BASISKENNIS TAALONDERWIJS
1
,Inhoudsopgave
Basiskennis Taalonderwijs............................................................................................................................. 1
Hoofdstuk 2: Taalonderwijs en taal................................................................................................................ 3
2.1.1 Belang taalonderwijs....................................................................................................................................4
2.1.2 Taalonderwijs op de basisschool..................................................................................................................4
2.2.1 Functies van taal...........................................................................................................................................6
2.2.2 De verschillende niveaus van taal................................................................................................................7
Hoofdstuk 3: Taalverwerving......................................................................................................................... 8
3.1.1 Theorieën over taalverwerving....................................................................................................................8
3.1.2 Eerste taalverwerving...................................................................................................................................8
3.1.3 Tweedetaalverwerving.................................................................................................................................9
3.2.1 Spreek strategieën........................................................................................................................................9
3.2.2 Luister strategieën......................................................................................................................................10
3.3 Spreek- en luisterdoelen................................................................................................................................10
3.4 Gesprekssoorten............................................................................................................................................10
Hoofdstuk 4: Woordenschat......................................................................................................................... 11
4.1 Het woordgeheugen......................................................................................................................................11
4.2 Woordenschatverwerving.............................................................................................................................12
4.3 Woordleer strategieën..................................................................................................................................12
4.4 Soorten taalgebruik.......................................................................................................................................13
4.5 Woordenschat en schoolsucces.....................................................................................................................13
Hoofdstuk 5: Beginnende geletterdheid....................................................................................................... 14
5.1 Geletterdheid.................................................................................................................................................14
5.2 Tussendoelen beginnende geletterdheid.......................................................................................................14
5.3.1 spontane schrijfontwikkeling.....................................................................................................................14
5.3.2 Spontane leesontwikkeling.........................................................................................................................15
5.4 Auditieve vaardigheden.................................................................................................................................16
5.5 Visuele vaardigheden....................................................................................................................................17
5.6 De elementaire leeshandeling.......................................................................................................................17
Hoofdstuk 6: Voortgezet technisch lezen...................................................................................................... 18
6.1 Theorieën over het leerproces.......................................................................................................................18
6.2 Strategieën technisch lezen...........................................................................................................................18
6.3 Voordracht aspecten.....................................................................................................................................18
2
, 6.4 Leesniveau.....................................................................................................................................................19
6.5 Technisch lezen in de samenleving................................................................................................................19
Hoofdstuk 7: Begrijpend lezen...................................................................................................................... 21
7.1 Leesvaardigheden voor begrijpend lezen......................................................................................................21
7.2 Leesstrategieën.............................................................................................................................................22
7.3 Technieken voor informatieverwerking.........................................................................................................22
Hoofdstuk 8: Stellen..................................................................................................................................... 23
8.1 functies van het schrijven..............................................................................................................................23
8.2 Het schrijfproces............................................................................................................................................23
Hoofdstuk 9: Jeugdliteratuur........................................................................................................................ 24
9.2 Functies van jeugdliteratuur..........................................................................................................................24
9.3 Beoordelen van jeugdliteratuur....................................................................................................................24
Hoofdstuk 10: Taalbeschouwing................................................................................................................... 25
10.1.1 Fonologie..................................................................................................................................................25
10.1.2 Morfologie................................................................................................................................................25
10.1.3 Syntaxis.....................................................................................................................................................25
10.1.4 Semantiek.................................................................................................................................................26
10.1.5 Pragmatiek...............................................................................................................................................26
10.1.6 Orthografie...............................................................................................................................................26
10.4 Taalbeschouwingstrategieën......................................................................................................................26
Hoofdstuk 11: Spelling................................................................................................................................. 27
11.1 Schriftsystemen...........................................................................................................................................27
11.2 De verschillende spellingsprincipes.............................................................................................................27
11.3 Spelingsstrategieën.....................................................................................................................................28
HOOFDSTUK 2: TAALONDERWIJS EN TAAL
3
,2.1.1 BELANG TAALONDERWIJS
Als kinderen opgroeien, leren ze moeiteloos hun moedertaal. Ze hoeven hier geen
speciale inspanning voor te doen. In alle situaties in het dagelijks leven waarin
kinderen in contact komen met anderen ontwikkelen ze hun taalvaardigheid (op
straat, via de tv, computer of op de peuterspeelzaal). Toch wordt er op de
basisschool ook taal aangeboden, vanwege 5 redenen:
1. Schriftelijke taalvaardigheid leren kinderen niet spontaan.
Het gros van de kinderen heeft hulp nodig van een lees- en spellingmethode.
