,HOORCOLLEGE 1 – VRAAG & AANBOD + WELVAART
Totaal surplus
Totaal surplus: maatstaf voor welvaartswinst in een markt.
▪ Als markten perfect werken (idee van Adam Smith’s “onzichtbare hand”), is het totaal surplus maximaal.
▪ Is het lager dan maximaal (bijvoorbeeld door belastingen), dan werkt de markt niet optimaal.
▪ Het verschil tussen maximaal en werkelijk surplus = welvaartsverlies (deadweight loss)
Keuze en welvaart
Economie draait om keuzes maken bij schaarste.
▪ Elke keuze heeft opofferingskosten (opportunity cost): wat je opgeeft (geld, tijd).
▪ Je vergelijkt kosten met opbrengsten (subjectieve waarde).
▪ Bij een goede keuze → opbrengsten > kosten → creëert welvaart.
▪ Welvaartswinst = subjectieve waarde – opofferingskosten
Welvaartswinst bij koop
De welvaartswinst voor een consument ontstaat wanneer zijn betalingsbereidheid hoger is dan de prijs die hij betaalt.
→ Individueel consumentensurplus → Welvaartswinst = betalingsbereidheid – prijs
Welvaartswinst bij verkoop
De welvaartswinst voor een producent ontstaat wanneer de prijs die hij ontvangt hoger is dan zijn (subjectieve) kosten.
→ Individueel producentensurplus → Welvaartswinst = prijs – kosten
Vraag en aanbod
Vraagcurve
Vraagcurve: laat zien hoeveel consumenten bereid zijn een goed te kopen bij verschillende prijzen en beschrijft daarmee de relatie
tussen prijs en gevraagde hoeveelheid. Bij weinig vragers heeft deze curve vaak een trapvorm.
Totale consumentensurplus: de som van alle individuele consumentensurplussen en geeft de gezamenlijke welvaartswinst van alle
kopers weer → dit is gelijk aan de oppervlakte onder de vraagcurve en boven de prijs, en neemt toe wanneer de prijs daalt.
Verschuiving van de vraagcurve: verandering in gevraagde hoeveelheid gegeven de prijs (prijs constant houden), veroorzaakt door
veranderingen in voorkeuren, prijzen van substituten en complementen, inkomen, verwachtingen, aantal consumenten, het weer en
andere invloeden op de betalingsbereidheid.
Beweging lande de vraagcurve: een verandering in de gevraagde hoeveelheid als gevolg van een verandering in de prijs.
Aanbodcurve
Aanbodcurve: laat zien hoeveel producenten bereid zijn te verkopen bij verschillende prijzen en geeft daarmee de relatie tussen
prijs en aangeboden hoeveelheid weer.
Totale producentensurplus: de som van alle individuele producentensurplussen en geeft de gezamenlijke welvaartswinst van
verkopers weer → dit is gelijk aan de oppervlakte boven de aanbodcurve en onder de prijs, en neemt toe wanneer de prijs stijgt.
Verschuiving van de aanbodcurve: verandering in de aangeboden hoeveelheid gegeven de prijs (prijs constant houden), veroorzaakt
door veranderingen in inputprijzen, technologie, verwachtingen, aantal producenten, het weer/klimaat en andere invloeden op de
bereidheid te verkopen.
Beweging langs de aanbodcurve: een verandering in de aangeboden hoeveelheid als gevolg van een verandering in de prijs.
,Marktevenwicht
Het vraag- en aanbodmodel voorspelt een evenwichtsprijs- en hoeveelheid, waarbij:
▪ Een prijs boven het evenwicht een overschot veroorzaakt
(aanbod > vraag, prijs daalt),
▪ en een prijs onder het evenwicht een tekort
(vraag > aanbod, prijs stijgt),
▪ waardoor de marktprijs naar het evenwicht beweegt
→ veranderingen in vraag of aanbod verschuiven dit evenwicht.
Gelijktijdige verschuivingen
Wanneer de vraag toeneemt en het aanbod afneemt, stijgt de prijs terwijl de
verandering in de hoeveelheid afhangt van de grootte en vorm van de
verschuivingen.
