volledige samenvatting rechtseconomie in het ondernemingsrecht tweedejaars vak

Hoorcollege aantekeningen rechtseconomie in het ondernemingsrecht
Hoorcollege 1

Inleiding rechtseconomie

De rechtseconomie is in essentie de economische benadering van het recht. Er
wordt gekeken naar hoe efficiënt een bepaalde rechtsregel is. Rechtseconomen
streven naar het verhogen van de maatschappelijke welvaart ofwel het bereiken
van maximale efficiëntie.
Welvaart is de mate waarin behoeftes bevredigd worden met de beschikbare
middelen
Een rechtseconoom probeert door middel van rechtsregels toekomstig gedrag te
sturen en zo mensen te stimuleren om niet in een bepaalde situatie terecht te
komen (ex ante). Een jurist zou het probleem pas oplossen nadat het is ontstaan
(ex post).
Er staan sancties op ongewenste gedrag. Dit heeft invloed op de individuele
welvaart:
- Ongewenst gedrag wordt duurder en dus worden gedragskeuzes anders
- De rechtseconomie verklaart en voorspelt de effecten van rechtsregels
Invloed rechtsregel op maatschappelijke welvaart:
- Prikkels op het gedrag van individuele mensen heeft invloed op de
maatschappelijke welvaart
- Rechtseconomie streeft naar maximale maatschappelijke
welvaart/maximale efficiëntie
o Het is mogelijk het effect van rechtsregels op de maatschappelijke
welvaart te voorspellen middels twee veronderstellingen:
1. Mensen handelen rationeel
2. Mensen streven naar maximalisatie van hun eigen welvaart
 Kritiek: mensen handelen niet altijd rationeel
 De rechtseconomie lost dit op door te kijken naar hoe mensen
in het algemeen/gemiddeld reageren op rechtsregels
 De algemene neiging van mensen is om hun welvaart
te maximaliseren. Ook is de algemene neiging van
mensen rationeel gedrag.
o Voorwaarden van een efficiënt productieproces (Cooter & Ulen):
1. Het is niet mogelijk om hetzelfde te produceren met goedkopere
middelen,
2. Het is niet mogelijk om méér (dan wel een hogere kwaliteit) te
produceren met dezelfde middelen.
Rechtseconomie streeft naar maximalisatie van de maatschappelijke welvaart,
niet naar maximalisatie van de individuele welvaart.
Om de efficiëntie van een rechtsregel te bepalen, moet aan een aantal criteria
worden voldaan:
- Pareto efficiëntie:

, o Er heeft minstens één persoon voordeel en er staat hier niets
negatiefs tegenover. Niemand zal erop achteruit gaan. Hierdoor
neemt de maatschappelijke welvaart toe. De baten stijgen en de
kosten blijven gelijk.
- Kaldor-Hicks efficiëntie:
o Er gaan meer mensen erop vooruit door een nieuwe rechtsregel dan
dat er mensen achteruit gaan. De totale baten zijn dus hoger dan
totale kosten. Hierdoor neemt de maatschappelijke welvaart neemt
toe. Winnaars zouden verliezers kunnen compenseren
 Kern: beoordeling of totaal effect van een rechtsregel gunstig
is
Efficiënte houdt vaak geen rekening met de rechtvaardigheid of met kosten en
baten op individueel niveau. Echter, in de praktijk is een rechtsregel vaak zowel
efficiënt als rechtvaardig.


Hoorcollege 2

Eigendomsrecht

Wanneer goederen schaars zijn, is het noodzakelijk om eigendom en
eigendomsrechten te hebben
Eigendom (art. 5:1 BW)
- Het meest omvattende recht wat je op een zaak kunt hebben
- Met uitsluiting van een ieder vrij om van de zaak gebruik te maken
o Mag niet in strijd zijn met de rechten van anderen, wettelijke
voorschriften en regels van het ongeschreven recht
Eigendom heeft zowel een politieke als een economische functie:
- Politieke functie: eigendomsrechten beschermen burgers tegen willekeurig
overheidsingrijpen
- Economische functie: eigendomsrechten maken het mogelijk om op een
onafhankelijke wijze welvaart te verwerven
Eigendom is een bundel van verschillende rechten (‘property rights’):
- Het recht om het goed te gebruiken
- Het recht op de opbrengsten van het goed
- Het recht om een ander uit te sluiten van het gebruik en de opbrengst van
het goed
o ‘zone of privacy’
- Het recht om het goed over te dragen (en te vernietigen)
- Het recht om het goed te beheren
Er zijn drie soorten eigendom(srechten):
- Particulier eigendom: er is één eigenaar. Deze heeft het recht om een ieder
uit te sluiten van het gebruik en de opbrengst van een goed
- Collectief eigendom: meerdere eigenaren waarbij de opbrengst wordt
gedeeld en het goed wordt gebruikt door de groepsleden

, - Geen eigendom: vrije toegang
o Er wordt niemand uitgesloten van eigendom
o Wanneer er schaarste is, is er eigendom nodig en bescherming van
de eigendomsrechten
Het eigendomsrecht is de basis van de vrijemarkteconomie: goederen worden
onderhandeld en geruild. Het verhandelen van goederen kan tot efficiënte
resultaten leiden, omdat de welvaart van de betrokken partijen toeneemt als
gevolg van de ruil. Er is dan sprake van coöperatieve surplus: de gezamenlijke
welvaart verbetert én de partijen behalen een gezamenlijk voordeel
Dit is alleen mogelijk als het rechtssysteem (strafrecht, bestuursrecht en
privaatrecht) ervoor zorgt dat ons eigendomsrecht beschermd wordt.
In de natuurtoestand (Thomas Hobbes) wordt productie ontmoedigd vanwege
diefstal en de (hoge) kosten voor de bescherming van eigendom. Er zullen dan
geen transacties m.b.t. schaarse goederen zijn, of deze liggen niet op het
optimale niveau.
Aan wie moet een eigendomsrecht worden toegekend voor maximale efficiëntie?
- Theorema van Coase: bestaat uit twee delen
1. Het doet er niet toe aan wie het wordt toegekend, indien de
onderhandelingen kosteloos gebeuren. Uiteindelijk zul je altijd bij de
efficiënte uitkomst terechtkomen doordat partijen gaan
onderhandelen
 Geen tussenkomst van de overheid nodig (in de vorm van
rechtsregels)
2. Er worden vrijwel altijd transactiekosten (= kosten die samenhangen
met het sluiten van een overeenkomst zoals zoekkosten,
onderhandelingskosten en kosten afdwingen overeenkomst)
gemaakt.
 Wanneer er hoge transactiekosten zijn, zal er niet
onderhandeld worden. Het efficiënte gebruik van middelen
wordt dan bepaald door de wijze waarop deze zijn verdeeld.
Het is van belang dat ze worden toegekend aan de juiste
persoon en op de juiste manier.
 Dit betekent een paar dingen:
o We hebben een overheid nodig om eigendomsrechten toe te wijzen
aan degene die het eigendom het meest efficiënt kan aanwenden
o Verder moet het recht zo worden ingericht dat belemmeringen voor
onderhandelingen zoveel mogelijk worden weggenomen waardoor
de transactiekosten zo laag mogelijk zijn.
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen:
- Legal remedies (ex post): schadevergoeding of compensatie
o Liability rule
- Equitable remedies (ex ante): actie ondernemen of stoppen
o Property rule

De theorie van Calabresi en Melamed: er zijn twee manieren waarop
eigendomsrechten beschermd kunnen worden: