Uitgewerkte eindtermen Denken over Democratie filosofie CSE
Algemene eindtermen
ET 1: De kandidaten kunnen het vraagstuk van democratie benaderen vanuit de
kernwaarden vrijheid en gelijkheid en de spanning tussen beide. Daarbij kunnen zij
deze kernwaarden uitleggen, vergelijken, evalueren en toepassen op kwesties van
politieke expertise, menselijke bloei, de anarchistische uitdaging, culturele diversiteit,
vrijheidsrechten en burgerschapsvorming.
ET 2: De kandidaten kunnen een begripsanaylse maken van ‘democratie’, vrijheid’
en ‘gelijkheid’. Daartoe kunnen zij:
verschillende definities opstellen;
vooronderstellingen bij deze definities aangeven;
implicaties van deze definities weergeven.
ET 3: De kandidaten kunnen verschillende opvattingen over democratie in relatie tot
vrijheid, gelijkheid, politieke expertise, menselijke bloei, de anarchistische uitdaging,
culturele diviersiteit, vrijheidsrechten en burgerschapsvorming herkennen, uitleggen,
vergelijken, toepassen en evalueren aan de hand van voorbeelden of casussen.
Inleiding
ET 4: De kandidaten kunnen uitleggen en evalueren dat volgens Dahl:
politieke gelijkheid verstandiger is dan een regering door politieke experts;
democratie ervoor zorgt dat mensen zich goed kunnen ontwikkelen;
democratie leidt tot persoonlijke vrijheid en zelfbepaling;
Iedereen heeft even veel te zeggen in een democratie. Politieke experts kunnen
geen zwaardere stem krijgen dan anderen.
Omdat iedereen mag meebeslissen in een democratie, is het belangrijk dat mensen
zich zo kunnen ontwikkelen dat ze voor zichzelf keuzes kunnen maken.
Omdat we inspraak hebben, hebben we zelfbeschikking: we kiezen zelf voor de
wetten waar we onder leven.
een succesvolle democratie weinig culturele diversiteit toelaat;
vrijheid van meningsuiting een voorwaarde voor democratie is;
democratie een cultuur vereist waarin democratische waarden en
overtuigingen belangrijk worden gevonden.
ET 5: De kandidaten kunnen Dahls argumentatie weergeven en evalueren dat
democratie volgens hem wenselijker is dan elke andere staatsvorm.
Democratie biedt geen garanties, moderne democratieën hebben veel gebreken,
maar ze hebben bepaalde voordelen die ze wenselijker maken dan alle
alternatieven. (De 10 voordelen van democratie volgens Dahl).
,Hoofdstuk 1: Volk of Expert?
ET 6: De kandidaten kunnen de opvattingen van Plato, Dahl, Mill en Schumpeter
over wie mee mag doen in een democratie uitleggen, vergelijken, toepassen en
evalueren. Daarbij kunnen zij betrekken:
de onderliggende mensbeelden bij die opvattingen
de begrippen ‘stemrecht’, ‘directe en representatieve democratie’, ‘rationaliteit’
en ‘politieke expertise’.
Plato
Plato herkent 3 verschillende delen van de ziel: de rede, de wilskracht (ook wel moed
of enthousiasme) en de begeerte. Het is de bedoeling dat de rede de baas is over de
wilskracht en de begeerte, maar dit kan je niet van iedereen verwachten. Ieder van
ons heeft een ziel die uit deze drie onderdelen bestaat, alleen is het niet bij iedereen
even goed ontwikkeld. Iemand die zich makkelijk laat leiden door zijn begeerte laat
zich bijvoorbeeld makkelijk gaan op feestjes en heeft moeite met vroeg opstaan.
Iemand die moeiteloos vroeg opstaat om te leren voor een examen laat zich leiden
door de wilskracht. Als laatste heb je de rede die het best ontwikkeld bij je kan zijn,
dan kan je zowel je begeerten als wilskracht in bedwang houden en kan je altijd
weloverwogen keuzes maken.
Er zijn drie verschillende groepen: heersers, wachters en arbeiders. Wie zich het
meest laat leiden door zijn behoefte komt het best uit als arbeider. De verdediging
van de staat komt in handen van degene die zich laat leiden door zijn wilskracht. Het
bestuur kunnen we het beste overlaten aan de mensen bij wie de rede het meest is
ontwikkeld. Op deze manier ontstaat er een rechtvaardige verdeling in een
democratie waar iedereen elkaar kan aanvullen. Rechtvaardigheid betekent voor
Plato dat ieder het zijne doet.