Totale surplus
Totale surplus: de totale welvaartswinst op een markt en is gelijk aan de som van het
consumenten- en producentensurplus.
Voorbeeld
Vraagcurve Pd = -1/20*Q+4
Aanbodcurve = 1/20*Q
Wat zijn het producenten- en consumentensurplus in het evenwicht?
1. Pd = Ps → -1/20*Q+4 = 1/20*Q → Q* = 40
Invullen in geeft Ps* = Pd* = 2
2. Producenten surplus = 0.5*40*2 = 40
Consumentensurplus = 0.5*2*40 = 40
→ Beiden profiteren van de handel; markt verhoogt welvaart beiden.
Markt efficiëntie
▪ Volgens Adam Smith’s “onzichtbare hand” zorgen markten ervoor dat individuen die hun eigen belang nastreven, de
welvaart van de hele samenleving verhogen.
▪ In het marktevenwicht wordt het maximale totale surplus bereikt → hoogst mogelijke welvaart.
▪ De uitkomst is efficiënt: je kunt niemand beter maken zonder iemand anders slechter te maken.
Waarom markten efficiënt zijn (en wanneer niet)
Het marktmechanisme maximaliseert totale welvaart doordat:
▪ Goederen terechtkomen bij consumenten die ze het meest waarderen (bereidheid te betalen > prijs).
▪ Productie gebeurt door producenten die het recht om het goed te verkopen het meest waarderen → laagste kosten
(bereidheid te verkopen < prijs).
▪ Alle transacties wederzijds voordelig zijn (koper waardeert meer dan verkoper).
▪ Er geen extra winstgevende transacties mogelijk zijn.
Gevolg:
▪ Herverdeling van consumptie of productie verlaagt consumenten- en producentensurplus.
▪ Verandering van de verhandelde hoeveelheid verlaagt het totale surplus.
Maar alleen als:
▪ Mensen rationeel zijn en volledige informatie hebben.
▪ Alle effecten in prijzen zitten (geen externe effecten/publieke goederen).
▪ De markt competitief is (veel kopers en verkopers, geen marktmacht).
,Rol van de overheid
Als markten niet efficiënt zijn, kan de overheid ingrijpen. Zelfs bij efficiëntie kan de uitkomst sociaal onwenselijk zijn. Ook dit kan
een reden zijn voor overheidsingrijpen zoals een minimumprijs.
HOORCOLLEGE 2 – BELASTINGHEFFING EN PRIJSREGULATIE
Overheidsingrijpen op efficiënte markten
Prijsplafond
Prijsplafond: een maximumprijs die verkopers mogen rekenen, ingevoerd om goederen
betaalbaar te maken (bijvoorbeeld huur).
Gevolg: vraag > aanbod → tekort.
Inefficiënties:
▪ Inefficiënte allocatie van:
▪ Goederen komen niet bij degene die ze het meest waarderen.
▪ Consumenten verbruiken meer dan ze hadden gedaan zonder prijsplafond
(bijvoorbeeld prijsplafond op energie).
▪ Verspilde middelen (bijvoorbeeld zoektijd).
▪ Lagere kwaliteit van goederen.
▪ Illegale activiteiten (zwarte markt).
▪ Minder handel → deadweight loss.
Minder transacties → wederzijds voordelige ruilen gaan verloren → totale welvaart daalt.
Welvaartsverlies van beleid = maximaal haalbare totale surplus vóór beleid – maximaal haalbare totaal surplus ná invoering beleid
Prijsbodem
Prijsbodem: een minimumprijs die kopers mogen betalen, ingevoerd om producten te
beschermen (bijvoorbeeld minimumloon). Gevolg: aanbod > vraag → overschot.
Inefficiënties:
▪ Productie door inefficiënte (hoge kosten) producenten.
▪ Verspilling (overschotten, werkloosheid).
▪ Onnodige hoge kwaliteit/inspanningen om te verkopen.
▪ Illegale activiteiten (zwarte arbeid).