Dat geldt zeker voor taalzwakke kinderen.
2. Niet alle kinderen kunnen zich zelfstandig een bepaald niveau van
taalvaardigheid eigen maken.
Veel kinderen spreken thuis een andere taal, dan die op de basisschool
gebruikt wordt. Dergelijke kinderen zullen extra aandacht moeten krijgen bij de
elementaire communicatie of het vergroten van de woordenschat. Ook zijn er
taalzwakke kinderen, die moeilijk iets onder woorden kunnen brengen of
moeite hebben met lezen en spelling. Ook deze kinderen hebben extra
begeleiding nodig.
3. Op school leer je een ander soort taalgebruik dan in het dagelijks leven
(vaktaal).
Op school wordt standaard Nederlands gesproken. Het is een wat officiëlere
taal, waar de nadruk ligt op goed formuleren en verzorgd spreken. Al die
regels, woorden en begrippen maakt een kind zich niet zomaar eigen. Daar
heb je hulp van gericht taalonderwijs voor nodig.
4. Bepaalde taalvormen leer je alleen met behulp van het taalonderwijs.
Je leert bepaalde taalvormen niet in het dagelijks taalgebruik en bij de
verschillende vakken op de basisschool is er geen tijd voor. Binnen het
taalonderwijs is er wel ruimte om kinderen de regels van bepaalde taalvormen
bij te brengen. Bijvoorbeeld hoe is een brief opgebouwd? Wat schrijf ik waar?
5. Als je kinderen plezier in het lezen van boeken wilt bijbrengen, dan moet je
daar apart aandacht aan besteden.
Je kunt het plezier in lezen alleen bevorderen als je kinderen op zijn minst in
aanraking brengt met boeken.
2.1.2 T AALONDERWIJS OP DE BASISSCHOOL
4
, In het taalonderwijs ligt sterk de nadruk op het schriftelijk taalgebruik en vaak staat
de taalvorm centraal: hoe schrijf je woorden, hoe zijn woorden opgebouwd of hoe
zitten zinnen in elkaar?
Het gebruiken van een methode heeft veel voordelen. (1) Je weet precies wat je
moet doen (2) je kunt de leerlingen didactisch verantwoord materiaal voortzetten dat
aantrekkelijk wordt vormgegeven. Het lesgeven aan de hand van een methode
noemen we traditioneel taalonderwijs (= de oudste en de meest gangbare manier
van taalonderwijs).
Vanaf groep 3 leren de kinderen binnen de verschillende domeinen. Bij de kleuters
wordt voornamelijk gewerkt aan de mondelinge taalvaardigheid. De verschillende
domeinen zijn:
1. Mondelinge taalvaardigheid
Spreken, luisteren en het voeren van allerlei mondelinge gespreksvormen
staat centraal. Bijv. discussies, spreekbeurt, toepassen van luister strategieën.
2. Woordenschat
Het aanleren van de betekenis van nieuwe woorden, uitdrukkingen,
zegswijzen en spreekwoorden. Het aanleren van strategieën om achter de
betekenis van onbekende woorden te komen.
3. Beginnende geletterdheid
Geletterdheid: Het vermogen om schriftelijke taal te begrijpen en te gebruiken.
Ontluikende geletterdheid: De ontwikkeling van de geletterdheid in de
voorschoolse periode tot vier jaar.
Beginnende geletterdheid: De ontwikkeling van groep 1 t/m groep 3.
4. Voortgezet technisch lezen
Het aanvankelijk lezen is het begin van het leesonderwijs; daarom wordt ook
de term aanvankelijk gebruikt. Het leesonderwijs dat daarna komt heet
voortgezet technisch lezen; het ontcijferen van de letters en het hardop lezen
van woorden, efficiënte lees strategieën. Het doel hiervan is: de vaardigheid
van het decoderen van teksten te vergroten. Technisch lezen komt vaak voor
in niveaulezen.
5. Begrijpend lezen
Het begrijpen van de tekst, het achterhalen van de bedoeling. Vaak is hier een
aparte methode voor (Nieuwsbegrip).
6. Stellen
Het schrijven van teksten. Kinderen moeten hun gedachten, ervaringen en
waarnemingen kunnen weergeven in de vorm van verschillende soorten
teksten. Hierbij moet je bijvoorbeeld weten welke stappen je moet maken om
te schrijven en welke regels en kenmerken een tekst heeft.
