Grondtrekken van het Nederlandse
strafrecht
Toelatingstoets master criminologie Vrije Universiteit Amsterdam
Hoofdstuk 1 - Inleiding 2
Hoofdstuk 2 - Inleiding materieel strafrecht 5
Hoofdstuk 3 - Opzet en schuld 10
Hoofdstuk 4 - Strafuitsluitingsgronden 15
Hoofdstuk 5 - Poging en voorbereiding 20
Hoofdstuk 6 - Deelneming 23
Hoofdstuk 7 - Inleiding strafprocesrecht 28
Hoofdstuk 8 - Het voorbereidend onderzoek 37
Hoofdstuk 9 - Vervolging 50
Hoofdstuk 10 - Het onderzoek ter terechtzitting 55
Hoofdstuk 11 - Het rechterlijk beslissingsschema 62
Hoofdstuk 12 - Bewijsrecht 68
Hoofdstuk 13 - Straffen en maatregelen 73
Hoofdstuk 14 - Rechtsmiddelen 82
Hoofdstuk 15 - Mensenrechten en strafrecht 90
Hoofdstuk 16 - Strafrechtelijke rechtsvinding 95
1
,Hoofdstuk 1 - Inleiding
1.1 Eerste kennismaking
Strafrecht is duidelijk zichtbaar in de wereld. Bijvoorbeeld op tv en in de media maar ook op
straat (verbodsborden, politie, uitgaansgeweld, etc.).
→ dit rechtsgebied is sterk verbonden met zaken als moraal, veiligheid en rechtvaardigheid
en dat spreekt mensen aan
1.2 Plaats van het strafrecht
Strafrecht houdt zich bezig met het bestraffen van personen die een strafbaar feit hebben
gepleegd.
→ de straffen worden opgelegd door de overheid en dus heeft de Staat het monopolie op
straffen
Verschilt bijvoorbeeld met civiel (of burgerlijk) recht waarde verhouding tussen burgers
onderling wordt geregeld (voorbeeld: als een van de twee partijen zijn deel van een
overeenkomst niet nakomt, dan regelt het burgerlijke recht wie waarop recht heeft en op
welke wijze dat recht geëffectueerd kan worden, de staat blijft hier in principe buiten)
Bestuursrecht regelt ook, naast strafrecht, de verhouding tussen de burgers en de Staat.
→ bestuursrecht regelt onder meer de wijze waarop het openbaar bestuur moet functioneren
bij het nemen van beslissingen die de burger direct of indirect raken
→ bv het afgeven van een horecavergunning door de gemeente of de beslissing van de
centrale overheid tot de aanleg van een nieuwe spoorlijn
→ algemene regels op het gebied van het bestuursrecht vindt men in de Algemene wet
bestuursrecht (Awb)
De verhouding tussen het bestuursrecht en het strafrecht is vrij complex.
→ soms kunnen bestuurlijke sancties worden opgelegd door een bestuursorgaan voor
gedragingen die vroeger strafrechtelijk worden afgedaan (bv verkeersdelicten)
Verschil tussen civielrecht en strafrecht → in civielrechtelijke zin kunnen burgers elkaar
voor de rechter slepen. Burger kan door een advocaat een dagvaarding laten sturen, om zo
de kwestie voor te leggen aan een onafhankelijke rechter die een bindende beslissing
neemt. In strafrecht, kunnen burgers elkaar niet dagvaarden voor gepleegde strafbare feiten.
De enige die een verdachte van een strafbaar feit voor de (straf)rechter kan brengen is een
officier van justitie.
Officier van justitie is een vertegenwoordiger van het openbaar ministerie (OM) =
staatsorgaan dat belast is met de vervolging van de verdachten.