▪ Minder handel → deadweight loss.
Minimumloon
Een minimumloon is een prijsbodem op arbeid (loon mag niet onder een
bepaald niveau komen). Als het minimumloon boven het evenwichtsloon ligt
→ aanbod van arbeid > vraag naar arbeid → werkloosheid ontstaat.
▪ Onvrijwillige werkloosheid: mensen willen werken voor het geldende
loon, maar vinden geen baan.
▪ Vrijwillige werkloosheid: mensen willen niet werken voor het geldende
loon.
Gevolg → minder werkgelegenheid en deadweight loss doordat niet alle
wederzijds voordelige arbeidsrelaties plaatsvinden.
, Hoeveelheidsregulatie – Quota
Quotum: een bovengrens voor de hoeveelheid goederen die kan
worden verkocht (bijvoorbeeld taxi-licenties).
▪ Een vergunning geeft de eigenaar het recht om een goed
te leveren.
▪ Dit creëert een wig tussen vraagprijs en aanbodprijs →
winst voor de licentiehouders.
▪ Minder verhandelde hoeveelheid dan in evenwicht →
deadweight loss.
▪ Extra nadeel → administratiekosten.
Relaties tussen wie welk deel van een belasting betaalt
Belastingen
Belasting: een bedrag dat de overheid oplegt per eenheid van een goed of dienst (te betalen
door kopers of verkopers).
▪ Creëert een wig tussen de prijs die kopers betalen en die kopers ontvangen.
▪ Leidt tot een hogere prijs voorkopers, lagere opbrengst voor verkopers en minder
verhandelde hoeveelheid.
▪ Het maakt niet uit wie de belasting betaalt, het effect op de markt is hetzelfde.
▪ Leidt tot:
▪ Belastinginkomsten voor de overheid.
▪ Deadweight loss doordat wederzijds voordelige transacties niet doorgaan.
Subsidie
Subsidie: een bedrag dat de overheid per eenheid van een goed of dienst uitkeert aan kopers
of verkopers.
▪ Werkt tegengesteld aan een belasting en beïnvloedt de prijs in tegenovergestelde
richting.
▪ Leidt tot een lagere prijs voor kopers, hogere opbrengst voor verkopers en meer
verhandelde hoeveelheid.
▪ Leidt tot:
▪ Kosten voor de overheid.
▪ Deadweight loss doordat er te veel (inefficiënte) transacties plaatsvinden.
Elasticiteiten
Elasticiteit: meet hoe sterkt de gevraagde of aangeboden hoeveelheid reageert op een verandering in de prijs (uitgedrukt in %).
▪ Beleid moet (ceteris paribus) het welvaartsverlies zo klein mogelijk houden.
▪ De grootte van het deadweight loss hangt af van hoe sterk vraag en aanbod reageren op prijsverandering.
%∆𝑸𝒗 %∆𝑸𝒂
𝑷𝒓𝒊𝒋𝒔𝒆𝒍𝒂𝒔𝒕𝒊𝒄𝒊𝒕𝒊𝒆𝒕 𝒗. 𝒅. 𝒗𝒓𝒂𝒂𝒈 = 𝑷𝒓𝒊𝒋𝒔𝒆𝒍𝒂𝒔𝒕𝒊𝒄𝒊𝒕𝒊𝒆𝒕 𝒗. 𝒉. 𝒂𝒂𝒏𝒃𝒐𝒅 =
%∆𝑷 %∆𝑷
Prijselasticiteit
Bijvoorbeeld vraag naar vaccins, prijs volledig bepaald door aanbod.
▪ Perfect inelastisch (=0): géén reactie. Bijvoorbeeld aanbod woningen aan zee in Cannes.
▪ Inelastisch (<1): weinig reactie.
▪ Unitair (=1): evenredige reactie.
▪ Elastisch (>1): sterke reactie
▪ Perfect elastisch (∞): volledige reactie. Bijvoorbeeld vraag naar oranje tennisballen (perfecte substituten beschikbaar).
