scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
SAMENVATTING
Vraagstelling:
In het Universitair Medisch Centrum te Utrecht binnen het cluster X en X is er onderzoek gedaan naar de
ervaringen en behoeften van verpleegkundigen rondom een agressie-incident, waarbij de hoofdvraag luidt:
“Hoe ervaren verpleegkundigen van X agressie-incidenten en welk hulpmiddel helpt hen om hier goed mee om te
gaan?”
Aanleiding: figuren data
Agressie in de gezondheidszorg komt regelmatig voor. Uit onderzoek blijkt dat 47% van de medewerkers in de
zorg te maken krijgt met verschillende vormen van agressie door bezoekers en patiënten (V&VN, 2025).
Agressie is van invloed op de werkhouding en het welbevinden van de verpleegkundigen (V&VN, 2025).
Daarom moet er op de juiste manier gehandeld worden rondom een agressie-incident.
Methode:
Literatuuronderzoek, kwantitatief onderzoek door het analyseren van 37 enquêtes en kwalitatief onderzoek
door drie gehouden half-gestructureerde diepte-interviews, met de agressie aandachthouder, hebben geleid
tot het beantwoorden van de hoofdvraag.
Resultaten:
De resultaten zijn per deelvraag beschreven aan de hand van de analyses van de ingevulde enquêtes en
gelabelde interviews.
Conclusie:
De resultaten van het onderzoek laten zien dat er verschillende vormen van agressie zijn. Verschillende
factoren, zoals neurologische problematiek en onmacht, zijn de oorzaak van agressie van zowel patiënten als
bezoekers. Niet alle agressie-incidenten worden gemeld, omdat verpleegkundigen agressie verschillend
ervaren. Verpleegkundigen reageren vanuit intuïtie of de gegeven agressie trainingen op agressie.
Verpleegkundigen geven aan dat er meer kennis nodig is, om rondom een agressie-incident te handelen. Dit
omdat de procedure van handelen bij (dreigende) agressie niet wordt gekend. Er is vraag naar een praktisch
document, aangezien het huidige protocol niet volstaat, waarbij de voorkeur uitgaat naar een stroomschema.
Aanbevelingen:
Het advies wat voortkomt uit dit onderzoek is dat er meer kennis, training, klinische lessen en een bondig,
praktisch bruikbaar document voor zowel het cluster X en X als ziekenhuis breed omtrent agressie nodig is.
Het ontwikkelde stroomschema met bijbehorend protocol zou hier een grote rol in kunnen spelen. Landelijk
moet meer aandacht worden besteed aan agressie en vervolgonderzoek naar passende handvatten zou
wenselijk zijn.
,scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
VOORWOORD
Ter afronding van de opleiding tot HBO-verpleegkundige, hebben wij een afstudeeronderzoek uitgevoerd. Dit
onderzoek heeft plaatsgevonden in het Universitair Medisch Centrum Utrecht binnen het cluster X en X . De
afgelopen acht maanden hebben wij hier met plezier aan gewerkt. Het was voor ons als afstudeergroep een
leerzame tijd. Enerzijds op het gebied van samenwerken en anderzijds op het gebied van het uitvoeren van
onderzoek.
Dit onderzoek hebben wij niet kunnen uitvoeren zonder hulp van anderen.
Daarom willen wij onze dank uitspreken naar de opdrachtgevers, mevrouw M. X en mevrouw D.H.M. Aelbers,
verpleegkundig beleidsmedewerkers binnen het cluster X en X in het UMC Utrecht. Wij hebben hun
medewerking en betrokkenheid zeer gewaardeerd bij de begeleiding van ons onderzoek en het tot stand
komen van ons eindproduct.
Namens de Hogeschool Viaa in Zwolle werden wij begeleid door mevrouw A. Zandbergen. Zij heeft met haar
betrokkenheid en ondersteuning geholpen bij het onderzoekstechnische gedeelte van dit onderzoek.