→ OvJ kan een verdachte dagvaarden, waarvoor deze voor zijn daden verantwoording moet
afleggen ten overstaan van een rechter
2
,→ voorbeeld casus p.21: waarin Wouter mishandeld wordt en er wordt een strafrechtelijke
dagvaarding opgelegd aan Paul maar hierin wordt niet de materiële schade betaald die
Wouter kwijt is aan zijn mishandeling en hij kan daarom Paul laten dagvaarden namens
Wouter zelf via een advocaat (tijdrovend, ingewikkeld en geldverslindend dus zie §10.6.7)
1.3 Doelen van straffen
Opleggen van een straf dient voornamelijk twee doelen:
1. vergelding; kwaad dat de dader van een strafbaar feit veroorzaakt bij het slachtoffer
of aan de maatschappij als geheel, wordt door het opleggen van straf in de eerste
plaats vergolden door leedtoevoeging
2. preventie; deze gaat uit van een eenvoudige principe: mensen willen geen straf
krijgen, dus zullen zij gedrag dat mogelijk tot straf leidt, zoveel mogelijk proberen te
voorkomen
a. Speciale preventie; een dader die in aanraking is gekomen met de gevolgen
van het overschrijden van een strafrechtelijke norm, zal de volgende keer wel
twee keer nadenken voordat hij nog eens iets dergelijks doet
→ doel van speciale preventie: voorkomen, of ontmoedigen, dat de gestrafte
wederom in de fout gaat
b. Generale preventie; heeft als uitgangspunt dat ook anderen dan de gestrafte
lering trekken uit het feit dat er voor het plegen van een strafbaar feit straf
opgelegd kan worden; gestrafte moet een voorbeeld zijn dat potentiële
wetsovertreders afschrikt
Voorwaardelijke straffen = straffen die niet ten uitvoer worden gelegd op voorwaarde dat
de veroordeelde zich gedurende de proeftijd niet opnieuw aan een strafbaar feit schuldig
maakt.
→ leunt zwaar op de speciale preventie principe
1.4 Materieel strafrecht, formeel strafrecht en sanctierecht
Strafrecht kan worden onderverdeeld in 3 delen:
1. Materieel recht; de vraag wat een strafbaar feit is. Materieelstrafrechtelijke
vraagstukken hebben betrekking op de grenzen van de strafrechtelijke
aansprakelijkheid (bepaalt welk gedrag niet toegestaan is en welke personen
daarvoor kunnen worden gestraft).
→ Wetboek van Strafrecht
2. Formele strafrecht (ook wel strafprocesrecht/strafvordering); bepaalt welke
regels moeten worden gevolgd wanneer een norm van het materiële strafrecht
(vermoedelijk) is overtreden. E.g. regels voor de bevoegdheden van de politie, de
duur van de voorlopige hechtenis, de inhoud van dagvaardingen en het instellen van
hoger beroep.
→ Wetboek van Strafvordering
3. Sanctierecht; heeft betrekking op de voorwaarden waaronder bepaalde straffen
mogen worden opgelegd en ten uitvoer gelegd.
→ zowel Wetboek van Strafrecht als Wetboek van Strafvordering
→ materiële en formele strafrecht niet te verwarren met wetten in formele en materiële zin,
dat een wet een wet in formele zin, is een wet die tot stand is gekomen in samenwerking
tussen de regering en de Staten-Generaal; wet in materiële zin is dat de betreffende wet, of
dat in formele zin is of niet, algemene regels bevat die de burgers binden
3
, 1.5 Commuun en bijzonder strafrecht
Commune strafrecht = het strafrecht dat in de wetboeken is opgenomen.
Bijzondere strafwetten = strafbepalingen die in andere wetten staan, bv in de
Wegenverkeerswet 1994, de Wet wapens en munitie en de Opiumwet
→ vormen samen het bijzondere strafrecht
1.6 De opbouw van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering
Wetboek van Strafrecht = Sr
→ bestaat uit 3 hoofdonderdelen (‘boeken’):
1. Boek 1 regelt de algemene leerstukken van materieel strafrecht, zoals
strafuitsluitingsgronden en poging → algemene leerstukken, omdat deze van
toepassing zijn op alle delicten die in het Sr strafbaar zijn gesteld en in beginsel ook
op alle delicten die in de bijzondere strafwetten zijn opgenomen
In boek 1 zijn ook veel regels met betrekking tot het sanctierecht en enkele andere
onderwerpen opgenomen
2. Boek 2 en 3 bevatten uitsluitend strafbepalingen: omschrijving van gedrag dat
strafbaar is, met daarbij een aanduiding van de maximale straffen die mogen worden
opgelegd.