Bijvoorbeeld aanbod pizza’s (makkelijk aan te bieden).
Totaal surplus
Totaal surplus: maatstaf voor welvaartswinst in een markt.
▪ Als markten perfect werken (idee van Adam Smith’s “onzichtbare hand”), is het totaal surplus maximaal.
▪ Is het lager dan maximaal (bijvoorbeeld door belastingen), dan werkt de markt niet optimaal.
▪ Het verschil tussen maximaal en werkelijk surplus = welvaartsverlies (deadweight loss)
Keuze en welvaart
Economie draait om keuzes maken bij schaarste.
▪ Elke keuze heeft opofferingskosten (opportunity cost): wat je opgeeft (geld, tijd).
▪ Je vergelijkt kosten met opbrengsten (subjectieve waarde).
▪ Bij een goede keuze → opbrengsten > kosten → creëert welvaart.
▪ Welvaartswinst = subjectieve waarde – opofferingskosten
Welvaartswinst bij koop
De welvaartswinst voor een consument ontstaat wanneer zijn betalingsbereidheid hoger is dan de prijs die hij betaalt.
→ Individueel consumentensurplus → Welvaartswinst = betalingsbereidheid – prijs
Welvaartswinst bij verkoop
De welvaartswinst voor een producent ontstaat wanneer de prijs die hij ontvangt hoger is dan zijn (subjectieve) kosten.
→ Individueel producentensurplus → Welvaartswinst = prijs – kosten
Vraag en aanbod
Vraagcurve
Vraagcurve: laat zien hoeveel consumenten bereid zijn een goed te kopen bij verschillende prijzen en beschrijft daarmee de relatie
tussen prijs en gevraagde hoeveelheid. Bij weinig vragers heeft deze curve vaak een trapvorm.
Totale consumentensurplus: de som van alle individuele consumentensurplussen en geeft de gezamenlijke welvaartswinst van alle
kopers weer → dit is gelijk aan de oppervlakte onder de vraagcurve en boven de prijs, en neemt toe wanneer de prijs daalt.
Verschuiving van de vraagcurve: verandering in gevraagde hoeveelheid gegeven de prijs (prijs constant houden), veroorzaakt door
veranderingen in voorkeuren, prijzen van substituten en complementen, inkomen, verwachtingen, aantal consumenten, het weer en
andere invloeden op de betalingsbereidheid.
Beweging lande de vraagcurve: een verandering in de gevraagde hoeveelheid als gevolg van een verandering in de prijs.
Aanbodcurve
Aanbodcurve: laat zien hoeveel producenten bereid zijn te verkopen bij verschillende prijzen en geeft daarmee de relatie tussen
prijs en aangeboden hoeveelheid weer.
Totale producentensurplus: de som van alle individuele producentensurplussen en geeft de gezamenlijke welvaartswinst van
verkopers weer → dit is gelijk aan de oppervlakte boven de aanbodcurve en onder de prijs, en neemt toe wanneer de prijs stijgt.
Verschuiving van de aanbodcurve: verandering in de aangeboden hoeveelheid gegeven de prijs (prijs constant houden), veroorzaakt
door veranderingen in inputprijzen, technologie, verwachtingen, aantal producenten, het weer/klimaat en andere invloeden op de
bereidheid te verkopen.
Beweging langs de aanbodcurve: een verandering in de aangeboden hoeveelheid als gevolg van een verandering in de prijs.
,Marktevenwicht
Het vraag- en aanbodmodel voorspelt een evenwichtsprijs- en hoeveelheid, waarbij:
▪ Een prijs boven het evenwicht een overschot veroorzaakt
(aanbod > vraag, prijs daalt),
▪ en een prijs onder het evenwicht een tekort
(vraag > aanbod, prijs stijgt),
▪ waardoor de marktprijs naar het evenwicht beweegt
→ veranderingen in vraag of aanbod verschuiven dit evenwicht.
Gelijktijdige verschuivingen
Wanneer de vraag toeneemt en het aanbod afneemt, stijgt de prijs terwijl de
verandering in de hoeveelheid afhangt van de grootte en vorm van de
verschuivingen.
