de
waarde van de mensen
- Humanisme is als levensfilosofie nooit verloren gegaan, maar verloor tijdens
godsdienstoorlog wel aan betekenis
- Wedergeboorte klassieke cultuur centraal
• Francesco Petrarca (1304-1373): Dankzij hem heeft men een radicaal beeld van
de overgang oude tijd tot de renaissance. Feitelijk ging dit allemaal een stuk
geleidelijker
• Desiderius Erasmus (1466-1536): bekendste humanist uit Nederland. Schreef
onder meer Lof der Zotheid
Kenmerken renaissance
- Realisme, individualisme en dynamische voorstellingen in de schilderkunst
- Men was meer gericht op het aardse leven en minder op het leven na de dood
- Waardigheid mens is zijn vermogen tot zelfbeheersing, en tolereren andere
ideeën.
- Wetenschappers maakten zich los van de theologie en werden autonoom
Kanttekening renaissance
- De gerichtheid op de wereld kon tot assertief gedrag leiden: de wil om zo veel
mogelijk uit het leven te halen
, - Renaissance werd zo vitalistisch en expansief
- Voorbeeld: de vele ontdekkingsreizen uit deze tijd
Hoe kan de renaissance in Italië zijn begonnen, zo dichtbij Rome?
- Verklaring: de onderlinge verdeeldheid tussen Stadstaten leidde tot politiek
bewustzijn
- Verklaring: Italië liep voorop met het handelskapitalisme, wat rationeel gedrag
stimuleerde. Denk bijvoorbeeld aan het scherp calculeren waar de dubbele
boekhouding uit voortkwam.
Gevolgen renaissance
- Op cultureel gebied: beeldende kunsten (met name drama en epiek)
- Ontwikkeling wetenschappen: wiskunde, astronomie, anatomie
Gevolgen humanisme
- Bijbels humanisme bevorderde kritische houding tegenover de kerk
- Klassieke christelijke geschriften werden beter vertaald
- Men spreekt van een intellectuele revolutie
- De kloof tussen geleerde elite en het gewone volk werd duidelijk zichtbaar
Ontwikkeling religie
• Kerken worden te machtig door concept ‘ Vagevuur’. Een plek tussen hemel en
hel, waar mensen tijdelijk moeten branden. Dit kunnen mensen afbetalen door te
doneren aan de kerk.
• Kritiek wordt groter op de katholieke kerk hierdoor
• John Wyclif (1300-1383): mensen moeten zelf de bijbel kunnen lezen en niet door
de kerk worden beïnvloed
• Jan Hus (1370-1415): Uitte vooral kritiek op Rome onder de twee pausen, hij
eindigt op de brandstapel
• Geert Grootte (+- - 1380): komt uit Deventer, krijgt vlak voor zijn dood een inkeer
en levert een belangrijke bijdrage voor scholing binnen de Reformatie.
Verval
- Veranderende economische en politieke situatie (1494)
- Verspreiding renaissancekunst, geleerden en ideeën door heel Europa
- Sociaaleconomische crisis (na 1550)
- Venetië laatste stad die renaissanceschilders rijkelijk werk bood
Deel 2, les 1:De reformatie, drukpers, Luther, Calvijn, Wederdopers, Vrede van Augsburg
De Reformatie
- Grote crisis in de 14e en 15e eeuw
- Twee rivaliserende Pausen (1387-1449) zorgde voor interne machtsstrijd,
waardoor de discussie ontstond om de hoogste kerkelijke macht bij een concilie
te berusten
- Verwaarlozing taken bisschoppen en monniken
- Afwijkend gedrag bisschoppen en geestelijken ‘Drinken als een Tempelier’
, Antwoord kwam van Renaissancepausen (vanaf 1449)
- Eenhoofdig gezag van de Paus boven de conclilies
- Wereldse waarden als macht, oorlogen, vriendjespolitiek.
- Renaissancepausen gaven blijk aan de visie over macht van Machiavelli
• Centrale vraag: hoe komen we aan de macht, en hoe blijven we aan de macht?
Humanisme van Erasmus
- Stelde ethiek boven dogmatiek, oftewel: leven boven leer.
- Betekenis van kerklidmaatschap relativeerde Erasmus, waardoor een groot deel
van zijn volgelingen gewoon bij de bekritiseerde katholieke kerk bleven.
Verschillen katholieke en protestantse leer
1. Door zelfwerkzaamheid kan de mens aan zijn eigen heil bijdragen. Katholieken:
door goede werken strafvermindering in het Vagevuur. Protestanten: Alleen het
geloof in God, goede werken moeten volgen uit dankbaarheid voor de verlossing.
2. De sacramenten. Bij de protestanten werden de 7 sacramenten gereduceerd tot
2 (de Doop en het Avondmaal)
3. De bronnen van het gezag
4. De plaats van de kerk
Katholieken en protestanten bleven het wel met elkaar eens over veel basisprincipes uit
het geloof, zoals:
• Het geloof in de schepping, zondeval, verlossing en wederopstanding
• Ook eens over de komst van een nieuwe hemel en een nieuwe aarde
Godsdienstige verschillen binnen het protestantisme
1. Lutheranen
2. Calvinisten
3. Wederdopers (Anabaptisme) (Radicale Reformatie)
Lutheranen versus Calvinisten
• Calvijn legde de nadruk op almacht van God en eer bewijzen aan Almachtige
Vader. Dit resulteerde in een sobere, eenvoudige leefstijl als monnik, maar wel
midden in deze wereld. Luther was juist meer een Bourgondiër.
• Luther stelt dat een volk nooit in opstand mag komen tegen een vorst. Calvijn zegt
dat dit wel kan, zeker als de vorst zich van het geloof vervreemd.
• Luther gelooft in de predestinatieleer. Calvijn gelooft in de dubbele
predestinatieleer.
Wederdopers (Anabaptisme)
- Hechten geen waarde aan de Doop als kind, vandaar de Wederdoop als
volwassen persoon omdat dit een bewuste keus vanuit jezelf is geweest.
- Geloof: Dag des Oordeels is nabij
- Doel: Koninkrijk God stichten in Munster
- Kenmerken: democratisch in kerkelijke organisatie, door de verdeeldheid binnen
de kerkelijke organisatie ook anarchistisch, na nederlaag (1535) werd de kerk
pacifistisch