→ onderscheid heeft te maken met de ernst van de delicten:
1. Boek 2: worden alleen misdrijven strafbaar gesteld
2. Boek 3: bevat uitsluitend overtredingen
→ boeken zijn onderverdeeld in kleinere onderdelen (titels), titels kunnen op hun beurt
afdelingen bevatten
Wetboek van Strafvordering = Sv
→ bestaat uit 6 boeken die de chronologische volgorde van het strafproces volgen:
1. Boek 1 - Algemeene bepalingen; worden de belangrijkste bevoegdheden tijdens
het opsporingsonderzoek geregeld
2. Boek 2 - Strafvordering in eersten aanleg; regelt de vervolgingsbeslissing van de
officier van justitie en de hele procedure voor de berechting van een verdachte door
de rechtbank (is de verdachte of het OM het niet eens met de beslissing van de
rechtbank, dan kan in bepaalde gevallen hoger beroep worden ingesteld)
3. Boek 3 is geheel gewijd aan rechtsmiddelen
4. Boek 4 wat minder van belang voor dit studieboek
5. Boek 5 wat minder van belang voor dit studieboek
6. Boek 6 - de tenuitvoerlegging
1.7 De invloed van internationaal en supranationaal recht
Welke strafrechtelijke regels in Nederland gelden, wordt niet alleen bepaald door eigen
overwegingen van de Nederlandse wetgever ten aanzien van de noodzakelijk en
wenselijkheid van bepaalde rechtsregels.
→ internationaal recht, omdat Nederland verdragen sluit met andere staten, waarin
bepaalde verplichtingen worden aangegaan
→ supranationaalrechtelijk van aard: regels die een internationale organisatie oplegt, waar
de lidstaten zich aan moeten houden (EU, Hof van Justitie van de EU, Europees Hof voor de
Rechten van de Mens (EHRM))
4
strafrecht
Toelatingstoets master criminologie Vrije Universiteit Amsterdam
Hoofdstuk 1 - Inleiding 2
Hoofdstuk 2 - Inleiding materieel strafrecht 5
Hoofdstuk 3 - Opzet en schuld 10
Hoofdstuk 4 - Strafuitsluitingsgronden 15
Hoofdstuk 5 - Poging en voorbereiding 20
Hoofdstuk 6 - Deelneming 23
Hoofdstuk 7 - Inleiding strafprocesrecht 28
Hoofdstuk 8 - Het voorbereidend onderzoek 37
Hoofdstuk 9 - Vervolging 50
Hoofdstuk 10 - Het onderzoek ter terechtzitting 55
Hoofdstuk 11 - Het rechterlijk beslissingsschema 62
Hoofdstuk 12 - Bewijsrecht 68
Hoofdstuk 13 - Straffen en maatregelen 73
Hoofdstuk 14 - Rechtsmiddelen 82
Hoofdstuk 15 - Mensenrechten en strafrecht 90
Hoofdstuk 16 - Strafrechtelijke rechtsvinding 95
1
,Hoofdstuk 1 - Inleiding
1.1 Eerste kennismaking
Strafrecht is duidelijk zichtbaar in de wereld. Bijvoorbeeld op tv en in de media maar ook op
straat (verbodsborden, politie, uitgaansgeweld, etc.).
→ dit rechtsgebied is sterk verbonden met zaken als moraal, veiligheid en rechtvaardigheid
en dat spreekt mensen aan
1.2 Plaats van het strafrecht
Strafrecht houdt zich bezig met het bestraffen van personen die een strafbaar feit hebben
gepleegd.
→ de straffen worden opgelegd door de overheid en dus heeft de Staat het monopolie op
straffen
Verschilt bijvoorbeeld met civiel (of burgerlijk) recht waarde verhouding tussen burgers
onderling wordt geregeld (voorbeeld: als een van de twee partijen zijn deel van een
overeenkomst niet nakomt, dan regelt het burgerlijke recht wie waarop recht heeft en op
welke wijze dat recht geëffectueerd kan worden, de staat blijft hier in principe buiten)
Bestuursrecht regelt ook, naast strafrecht, de verhouding tussen de burgers en de Staat.