7. Jeugdliteratuur
5
1
,Inhoudsopgave
Basiskennis Taalonderwijs............................................................................................................................. 1
Hoofdstuk 2: Taalonderwijs en taal................................................................................................................ 3
2.1.1 Belang taalonderwijs....................................................................................................................................4
2.1.2 Taalonderwijs op de basisschool..................................................................................................................4
2.2.1 Functies van taal...........................................................................................................................................6
2.2.2 De verschillende niveaus van taal................................................................................................................7
Hoofdstuk 3: Taalverwerving......................................................................................................................... 8
3.1.1 Theorieën over taalverwerving....................................................................................................................8
3.1.2 Eerste taalverwerving...................................................................................................................................8
3.1.3 Tweedetaalverwerving.................................................................................................................................9
3.2.1 Spreek strategieën........................................................................................................................................9
3.2.2 Luister strategieën......................................................................................................................................10
3.3 Spreek- en luisterdoelen................................................................................................................................10
3.4 Gesprekssoorten............................................................................................................................................10
Hoofdstuk 4: Woordenschat......................................................................................................................... 11
4.1 Het woordgeheugen......................................................................................................................................11
4.2 Woordenschatverwerving.............................................................................................................................12
4.3 Woordleer strategieën..................................................................................................................................12
4.4 Soorten taalgebruik.......................................................................................................................................13
4.5 Woordenschat en schoolsucces.....................................................................................................................13
Hoofdstuk 5: Beginnende geletterdheid....................................................................................................... 14
5.1 Geletterdheid.................................................................................................................................................14
5.2 Tussendoelen beginnende geletterdheid.......................................................................................................14
5.3.1 spontane schrijfontwikkeling.....................................................................................................................14
5.3.2 Spontane leesontwikkeling.........................................................................................................................15
5.4 Auditieve vaardigheden.................................................................................................................................16
5.5 Visuele vaardigheden....................................................................................................................................17
5.6 De elementaire leeshandeling.......................................................................................................................17
Hoofdstuk 6: Voortgezet technisch lezen...................................................................................................... 18
6.1 Theorieën over het leerproces.......................................................................................................................18
6.2 Strategieën technisch lezen...........................................................................................................................18
6.3 Voordracht aspecten.....................................................................................................................................18
2
, 6.4 Leesniveau.....................................................................................................................................................19
6.5 Technisch lezen in de samenleving................................................................................................................19
Hoofdstuk 7: Begrijpend lezen...................................................................................................................... 21
7.1 Leesvaardigheden voor begrijpend lezen......................................................................................................21
7.2 Leesstrategieën.............................................................................................................................................22
7.3 Technieken voor informatieverwerking.........................................................................................................22
Hoofdstuk 8: Stellen..................................................................................................................................... 23
8.1 functies van het schrijven..............................................................................................................................23
8.2 Het schrijfproces............................................................................................................................................23
Hoofdstuk 9: Jeugdliteratuur........................................................................................................................ 24
9.2 Functies van jeugdliteratuur..........................................................................................................................24
9.3 Beoordelen van jeugdliteratuur....................................................................................................................24
Hoofdstuk 10: Taalbeschouwing................................................................................................................... 25
10.1.1 Fonologie..................................................................................................................................................25
10.1.2 Morfologie................................................................................................................................................25
10.1.3 Syntaxis.....................................................................................................................................................25
10.1.4 Semantiek.................................................................................................................................................26
10.1.5 Pragmatiek...............................................................................................................................................26
10.1.6 Orthografie...............................................................................................................................................26
10.4 Taalbeschouwingstrategieën......................................................................................................................26
Hoofdstuk 11: Spelling................................................................................................................................. 27
11.1 Schriftsystemen...........................................................................................................................................27
11.2 De verschillende spellingsprincipes.............................................................................................................27
11.3 Spelingsstrategieën.....................................................................................................................................28
HOOFDSTUK 2: TAALONDERWIJS EN TAAL
3
,2.1.1 BELANG TAALONDERWIJS
Als kinderen opgroeien, leren ze moeiteloos hun moedertaal. Ze hoeven hier geen
speciale inspanning voor te doen. In alle situaties in het dagelijks leven waarin
kinderen in contact komen met anderen ontwikkelen ze hun taalvaardigheid (op
straat, via de tv, computer of op de peuterspeelzaal). Toch wordt er op de
basisschool ook taal aangeboden, vanwege 5 redenen:
1. Schriftelijke taalvaardigheid leren kinderen niet spontaan.
Het gros van de kinderen heeft hulp nodig van een lees- en spellingmethode.