Wij willen zowel mevrouw A. Zandbergen en tweede beoordelaar mevrouw J. Lassche bedanken voor hun
kritische blik en opbouwende feedback wat heeft geresulteerd tot dit eindverslag.
Als laatste willen wij in het bijzonder alle verpleegkundigen en andere betrokkenen bedanken voor hun
medewerking, enthousiasme, openheid en gastvrijheid.
Wij hopen met dit onderzoek en het ontwikkelde document een bijdrage kunnen leveren aan de veiligheid van
de verpleegkundigen binnen het cluster X en X van het Universitair Medisch Centrum Utrecht.
Zwolle, 2025
XXX
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
INHOUDSOPGAVE
VOORWOORD ........................................................................................................................................................................ 4
1. INLEIDING .............................................................................................................................................................................................................6
1.1. Aanleiding en context ........................................................................................................................................ 6
1.2. Beschrijving van de organisatie ......................................................................................................................... 6
1.3. Projectopdracht ................................................................................................................................................. 7
1.4. Verpleegkundige relevantie ............................................................................................................................... 9
1.5. Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9
2. THEORETHISCHE KADER.................................................................................................................................................. 10
2.1. Agressie ........................................................................................................................................................... 10
2.2. Wet en agressie ............................................................................................................................................... 11
2.3. Agressie en het UMC Utrecht........................................................................................................................... 11
2.4. Preventie en Interventies is het UMC Utrecht .................................................................................................. 12
2.5. Verpleegkunde en agressie .............................................................................................................................. 13
2.6. Richtlijnen / protocollen................................................................................................................................... 14
2.7. Samenvatting .................................................................................................................................................. 15
3. METHODE .................................................................................................................................................................. 16
3.1. Methode kwantitatief onderzoek .................................................................................................................... 16
3.2. Methode kwalitatief onderzoek ....................................................................................................................... 18
3.3. Ethische verantwoording ................................................................................................................................. 20
4. RESULATEN ................................................................................................................................................................. 21
4.1. Kenmerken respondenten ................................................................................................................................ 21
4.2. Betekenis agressie ........................................................................................................................................... 22
4.3. Ervaring met agressie op de werkvloer ............................................................................................................ 22
4.4. Het ervaren van agressie op de werkvloer ....................................................................................................... 24
4.5. De ervaring met bestaande agressie handvatten op de werkvloer .................................................................. 26
4.6. Behoefte aan kennis en ondersteuning bij agressie op de werkvloer............................................................... 27
4.7. Behoefte aan handvatten over agressie op de werkvloer ................................................................................ 28
5. CONCLUSIE, DICUSSIE, VERPLEEGKUNDIGE VISIE EN AANBEVELINGEN ........................................................................................ 30
5.1. Conclusie.......................................................................................................................................................... 30
5.2. Discussie .......................................................................................................................................................... 33
5.3. Verpleegkundige visie ...................................................................................................................................... 35
5.4. Aanbevelingen ................................................................................................................................................. 36
6. BIBLIOGRAFIE .............................................................................................................................................................. 37
7. BIJLAGEN .................................................................................................................................................................... 40
7.1. Zoekplan literatuuronderzoek .......................................................................................................................... 40
7.2. Stroomschema ................................................................................................................................................. 42
7.3. Zakkaartje........................................................................................................................................................ 43
7.4. Agressie protocol ............................................................................................................................................. 44
7.5. Poster aftuderen .............................................................................................................................................. 55
7.6. Mail voor managers van de afdeling X en X .................................................................................................... 56
7.7. Mail voor verpleegkundigen van de afdeling X en X ....................................................................................... 57
7.8. Toestemmingsverklaringen enquete................................................................................................................ 58
7.9. Enquete ........................................................................................................................................................... 59
7.10. Uitnodigingsmail interviews ........................................................................................................................ 63
7.11. Interviewvragen ........................................................................................................................................... 64
7.12. Analyse schema ........................................................................................................................................... 66
7.13. Powerpoint presentatie ............................................................................................................................... 76
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
1. INLEIDING
Voor u ligt het onderzoeksverslag, dat geschreven is naar aanleiding van het uitgevoerde onderzoek, over
agressie binnen het cluster X en X . Hierin is onderzocht wat de huidige situatie is met betrekking tot agressie-
incidenten en welke handvatten er nodig zijn om op een (dreigend) agressie-incident te reageren.