Een democratie is volgens Plato niet gewenst: zoals de rede in de ideale mens de
baas is over wilskracht en begeerte, zo zouden de meest rationele mensen in de
maatschappij leiding moeten geven aan zij die zich laten leiden door hun wilskracht
(de strijders) en zij die zich laten leiden door hun begeerte (de arbeiders).
Dahl
Dahl is het niet eens met Plato
Plato stelt: de gewone mensen in de staat ontbreekt het aan drie dingen, waardoor
ze niet kunnen regeren. Dat zijn:
- Morele kennis: weten wat het goede is, weten we vaak al niet voor onszelf.
Hoe kan iemand genoeg kenners hebben om te bepalen wat goed is voor de
samenleving, ook al studeer je.
- Morele houding: de wil om het goede daadwerkelijk na te streven. Ook al
weten mensen wat het goede is, zelfs dan zijn ze niet altijd bereid om
daarnaar te handelen. We kunnen niet van iedere burger op de morele
houding rekenen ook al weet je wat het goede is. Ook al kan je dit wel ben je
, nog niet geschikt als leider, je moet namelijk verder kijken naar de volgende
generaties en ben je hiervoor bereid?
- Technische kennis: kennis van zaken. De kennis van experts.
Dahls reactie op bovenstaande gebreken:
1. Plato gaat ervan uit dat morele kennis een vorm van kennis is die
vergelijkbaar is met wetenschappelijke kennis. Volgens Dahl is dat niet zo.
Maar over wat het goede is, zijn zelfs heel wijze en rationele mensen het niet
eens. Er bestaan verschillende opvattingen van het goede. Niemand heeft
hierover de wijsheid in pacht.
2. Volgens Dahl bestaat er geen wetenschap van het regeren.
3. Laaste reden dat we niet alle vertrouwen in handen moeten leggen van
wetenschappers is dat ze misschien wel de juiste kennis hebben over alles
maar niet hierover kunnen zeggen of het rechtvaardig is of niet.
Dahl wijst een regering door experts dus af en geeft de voorkeur aan een
democratie. Er kunnen overigens wel degelijk experts bij de overheid werken
(bepaalde gespecialiseerde ambtenaren bijvoorbeeld).
Mill
- Heeft een representatieve democratie voor ogen waarin iedereen stemrecht
heeft, maar de stemmen van sommige mensen (hoger opgeleiden) zwaarder
meetellen dan die van anderen.
- Vindt ook al kan een alleenheerser zo welwillende en verstandig zijn, niemand
heeft genoeg kennis om beslissingen over alle gebieden te kunnen nemen.
Redenen waarom democratische beslissingen beter zijn volgens Mill:
- Om de juiste beslissingen te maken moeten mensen uit alle lagen van de bevolking
mee doen aan een politieke besluitvorming. Democratische vrijheid van
meningsuiting zorgt ervoor dat de regering beter rationeel onderbouwde beslissingen
kan nemen. De regering wordt gedwongen om haar beslissingen goed te
onderbouwen.
Ongelijk stemrecht
Iedereen mag meebeslissen in een democratie, maar Mill bepleit dat mensen met
meer kennis een zwaardere stem zouden mogen krijgen. Dit noem je ook wel
pluraalstemrecht. Als je bijvoorbeeld rechten hebt gestudeerd en dus veel weet van
wetten, mag je stem zwaarder meetelen (plural voting).
Schumpeter
Schumpeter is terughoudend dat iedereen in de bevolking in principe evenveel
verstand heeft. De gewone burger lijkt volgens hem in politieke kwesties toch
irrationele keuzes te maken.
, Redenen die ervoor zorgen dat we irrationele keuzes maken volgens Schumpeter:
We laten ons in onze beslissingen beïnvloeden door anderen (groepsdruk).
We maken beslissingen vaak om redenen waar we ons niet bewust van zijn.
Reclames zetten ons aan tot dingen kopen door in te spelen op het
onbewuste.