→ bestuursrecht regelt onder meer de wijze waarop het openbaar bestuur moet functioneren
bij het nemen van beslissingen die de burger direct of indirect raken
→ bv het afgeven van een horecavergunning door de gemeente of de beslissing van de
centrale overheid tot de aanleg van een nieuwe spoorlijn
→ algemene regels op het gebied van het bestuursrecht vindt men in de Algemene wet
bestuursrecht (Awb)
De verhouding tussen het bestuursrecht en het strafrecht is vrij complex.
→ soms kunnen bestuurlijke sancties worden opgelegd door een bestuursorgaan voor
gedragingen die vroeger strafrechtelijk worden afgedaan (bv verkeersdelicten)
Verschil tussen civielrecht en strafrecht → in civielrechtelijke zin kunnen burgers elkaar
voor de rechter slepen. Burger kan door een advocaat een dagvaarding laten sturen, om zo
de kwestie voor te leggen aan een onafhankelijke rechter die een bindende beslissing
neemt. In strafrecht, kunnen burgers elkaar niet dagvaarden voor gepleegde strafbare feiten.
De enige die een verdachte van een strafbaar feit voor de (straf)rechter kan brengen is een
officier van justitie.
Officier van justitie is een vertegenwoordiger van het openbaar ministerie (OM) =
staatsorgaan dat belast is met de vervolging van de verdachten.
→ OvJ kan een verdachte dagvaarden, waarvoor deze voor zijn daden verantwoording moet
afleggen ten overstaan van een rechter
2
,→ voorbeeld casus p.21: waarin Wouter mishandeld wordt en er wordt een strafrechtelijke
dagvaarding opgelegd aan Paul maar hierin wordt niet de materiële schade betaald die
Wouter kwijt is aan zijn mishandeling en hij kan daarom Paul laten dagvaarden namens
Wouter zelf via een advocaat (tijdrovend, ingewikkeld en geldverslindend dus zie §10.6.7)
1.3 Doelen van straffen
Opleggen van een straf dient voornamelijk twee doelen:
1. vergelding; kwaad dat de dader van een strafbaar feit veroorzaakt bij het slachtoffer
of aan de maatschappij als geheel, wordt door het opleggen van straf in de eerste
plaats vergolden door leedtoevoeging
2. preventie; deze gaat uit van een eenvoudige principe: mensen willen geen straf
krijgen, dus zullen zij gedrag dat mogelijk tot straf leidt, zoveel mogelijk proberen te
voorkomen
a. Speciale preventie; een dader die in aanraking is gekomen met de gevolgen
van het overschrijden van een strafrechtelijke norm, zal de volgende keer wel
twee keer nadenken voordat hij nog eens iets dergelijks doet
→ doel van speciale preventie: voorkomen, of ontmoedigen, dat de gestrafte
wederom in de fout gaat
b. Generale preventie; heeft als uitgangspunt dat ook anderen dan de gestrafte
lering trekken uit het feit dat er voor het plegen van een strafbaar feit straf
opgelegd kan worden; gestrafte moet een voorbeeld zijn dat potentiële
wetsovertreders afschrikt
Voorwaardelijke straffen = straffen die niet ten uitvoer worden gelegd op voorwaarde dat
de veroordeelde zich gedurende de proeftijd niet opnieuw aan een strafbaar feit schuldig
maakt.
→ leunt zwaar op de speciale preventie principe
1.4 Materieel strafrecht, formeel strafrecht en sanctierecht
Strafrecht kan worden onderverdeeld in 3 delen:
1. Materieel recht; de vraag wat een strafbaar feit is. Materieelstrafrechtelijke
vraagstukken hebben betrekking op de grenzen van de strafrechtelijke
aansprakelijkheid (bepaalt welk gedrag niet toegestaan is en welke personen
daarvoor kunnen worden gestraft).