In dit hoofdstuk wordt de onderzoeksopzet beschreven. Naast de aanleiding tot dit onderzoek, wordt
beschreven in welke context dit onderzoek is uitgevoerd, wat de doelstelling is van dit onderzoek en worden
de hoofdvraag en de deelvragen gepresenteerd. Ten slotte wordt de verpleegkundige relevantie van dit
onderwerp toegelicht.
1.1. AANLEIDING EN CONTEXT
Agressie in de zorg is niet iets nieuws, vrijwel iedere verpleegkundige komt daarmee in aanraking. Uit
onderzoek in 2020 blijkt dat 47% van de medewerkers in de zorg weleens te maken heeft gehad met seksuele
intimidatie en 34% kreeg te maken met lichamelijk geweld (V&VN, 2025). In vergelijking met andere beroepen
ligt het percentage binnen de zorgsector beduidend hoger. Vaak zijn patiënten en hun familie hier de oorzaak
van, daarnaast speelt het ziekteproces een rol (V&VN, 2025).
Dat agressie ook invloed heeft op het mentale welbevinden van verpleegkundigen is onder andere aangetoond
door V&VN (2025) in het onderzoek: ‘Het grote gevaar van de zorg’. Een ander onderzoek uit Australië onder
2487 verpleegkundigen laat hetzelfde zien, waarbij de conclusie wordt getrokken dat de negatieve invloed op
het mentale welbevinden, van invloed is op de baantevredenheid van de verpleegkundigen (Diers, Duffield,
Roche, Catling-Paull, 2021; Blando, Casteel, O’Hagan, Nocera, Peek-Asa, 2024). Om agressie terug te dringen
zijn er een aantal landelijke maatregelen getroffen: Het Ziekenhuis Incident Registratiesysteem (ZIR) en het
project Veiligezorg® zijn hier voorbeelden van (V&VN, 2025).
Agressie tegen verpleegkundigen komt voor binnen de divisie hersenen. Gegevens wijzen uit dat zich
gemiddeld 40 keer per jaar een agressie-incident voordoet binnen de divisie hersenen, meestal door patiënten
of bezoekers (M. X , kennismakingsgesprek afstuderen, 2025). Elk kwartaal bespreken de agressie-
aandachthouders de agressie-incidenten met elkaar. Deze aandachtshouders zijn verpleegkundigenexperts op
het gebied van agressie. Zij stellen collega’s op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen en monitoren het aantal
agressie-incidenten. Daarnaast wordt het melden van incidenten door hen op de werkvloer gestimuleerd (M.
X , kennismakingsgesprek afstuderen, 2025).
1.2. BESCHRIJVING VAN DE ORGANISATIE
De afkorting UMC Utrecht staat voor Universitair Medisch Centrum Utrecht. Dit houdt in dat het ziekenhuis
verbonden is met de medische faculteit van de universiteit, waardoor de zorg gebundeld wordt met
onderzoek, onderwijs en opleiding. Deze begrippen staan in het UMC Utrecht centraal en wordt geformuleerd
in de missie van het ziekenhuis: ‘Het UMC Utrecht is een internationaal toonaangevend Universitair Medisch
Centrum waar kennis over gezondheid, ziekte en zorg, voor patiënt en samenleving wordt gemaakt, getoetst,
gedeeld en toegepast’ (Hardeman, 2025).