Politieke keuzes maken niet uit voor ons persoonlijke leven: volgens
Schumpeter beseffen burgers in een democratie dat hun stem slechts een van
vele is en dat de invloed van hun politieke levens verwaarloosbaar is. Hierdoor
voelen ze nauwelijks verantwoordelijkheid voor de keuzes.
Ze vinden het moeilijk om overwegingen te maken tussen dagelijkse dingen of
verdiepen in de politiek.
De afstand tot politieke besluiten en de gebrekkige invloed erop spelen een
negatieve rol.
Schumpeter is, ondanks zijn bezwaren, geen tegenstander van de democratie;
democratie kan functioneren, zolang politieke beslissingen worden beschermd tegen
de irrationaliteit van de burgers.
ET 7: De kandidaten kunnen uitleggen en evalueren dat volgens Plato koning-
filosofen de ideale heersers zijn. Daarbij kunnen zij betrekken:
het verband tussen Plato’s mensbeeld en zijn maatschappijvisie;
de maatregelen waarmee Plato ervoor wil zorgen dat koning-filosofen niet
gecorrumpeerd raken.
Koning-filosofen zijn: filosofen (mogen mannen en vrouwen zijn) die een staat leiden.
Bij filosofen is de rede altijd het beste ontwikkeld.
Plato’s mensbeeld:
Dualistisch:
1. Lichaam (verandering en sterfelijk)
2. Ziel (onveranderlijk en onsterfelijk)
In de ziel herkent Plato 3 onderdelen:
1. De rede: het verstand, het rationele denken -> iemand bij wie dit het sterkste
is, kan een goed mens zijn, want hij laat zich leiden door zijn verstand.
2. Wilskracht: ook wel moed, enthousiasme -> iemand wi dit het sterkste is, zal
dapper en sterk zijn: iemand die ingrijpt bij onrecht en erg fysiek is.
3. De behoefte: iemand bij dit het sterkste is, is iemand die zich lekker klaar gaan
op een feestje en niet goed verder nadenkt. Iemand die zich laat leiden door
zijn lichamelijke behoeftes.
Plato’s maatschappijvisie:
3 bevolkingsgroepen:
1. De heersers (geleid door de rede)
2. De wachters (geleid door de wilskracht)
3. De arbeiders (geleid door de behoefte)
Algemene eindtermen
ET 1: De kandidaten kunnen het vraagstuk van democratie benaderen vanuit de
kernwaarden vrijheid en gelijkheid en de spanning tussen beide. Daarbij kunnen zij
deze kernwaarden uitleggen, vergelijken, evalueren en toepassen op kwesties van
politieke expertise, menselijke bloei, de anarchistische uitdaging, culturele diversiteit,
vrijheidsrechten en burgerschapsvorming.
ET 2: De kandidaten kunnen een begripsanaylse maken van ‘democratie’, vrijheid’
en ‘gelijkheid’. Daartoe kunnen zij:
verschillende definities opstellen;
vooronderstellingen bij deze definities aangeven;
implicaties van deze definities weergeven.
ET 3: De kandidaten kunnen verschillende opvattingen over democratie in relatie tot
vrijheid, gelijkheid, politieke expertise, menselijke bloei, de anarchistische uitdaging,
culturele diviersiteit, vrijheidsrechten en burgerschapsvorming herkennen, uitleggen,
vergelijken, toepassen en evalueren aan de hand van voorbeelden of casussen.
Inleiding
ET 4: De kandidaten kunnen uitleggen en evalueren dat volgens Dahl:
politieke gelijkheid verstandiger is dan een regering door politieke experts;
democratie ervoor zorgt dat mensen zich goed kunnen ontwikkelen;
democratie leidt tot persoonlijke vrijheid en zelfbepaling;
Iedereen heeft even veel te zeggen in een democratie. Politieke experts kunnen
geen zwaardere stem krijgen dan anderen.
Omdat iedereen mag meebeslissen in een democratie, is het belangrijk dat mensen
zich zo kunnen ontwikkelen dat ze voor zichzelf keuzes kunnen maken.
Omdat we inspraak hebben, hebben we zelfbeschikking: we kiezen zelf voor de
wetten waar we onder leven.
een succesvolle democratie weinig culturele diversiteit toelaat;
vrijheid van meningsuiting een voorwaarde voor democratie is;
democratie een cultuur vereist waarin democratische waarden en
overtuigingen belangrijk worden gevonden.