Dat geldt zeker voor taalzwakke kinderen.
2. Niet alle kinderen kunnen zich zelfstandig een bepaald niveau van
taalvaardigheid eigen maken.
Veel kinderen spreken thuis een andere taal, dan die op de basisschool
gebruikt wordt. Dergelijke kinderen zullen extra aandacht moeten krijgen bij de
elementaire communicatie of het vergroten van de woordenschat. Ook zijn er
taalzwakke kinderen, die moeilijk iets onder woorden kunnen brengen of
moeite hebben met lezen en spelling. Ook deze kinderen hebben extra
begeleiding nodig.
3. Op school leer je een ander soort taalgebruik dan in het dagelijks leven
(vaktaal).
Op school wordt standaard Nederlands gesproken. Het is een wat officiëlere
taal, waar de nadruk ligt op goed formuleren en verzorgd spreken. Al die
regels, woorden en begrippen maakt een kind zich niet zomaar eigen. Daar
heb je hulp van gericht taalonderwijs voor nodig.
4. Bepaalde taalvormen leer je alleen met behulp van het taalonderwijs.
Je leert bepaalde taalvormen niet in het dagelijks taalgebruik en bij de
verschillende vakken op de basisschool is er geen tijd voor. Binnen het
taalonderwijs is er wel ruimte om kinderen de regels van bepaalde taalvormen
bij te brengen. Bijvoorbeeld hoe is een brief opgebouwd? Wat schrijf ik waar?
5. Als je kinderen plezier in het lezen van boeken wilt bijbrengen, dan moet je
daar apart aandacht aan besteden.
Je kunt het plezier in lezen alleen bevorderen als je kinderen op zijn minst in
aanraking brengt met boeken.
2.1.2 T AALONDERWIJS OP DE BASISSCHOOL
4
, In het taalonderwijs ligt sterk de nadruk op het schriftelijk taalgebruik en vaak staat
de taalvorm centraal: hoe schrijf je woorden, hoe zijn woorden opgebouwd of hoe
zitten zinnen in elkaar?
Het gebruiken van een methode heeft veel voordelen. (1) Je weet precies wat je
moet doen (2) je kunt de leerlingen didactisch verantwoord materiaal voortzetten dat
aantrekkelijk wordt vormgegeven. Het lesgeven aan de hand van een methode
noemen we traditioneel taalonderwijs (= de oudste en de meest gangbare manier
van taalonderwijs).
Vanaf groep 3 leren de kinderen binnen de verschillende domeinen. Bij de kleuters
wordt voornamelijk gewerkt aan de mondelinge taalvaardigheid. De verschillende
domeinen zijn:
1. Mondelinge taalvaardigheid
Spreken, luisteren en het voeren van allerlei mondelinge gespreksvormen
staat centraal. Bijv. discussies, spreekbeurt, toepassen van luister strategieën.
2. Woordenschat
Het aanleren van de betekenis van nieuwe woorden, uitdrukkingen,
zegswijzen en spreekwoorden. Het aanleren van strategieën om achter de
betekenis van onbekende woorden te komen.
3. Beginnende geletterdheid
Geletterdheid: Het vermogen om schriftelijke taal te begrijpen en te gebruiken.
Ontluikende geletterdheid: De ontwikkeling van de geletterdheid in de
voorschoolse periode tot vier jaar.
Beginnende geletterdheid: De ontwikkeling van groep 1 t/m groep 3.
4. Voortgezet technisch lezen
Het aanvankelijk lezen is het begin van het leesonderwijs; daarom wordt ook
de term aanvankelijk gebruikt. Het leesonderwijs dat daarna komt heet
voortgezet technisch lezen; het ontcijferen van de letters en het hardop lezen
van woorden, efficiënte lees strategieën. Het doel hiervan is: de vaardigheid
van het decoderen van teksten te vergroten. Technisch lezen komt vaak voor
in niveaulezen.
5. Begrijpend lezen
Het begrijpen van de tekst, het achterhalen van de bedoeling. Vaak is hier een
aparte methode voor (Nieuwsbegrip).
6. Stellen
Het schrijven van teksten. Kinderen moeten hun gedachten, ervaringen en
waarnemingen kunnen weergeven in de vorm van verschillende soorten
teksten. Hierbij moet je bijvoorbeeld weten welke stappen je moet maken om
te schrijven en welke regels en kenmerken een tekst heeft.
7. Jeugdliteratuur
5