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
SAMENVATTING
Vraagstelling:
In het Universitair Medisch Centrum te Utrecht binnen het cluster X en X is er onderzoek gedaan naar de
ervaringen en behoeften van verpleegkundigen rondom een agressie-incident, waarbij de hoofdvraag luidt:
“Hoe ervaren verpleegkundigen van X agressie-incidenten en welk hulpmiddel helpt hen om hier goed mee om te
gaan?”
Aanleiding: figuren data
Agressie in de gezondheidszorg komt regelmatig voor. Uit onderzoek blijkt dat 47% van de medewerkers in de
zorg te maken krijgt met verschillende vormen van agressie door bezoekers en patiënten (V&VN, 2025).
Agressie is van invloed op de werkhouding en het welbevinden van de verpleegkundigen (V&VN, 2025).
Daarom moet er op de juiste manier gehandeld worden rondom een agressie-incident.
Methode:
Literatuuronderzoek, kwantitatief onderzoek door het analyseren van 37 enquêtes en kwalitatief onderzoek
door drie gehouden half-gestructureerde diepte-interviews, met de agressie aandachthouder, hebben geleid
tot het beantwoorden van de hoofdvraag.
Resultaten:
De resultaten zijn per deelvraag beschreven aan de hand van de analyses van de ingevulde enquêtes en
gelabelde interviews.
Conclusie:
De resultaten van het onderzoek laten zien dat er verschillende vormen van agressie zijn. Verschillende
factoren, zoals neurologische problematiek en onmacht, zijn de oorzaak van agressie van zowel patiënten als
bezoekers. Niet alle agressie-incidenten worden gemeld, omdat verpleegkundigen agressie verschillend
ervaren. Verpleegkundigen reageren vanuit intuïtie of de gegeven agressie trainingen op agressie.
Verpleegkundigen geven aan dat er meer kennis nodig is, om rondom een agressie-incident te handelen. Dit
omdat de procedure van handelen bij (dreigende) agressie niet wordt gekend. Er is vraag naar een praktisch
document, aangezien het huidige protocol niet volstaat, waarbij de voorkeur uitgaat naar een stroomschema.
Aanbevelingen:
Het advies wat voortkomt uit dit onderzoek is dat er meer kennis, training, klinische lessen en een bondig,
praktisch bruikbaar document voor zowel het cluster X en X als ziekenhuis breed omtrent agressie nodig is.
Het ontwikkelde stroomschema met bijbehorend protocol zou hier een grote rol in kunnen spelen. Landelijk
moet meer aandacht worden besteed aan agressie en vervolgonderzoek naar passende handvatten zou
wenselijk zijn.
,scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
VOORWOORD
Ter afronding van de opleiding tot HBO-verpleegkundige, hebben wij een afstudeeronderzoek uitgevoerd. Dit
onderzoek heeft plaatsgevonden in het Universitair Medisch Centrum Utrecht binnen het cluster X en X . De
afgelopen acht maanden hebben wij hier met plezier aan gewerkt. Het was voor ons als afstudeergroep een
leerzame tijd. Enerzijds op het gebied van samenwerken en anderzijds op het gebied van het uitvoeren van
onderzoek.
Dit onderzoek hebben wij niet kunnen uitvoeren zonder hulp van anderen.
Daarom willen wij onze dank uitspreken naar de opdrachtgevers, mevrouw M. X en mevrouw D.H.M. Aelbers,
verpleegkundig beleidsmedewerkers binnen het cluster X en X in het UMC Utrecht. Wij hebben hun
medewerking en betrokkenheid zeer gewaardeerd bij de begeleiding van ons onderzoek en het tot stand
komen van ons eindproduct.
Namens de Hogeschool Viaa in Zwolle werden wij begeleid door mevrouw A. Zandbergen. Zij heeft met haar
betrokkenheid en ondersteuning geholpen bij het onderzoekstechnische gedeelte van dit onderzoek.