ET 5: De kandidaten kunnen Dahls argumentatie weergeven en evalueren dat
democratie volgens hem wenselijker is dan elke andere staatsvorm.
Democratie biedt geen garanties, moderne democratieën hebben veel gebreken,
maar ze hebben bepaalde voordelen die ze wenselijker maken dan alle
alternatieven. (De 10 voordelen van democratie volgens Dahl).
,Hoofdstuk 1: Volk of Expert?
ET 6: De kandidaten kunnen de opvattingen van Plato, Dahl, Mill en Schumpeter
over wie mee mag doen in een democratie uitleggen, vergelijken, toepassen en
evalueren. Daarbij kunnen zij betrekken:
de onderliggende mensbeelden bij die opvattingen
de begrippen ‘stemrecht’, ‘directe en representatieve democratie’, ‘rationaliteit’
en ‘politieke expertise’.
Plato
Plato herkent 3 verschillende delen van de ziel: de rede, de wilskracht (ook wel moed
of enthousiasme) en de begeerte. Het is de bedoeling dat de rede de baas is over de
wilskracht en de begeerte, maar dit kan je niet van iedereen verwachten. Ieder van
ons heeft een ziel die uit deze drie onderdelen bestaat, alleen is het niet bij iedereen
even goed ontwikkeld. Iemand die zich makkelijk laat leiden door zijn begeerte laat
zich bijvoorbeeld makkelijk gaan op feestjes en heeft moeite met vroeg opstaan.
Iemand die moeiteloos vroeg opstaat om te leren voor een examen laat zich leiden
door de wilskracht. Als laatste heb je de rede die het best ontwikkeld bij je kan zijn,
dan kan je zowel je begeerten als wilskracht in bedwang houden en kan je altijd
weloverwogen keuzes maken.
Er zijn drie verschillende groepen: heersers, wachters en arbeiders. Wie zich het
meest laat leiden door zijn behoefte komt het best uit als arbeider. De verdediging
van de staat komt in handen van degene die zich laat leiden door zijn wilskracht. Het
bestuur kunnen we het beste overlaten aan de mensen bij wie de rede het meest is
ontwikkeld. Op deze manier ontstaat er een rechtvaardige verdeling in een
democratie waar iedereen elkaar kan aanvullen. Rechtvaardigheid betekent voor
Plato dat ieder het zijne doet.
Een democratie is volgens Plato niet gewenst: zoals de rede in de ideale mens de
baas is over wilskracht en begeerte, zo zouden de meest rationele mensen in de
maatschappij leiding moeten geven aan zij die zich laten leiden door hun wilskracht
(de strijders) en zij die zich laten leiden door hun begeerte (de arbeiders).
Dahl
Dahl is het niet eens met Plato
Plato stelt: de gewone mensen in de staat ontbreekt het aan drie dingen, waardoor
ze niet kunnen regeren. Dat zijn:
- Morele kennis: weten wat het goede is, weten we vaak al niet voor onszelf.
Hoe kan iemand genoeg kenners hebben om te bepalen wat goed is voor de
samenleving, ook al studeer je.
- Morele houding: de wil om het goede daadwerkelijk na te streven. Ook al
weten mensen wat het goede is, zelfs dan zijn ze niet altijd bereid om
daarnaar te handelen. We kunnen niet van iedere burger op de morele
houding rekenen ook al weet je wat het goede is. Ook al kan je dit wel ben je
, nog niet geschikt als leider, je moet namelijk verder kijken naar de volgende
generaties en ben je hiervoor bereid?
- Technische kennis: kennis van zaken. De kennis van experts.
Dahls reactie op bovenstaande gebreken:
1. Plato gaat ervan uit dat morele kennis een vorm van kennis is die
vergelijkbaar is met wetenschappelijke kennis. Volgens Dahl is dat niet zo.
Maar over wat het goede is, zijn zelfs heel wijze en rationele mensen het niet
eens. Er bestaan verschillende opvattingen van het goede. Niemand heeft
hierover de wijsheid in pacht.
2. Volgens Dahl bestaat er geen wetenschap van het regeren.
3. Laaste reden dat we niet alle vertrouwen in handen moeten leggen van
wetenschappers is dat ze misschien wel de juiste kennis hebben over alles
maar niet hierover kunnen zeggen of het rechtvaardig is of niet.