→ Wetboek van Strafrecht
2. Formele strafrecht (ook wel strafprocesrecht/strafvordering); bepaalt welke
regels moeten worden gevolgd wanneer een norm van het materiële strafrecht
(vermoedelijk) is overtreden. E.g. regels voor de bevoegdheden van de politie, de
duur van de voorlopige hechtenis, de inhoud van dagvaardingen en het instellen van
hoger beroep.
→ Wetboek van Strafvordering
3. Sanctierecht; heeft betrekking op de voorwaarden waaronder bepaalde straffen
mogen worden opgelegd en ten uitvoer gelegd.
→ zowel Wetboek van Strafrecht als Wetboek van Strafvordering
→ materiële en formele strafrecht niet te verwarren met wetten in formele en materiële zin,
dat een wet een wet in formele zin, is een wet die tot stand is gekomen in samenwerking
tussen de regering en de Staten-Generaal; wet in materiële zin is dat de betreffende wet, of
dat in formele zin is of niet, algemene regels bevat die de burgers binden
3
, 1.5 Commuun en bijzonder strafrecht
Commune strafrecht = het strafrecht dat in de wetboeken is opgenomen.
Bijzondere strafwetten = strafbepalingen die in andere wetten staan, bv in de
Wegenverkeerswet 1994, de Wet wapens en munitie en de Opiumwet
→ vormen samen het bijzondere strafrecht
1.6 De opbouw van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering
Wetboek van Strafrecht = Sr
→ bestaat uit 3 hoofdonderdelen (‘boeken’):
1. Boek 1 regelt de algemene leerstukken van materieel strafrecht, zoals
strafuitsluitingsgronden en poging → algemene leerstukken, omdat deze van
toepassing zijn op alle delicten die in het Sr strafbaar zijn gesteld en in beginsel ook
op alle delicten die in de bijzondere strafwetten zijn opgenomen
In boek 1 zijn ook veel regels met betrekking tot het sanctierecht en enkele andere
onderwerpen opgenomen
2. Boek 2 en 3 bevatten uitsluitend strafbepalingen: omschrijving van gedrag dat
strafbaar is, met daarbij een aanduiding van de maximale straffen die mogen worden
opgelegd.
→ onderscheid heeft te maken met de ernst van de delicten:
1. Boek 2: worden alleen misdrijven strafbaar gesteld
2. Boek 3: bevat uitsluitend overtredingen
→ boeken zijn onderverdeeld in kleinere onderdelen (titels), titels kunnen op hun beurt
afdelingen bevatten
Wetboek van Strafvordering = Sv
→ bestaat uit 6 boeken die de chronologische volgorde van het strafproces volgen:
1. Boek 1 - Algemeene bepalingen; worden de belangrijkste bevoegdheden tijdens
het opsporingsonderzoek geregeld
2. Boek 2 - Strafvordering in eersten aanleg; regelt de vervolgingsbeslissing van de
officier van justitie en de hele procedure voor de berechting van een verdachte door
de rechtbank (is de verdachte of het OM het niet eens met de beslissing van de
rechtbank, dan kan in bepaalde gevallen hoger beroep worden ingesteld)
3. Boek 3 is geheel gewijd aan rechtsmiddelen
4. Boek 4 wat minder van belang voor dit studieboek
5. Boek 5 wat minder van belang voor dit studieboek
6. Boek 6 - de tenuitvoerlegging
1.7 De invloed van internationaal en supranationaal recht
Welke strafrechtelijke regels in Nederland gelden, wordt niet alleen bepaald door eigen
overwegingen van de Nederlandse wetgever ten aanzien van de noodzakelijk en
wenselijkheid van bepaalde rechtsregels.
→ internationaal recht, omdat Nederland verdragen sluit met andere staten, waarin
bepaalde verplichtingen worden aangegaan
→ supranationaalrechtelijk van aard: regels die een internationale organisatie oplegt, waar
de lidstaten zich aan moeten houden (EU, Hof van Justitie van de EU, Europees Hof voor de
Rechten van de Mens (EHRM))
4