Wij willen zowel mevrouw A. Zandbergen en tweede beoordelaar mevrouw J. Lassche bedanken voor hun
kritische blik en opbouwende feedback wat heeft geresulteerd tot dit eindverslag.
Als laatste willen wij in het bijzonder alle verpleegkundigen en andere betrokkenen bedanken voor hun
medewerking, enthousiasme, openheid en gastvrijheid.
Wij hopen met dit onderzoek en het ontwikkelde document een bijdrage kunnen leveren aan de veiligheid van
de verpleegkundigen binnen het cluster X en X van het Universitair Medisch Centrum Utrecht.
Zwolle, 2025
XXX
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
INHOUDSOPGAVE
VOORWOORD ........................................................................................................................................................................ 4
1. INLEIDING .............................................................................................................................................................................................................6
1.1. Aanleiding en context ........................................................................................................................................ 6
1.2. Beschrijving van de organisatie ......................................................................................................................... 6
1.3. Projectopdracht ................................................................................................................................................. 7
1.4. Verpleegkundige relevantie ............................................................................................................................... 9
1.5. Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9
2. THEORETHISCHE KADER.................................................................................................................................................. 10
2.1. Agressie ........................................................................................................................................................... 10
2.2. Wet en agressie ............................................................................................................................................... 11
2.3. Agressie en het UMC Utrecht........................................................................................................................... 11
2.4. Preventie en Interventies is het UMC Utrecht .................................................................................................. 12
2.5. Verpleegkunde en agressie .............................................................................................................................. 13
2.6. Richtlijnen / protocollen................................................................................................................................... 14
2.7. Samenvatting .................................................................................................................................................. 15
3. METHODE .................................................................................................................................................................. 16
3.1. Methode kwantitatief onderzoek .................................................................................................................... 16
3.2. Methode kwalitatief onderzoek ....................................................................................................................... 18
3.3. Ethische verantwoording ................................................................................................................................. 20
4. RESULATEN ................................................................................................................................................................. 21
4.1. Kenmerken respondenten ................................................................................................................................ 21
4.2. Betekenis agressie ........................................................................................................................................... 22
4.3. Ervaring met agressie op de werkvloer ............................................................................................................ 22
4.4. Het ervaren van agressie op de werkvloer ....................................................................................................... 24
4.5. De ervaring met bestaande agressie handvatten op de werkvloer .................................................................. 26
4.6. Behoefte aan kennis en ondersteuning bij agressie op de werkvloer............................................................... 27
4.7. Behoefte aan handvatten over agressie op de werkvloer ................................................................................ 28
5. CONCLUSIE, DICUSSIE, VERPLEEGKUNDIGE VISIE EN AANBEVELINGEN ........................................................................................ 30
5.1. Conclusie.......................................................................................................................................................... 30
5.2. Discussie .......................................................................................................................................................... 33
5.3. Verpleegkundige visie ...................................................................................................................................... 35
5.4. Aanbevelingen ................................................................................................................................................. 36
6. BIBLIOGRAFIE .............................................................................................................................................................. 37
7. BIJLAGEN .................................................................................................................................................................... 40
7.1. Zoekplan literatuuronderzoek .......................................................................................................................... 40
7.2. Stroomschema ................................................................................................................................................. 42
7.3. Zakkaartje........................................................................................................................................................ 43
7.4. Agressie protocol ............................................................................................................................................. 44
7.5. Poster aftuderen .............................................................................................................................................. 55
7.6. Mail voor managers van de afdeling X en X .................................................................................................... 56
7.7. Mail voor verpleegkundigen van de afdeling X en X ....................................................................................... 57
7.8. Toestemmingsverklaringen enquete................................................................................................................ 58
7.9. Enquete ........................................................................................................................................................... 59
7.10. Uitnodigingsmail interviews ........................................................................................................................ 63
7.11. Interviewvragen ........................................................................................................................................... 64
7.12. Analyse schema ........................................................................................................................................... 66
7.13. Powerpoint presentatie ............................................................................................................................... 76
, scriptie agressie in de zorg en agressie voorkomen 2025 hbo-v
1. INLEIDING
Voor u ligt het onderzoeksverslag, dat geschreven is naar aanleiding van het uitgevoerde onderzoek, over
agressie binnen het cluster X en X . Hierin is onderzocht wat de huidige situatie is met betrekking tot agressie-
incidenten en welke handvatten er nodig zijn om op een (dreigend) agressie-incident te reageren.