Dahl wijst een regering door experts dus af en geeft de voorkeur aan een
democratie. Er kunnen overigens wel degelijk experts bij de overheid werken
(bepaalde gespecialiseerde ambtenaren bijvoorbeeld).
Mill
- Heeft een representatieve democratie voor ogen waarin iedereen stemrecht
heeft, maar de stemmen van sommige mensen (hoger opgeleiden) zwaarder
meetellen dan die van anderen.
- Vindt ook al kan een alleenheerser zo welwillende en verstandig zijn, niemand
heeft genoeg kennis om beslissingen over alle gebieden te kunnen nemen.
Redenen waarom democratische beslissingen beter zijn volgens Mill:
- Om de juiste beslissingen te maken moeten mensen uit alle lagen van de bevolking
mee doen aan een politieke besluitvorming. Democratische vrijheid van
meningsuiting zorgt ervoor dat de regering beter rationeel onderbouwde beslissingen
kan nemen. De regering wordt gedwongen om haar beslissingen goed te
onderbouwen.
Ongelijk stemrecht
Iedereen mag meebeslissen in een democratie, maar Mill bepleit dat mensen met
meer kennis een zwaardere stem zouden mogen krijgen. Dit noem je ook wel
pluraalstemrecht. Als je bijvoorbeeld rechten hebt gestudeerd en dus veel weet van
wetten, mag je stem zwaarder meetelen (plural voting).
Schumpeter
Schumpeter is terughoudend dat iedereen in de bevolking in principe evenveel
verstand heeft. De gewone burger lijkt volgens hem in politieke kwesties toch
irrationele keuzes te maken.
, Redenen die ervoor zorgen dat we irrationele keuzes maken volgens Schumpeter:
We laten ons in onze beslissingen beïnvloeden door anderen (groepsdruk).
We maken beslissingen vaak om redenen waar we ons niet bewust van zijn.
Reclames zetten ons aan tot dingen kopen door in te spelen op het
onbewuste.
Politieke keuzes maken niet uit voor ons persoonlijke leven: volgens
Schumpeter beseffen burgers in een democratie dat hun stem slechts een van
vele is en dat de invloed van hun politieke levens verwaarloosbaar is. Hierdoor
voelen ze nauwelijks verantwoordelijkheid voor de keuzes.
Ze vinden het moeilijk om overwegingen te maken tussen dagelijkse dingen of
verdiepen in de politiek.
De afstand tot politieke besluiten en de gebrekkige invloed erop spelen een
negatieve rol.
Schumpeter is, ondanks zijn bezwaren, geen tegenstander van de democratie;
democratie kan functioneren, zolang politieke beslissingen worden beschermd tegen
de irrationaliteit van de burgers.
ET 7: De kandidaten kunnen uitleggen en evalueren dat volgens Plato koning-
filosofen de ideale heersers zijn. Daarbij kunnen zij betrekken:
het verband tussen Plato’s mensbeeld en zijn maatschappijvisie;
de maatregelen waarmee Plato ervoor wil zorgen dat koning-filosofen niet
gecorrumpeerd raken.
Koning-filosofen zijn: filosofen (mogen mannen en vrouwen zijn) die een staat leiden.
Bij filosofen is de rede altijd het beste ontwikkeld.
Plato’s mensbeeld:
Dualistisch:
1. Lichaam (verandering en sterfelijk)
2. Ziel (onveranderlijk en onsterfelijk)
In de ziel herkent Plato 3 onderdelen:
1. De rede: het verstand, het rationele denken -> iemand bij wie dit het sterkste
is, kan een goed mens zijn, want hij laat zich leiden door zijn verstand.
2. Wilskracht: ook wel moed, enthousiasme -> iemand wi dit het sterkste is, zal
dapper en sterk zijn: iemand die ingrijpt bij onrecht en erg fysiek is.
3. De behoefte: iemand bij dit het sterkste is, is iemand die zich lekker klaar gaan
op een feestje en niet goed verder nadenkt. Iemand die zich laat leiden door
zijn lichamelijke behoeftes.
Plato’s maatschappijvisie:
3 bevolkingsgroepen:
1. De heersers (geleid door de rede)
2. De wachters (geleid door de wilskracht)
3. De arbeiders (geleid door de behoefte)