Totale surplus
Totale surplus: de totale welvaartswinst op een markt en is gelijk aan de som van het
consumenten- en producentensurplus.
Voorbeeld
Vraagcurve Pd = -1/20*Q+4
Aanbodcurve = 1/20*Q
Wat zijn het producenten- en consumentensurplus in het evenwicht?
1. Pd = Ps → -1/20*Q+4 = 1/20*Q → Q* = 40
Invullen in geeft Ps* = Pd* = 2
2. Producenten surplus = 0.5*40*2 = 40
Consumentensurplus = 0.5*2*40 = 40
→ Beiden profiteren van de handel; markt verhoogt welvaart beiden.
Markt efficiëntie
▪ Volgens Adam Smith’s “onzichtbare hand” zorgen markten ervoor dat individuen die hun eigen belang nastreven, de
welvaart van de hele samenleving verhogen.
▪ In het marktevenwicht wordt het maximale totale surplus bereikt → hoogst mogelijke welvaart.
▪ De uitkomst is efficiënt: je kunt niemand beter maken zonder iemand anders slechter te maken.
Waarom markten efficiënt zijn (en wanneer niet)
Het marktmechanisme maximaliseert totale welvaart doordat:
▪ Goederen terechtkomen bij consumenten die ze het meest waarderen (bereidheid te betalen > prijs).
▪ Productie gebeurt door producenten die het recht om het goed te verkopen het meest waarderen → laagste kosten
(bereidheid te verkopen < prijs).
▪ Alle transacties wederzijds voordelig zijn (koper waardeert meer dan verkoper).
▪ Er geen extra winstgevende transacties mogelijk zijn.
Gevolg:
▪ Herverdeling van consumptie of productie verlaagt consumenten- en producentensurplus.
▪ Verandering van de verhandelde hoeveelheid verlaagt het totale surplus.
Maar alleen als:
▪ Mensen rationeel zijn en volledige informatie hebben.
▪ Alle effecten in prijzen zitten (geen externe effecten/publieke goederen).
▪ De markt competitief is (veel kopers en verkopers, geen marktmacht).
,Rol van de overheid
Als markten niet efficiënt zijn, kan de overheid ingrijpen. Zelfs bij efficiëntie kan de uitkomst sociaal onwenselijk zijn. Ook dit kan
een reden zijn voor overheidsingrijpen zoals een minimumprijs.
HOORCOLLEGE 2 – BELASTINGHEFFING EN PRIJSREGULATIE
Overheidsingrijpen op efficiënte markten
Prijsplafond
Prijsplafond: een maximumprijs die verkopers mogen rekenen, ingevoerd om goederen
betaalbaar te maken (bijvoorbeeld huur).
Gevolg: vraag > aanbod → tekort.
Inefficiënties:
▪ Inefficiënte allocatie van:
▪ Goederen komen niet bij degene die ze het meest waarderen.
▪ Consumenten verbruiken meer dan ze hadden gedaan zonder prijsplafond
(bijvoorbeeld prijsplafond op energie).
▪ Verspilde middelen (bijvoorbeeld zoektijd).
▪ Lagere kwaliteit van goederen.
▪ Illegale activiteiten (zwarte markt).
▪ Minder handel → deadweight loss.
Minder transacties → wederzijds voordelige ruilen gaan verloren → totale welvaart daalt.
Welvaartsverlies van beleid = maximaal haalbare totale surplus vóór beleid – maximaal haalbare totaal surplus ná invoering beleid
Prijsbodem
Prijsbodem: een minimumprijs die kopers mogen betalen, ingevoerd om producten te
beschermen (bijvoorbeeld minimumloon). Gevolg: aanbod > vraag → overschot.
Inefficiënties:
▪ Productie door inefficiënte (hoge kosten) producenten.
▪ Verspilling (overschotten, werkloosheid).
▪ Onnodige hoge kwaliteit/inspanningen om te verkopen.
▪ Illegale activiteiten (zwarte arbeid).
▪ Minder handel → deadweight loss.