In dit hoofdstuk wordt de onderzoeksopzet beschreven. Naast de aanleiding tot dit onderzoek, wordt
beschreven in welke context dit onderzoek is uitgevoerd, wat de doelstelling is van dit onderzoek en worden
de hoofdvraag en de deelvragen gepresenteerd. Ten slotte wordt de verpleegkundige relevantie van dit
onderwerp toegelicht.
1.1. AANLEIDING EN CONTEXT
Agressie in de zorg is niet iets nieuws, vrijwel iedere verpleegkundige komt daarmee in aanraking. Uit
onderzoek in 2020 blijkt dat 47% van de medewerkers in de zorg weleens te maken heeft gehad met seksuele
intimidatie en 34% kreeg te maken met lichamelijk geweld (V&VN, 2025). In vergelijking met andere beroepen
ligt het percentage binnen de zorgsector beduidend hoger. Vaak zijn patiënten en hun familie hier de oorzaak
van, daarnaast speelt het ziekteproces een rol (V&VN, 2025).
Dat agressie ook invloed heeft op het mentale welbevinden van verpleegkundigen is onder andere aangetoond
door V&VN (2025) in het onderzoek: ‘Het grote gevaar van de zorg’. Een ander onderzoek uit Australië onder
2487 verpleegkundigen laat hetzelfde zien, waarbij de conclusie wordt getrokken dat de negatieve invloed op
het mentale welbevinden, van invloed is op de baantevredenheid van de verpleegkundigen (Diers, Duffield,
Roche, Catling-Paull, 2021; Blando, Casteel, O’Hagan, Nocera, Peek-Asa, 2024). Om agressie terug te dringen
zijn er een aantal landelijke maatregelen getroffen: Het Ziekenhuis Incident Registratiesysteem (ZIR) en het
project Veiligezorg® zijn hier voorbeelden van (V&VN, 2025).
Agressie tegen verpleegkundigen komt voor binnen de divisie hersenen. Gegevens wijzen uit dat zich
gemiddeld 40 keer per jaar een agressie-incident voordoet binnen de divisie hersenen, meestal door patiënten
of bezoekers (M. X , kennismakingsgesprek afstuderen, 2025). Elk kwartaal bespreken de agressie-
aandachthouders de agressie-incidenten met elkaar. Deze aandachtshouders zijn verpleegkundigenexperts op
het gebied van agressie. Zij stellen collega’s op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen en monitoren het aantal
agressie-incidenten. Daarnaast wordt het melden van incidenten door hen op de werkvloer gestimuleerd (M.
X , kennismakingsgesprek afstuderen, 2025).
1.2. BESCHRIJVING VAN DE ORGANISATIE
De afkorting UMC Utrecht staat voor Universitair Medisch Centrum Utrecht. Dit houdt in dat het ziekenhuis
verbonden is met de medische faculteit van de universiteit, waardoor de zorg gebundeld wordt met
onderzoek, onderwijs en opleiding. Deze begrippen staan in het UMC Utrecht centraal en wordt geformuleerd
in de missie van het ziekenhuis: ‘Het UMC Utrecht is een internationaal toonaangevend Universitair Medisch
Centrum waar kennis over gezondheid, ziekte en zorg, voor patiënt en samenleving wordt gemaakt, getoetst,
gedeeld en toegepast’ (Hardeman, 2025).