Minimumloon
Een minimumloon is een prijsbodem op arbeid (loon mag niet onder een
bepaald niveau komen). Als het minimumloon boven het evenwichtsloon ligt
→ aanbod van arbeid > vraag naar arbeid → werkloosheid ontstaat.
▪ Onvrijwillige werkloosheid: mensen willen werken voor het geldende
loon, maar vinden geen baan.
▪ Vrijwillige werkloosheid: mensen willen niet werken voor het geldende
loon.
Gevolg → minder werkgelegenheid en deadweight loss doordat niet alle
wederzijds voordelige arbeidsrelaties plaatsvinden.
, Hoeveelheidsregulatie – Quota
Quotum: een bovengrens voor de hoeveelheid goederen die kan
worden verkocht (bijvoorbeeld taxi-licenties).
▪ Een vergunning geeft de eigenaar het recht om een goed
te leveren.
▪ Dit creëert een wig tussen vraagprijs en aanbodprijs →
winst voor de licentiehouders.
▪ Minder verhandelde hoeveelheid dan in evenwicht →
deadweight loss.
▪ Extra nadeel → administratiekosten.
Relaties tussen wie welk deel van een belasting betaalt
Belastingen
Belasting: een bedrag dat de overheid oplegt per eenheid van een goed of dienst (te betalen
door kopers of verkopers).
▪ Creëert een wig tussen de prijs die kopers betalen en die kopers ontvangen.
▪ Leidt tot een hogere prijs voorkopers, lagere opbrengst voor verkopers en minder
verhandelde hoeveelheid.
▪ Het maakt niet uit wie de belasting betaalt, het effect op de markt is hetzelfde.
▪ Leidt tot:
▪ Belastinginkomsten voor de overheid.
▪ Deadweight loss doordat wederzijds voordelige transacties niet doorgaan.
Subsidie
Subsidie: een bedrag dat de overheid per eenheid van een goed of dienst uitkeert aan kopers
of verkopers.
▪ Werkt tegengesteld aan een belasting en beïnvloedt de prijs in tegenovergestelde
richting.
▪ Leidt tot een lagere prijs voor kopers, hogere opbrengst voor verkopers en meer
verhandelde hoeveelheid.
▪ Leidt tot:
▪ Kosten voor de overheid.
▪ Deadweight loss doordat er te veel (inefficiënte) transacties plaatsvinden.
Elasticiteiten
Elasticiteit: meet hoe sterkt de gevraagde of aangeboden hoeveelheid reageert op een verandering in de prijs (uitgedrukt in %).
▪ Beleid moet (ceteris paribus) het welvaartsverlies zo klein mogelijk houden.
▪ De grootte van het deadweight loss hangt af van hoe sterk vraag en aanbod reageren op prijsverandering.
%∆𝑸𝒗 %∆𝑸𝒂
𝑷𝒓𝒊𝒋𝒔𝒆𝒍𝒂𝒔𝒕𝒊𝒄𝒊𝒕𝒊𝒆𝒕 𝒗. 𝒅. 𝒗𝒓𝒂𝒂𝒈 = 𝑷𝒓𝒊𝒋𝒔𝒆𝒍𝒂𝒔𝒕𝒊𝒄𝒊𝒕𝒊𝒆𝒕 𝒗. 𝒉. 𝒂𝒂𝒏𝒃𝒐𝒅 =
%∆𝑷 %∆𝑷
Prijselasticiteit
Bijvoorbeeld vraag naar vaccins, prijs volledig bepaald door aanbod.
▪ Perfect inelastisch (=0): géén reactie. Bijvoorbeeld aanbod woningen aan zee in Cannes.
▪ Inelastisch (<1): weinig reactie.
▪ Unitair (=1): evenredige reactie.
▪ Elastisch (>1): sterke reactie
▪ Perfect elastisch (∞): volledige reactie. Bijvoorbeeld vraag naar oranje tennisballen (perfecte substituten beschikbaar).
Bijvoorbeeld aanbod pizza’s (makkelijk aan te bieden).
