Onderwijsgroep 1 Seksualiteit
1. Welke hormonen spelen een rol bij seksualiteit?
- Hormonen zijn belangrijk voor het seksuele functioneren en ervaren
gedurende de gehele levensloop.
- Onze seksuele differentiatie wordt gereguleerd door genetische en
hormonale factoren en processen.
- Onze seksuele oriëntatie en genderidentiteit worden in significante mate
bepaald door genetische informatie en door prenatale hormonale
invloeden.
BOEK
Uit placebogecontroleerd onderzoek blijkt dat testosteron een stimulerend effect
heeft op seksuele gedachten, seksueel gedrag, orgasme en vitaliteit.
Geslachtshormonen en seksualiteit - structuur en werking
De volwassen gonaden produceren geslachtshormonen, de testes testosteron, de
ovaria oestradiol, progesteron en testosteron. Biochemisch hebben
geslachtshormonen een steroïdstructuur – ze zijn afgeleid van cholesterol. Ook de
mannelijke en vrouwelijke bijnierschors produceert geslachtshormonen.
De gonaden worden aangezet door de gonadestimulerende hormonen (=
gonadotrofinen) LH en FSH die in de hypofysevoorkwab worden gemaakt onder
invloed van GnRH. Dit hormoon is afkomstig uit speciale neurosecretoire cellen in
de hypothalamus. Gonadotrofinen hebben een eiwitstructuur, en zijn dus
opgebouwd uit aminozuren. Van de geslachtshormonen wordt het merendeel in
het bloed gebonden getransporteerd, stevig gebonden aan het eiwit SHBG
(sekshormoonbindend globuline) en losjes gebonden aan het eiwit albumine. Het
niet-gebonden deel, de vrije fractie, kan binden aan de receptoren van de
doelwitcellen en is dus actief. Deze vrije fractie zorgt bijvoorbeeld voor de
feedback.
De voornaamste typen geslachtssteroïden zijn oestrogenen, progestagenen en
androgenen. De voornaamste androgenen zijn testosteron, dihydrotestosteron
(DHT) en androsteendion. Bij vrouwen is androsteendion (geproduceerd in ovaria
en bijnierschors) een belangrijk androgeen; het wordt in de weefsels omgezet in
testosteron en DHT. Bij de man is testosteron (vooral geproduceerd in de testes)
het voornaamste in het bloed circulerende androgeen. In de doelwitcellen wordt
testosteron omgezet in DHT of in oestradiol.
Bij mannen en vrouwen wordt in de bijnierschors ook het DHEA gevormd. Hieruit
kan testosteron of oestradiol ontstaan. Het belangrijkste oestrogeen is oestradiol-
17ß; bij de vrouw is het ovarium de belangrijkste producent.
Sommige oestrogenen komen uit de bijnierschors.
Bij mannen en postmenopauzale vrouwen is perifere omzetting (dat wil zeggen in
de doelwitcellen) van androsteendion of testosteron een belangrijke bron van
oestrogenen. Progesteron, het belangrijkste progestageen, komt voornamelijk uit
het corpus luteum, dat in het ovarium ontstaat uit de follikel, nadat ovulatie heeft
plaatsgevonden.
Regulatie van de productie
De in het bloed circulerende geslachtshormonen hebben een regulerende invloed
op de afgifte van GnRH. Bij hoge concentraties treedt een remming op (negatieve
feedback), zodat minder GnRH en dus minder gonadotrofinen vrijkomen, waardoor
vervolgens de productie van geslachtshormonen in de gonaden afneemt. Bij lage
concentraties geslachtshormonen in het bloed is er minder remming, er wordt
meer GnRH en dus meer gonadotrofinen gevormd en vervolgens produceren de
gonaden daardoor meer geslachtshormonen.
Andere hormonen en seksualiteit
,Het hormoonstelsel zorgt samen met het zenuwstelsel voor het optimaal
functioneren van een individu. Afwijkingen in andere hormonen dan de
geslachtshormonen kunnen de seksualiteit dan ook in negatieve zin beïnvloeden.
Bekende voorbeelden in dit verband zijn een hyper- of hypofunctioneren van de
schildklier (hyper- of hypothyroïdie) of van de bijnieren (hyper- of hypo-
cortisolisme). Ook onvoldoende productie van
insuline door de eilandjes van Langerhans in de pancreas (suikerziekte, diabetes
mellitus), met als gevolg een verhoogd suikergehalte in het bloed, wordt
gekoppeld aan seksuele disfuncties. De prolactinespiegel is (tijdelijk) verhoogd na
het orgasme en niet na seksuele opwinding zonder orgasme. Een overproductie
van prolactine (hyperprolactinemie) kan gepaard gaan met afname van libido en
eventueel erectiele disfunctie. Bij een tekort aan prolactine (hypoprolactinemie)
vind men een relatie met het metabole syndroom, vasculaire erectieproblemen en
premature ejaculatie. Oxytocine is een belangrijk hormoon bij bevalling en
borstvoeding, maar blijkt ook belangrijk bij seksueel functioneren en intimiteit. Bij
zowel man als vrouw gaat de oxytocinespiegel omhoog bij seksuele opwinding en
na het orgasme.
Oxytocine heeft ook een hechtingsbevorderend effect.
Er bestaat een negatieve feedbackrelatie tussen hypothalamus,
hypofysevoorkwab en gonaden (testes en ovaria). Als reactie op bepaalde externe
of endogene stimuli geeft de hypothalamus GnRH af. Dit stimuleert de
hypofysevoorkwab tot afgifte van LH en FSH. LH en FSH stimuleren in de gonaden
de productie en afgifte van geslachtshormonen (oestrogenen, progesteron en
androgenen). De geslachtshormonen werken in doelwitweefsels, maar hebben ook
negatieve feedback op hypofysevoorkwab en hypothalamus. Tevens remmen de
toenemende LH- en FSH-concentratie de eigen secretie uit hypofysevoorkwab en
GnRH-productie in de hypothalamus. Ook de hypothalamus reageert op
toenemende concentraties GnRH met een vermindering van de secretie.
ARTIKEL VAN LUNSEN
Oestrogeen
De voornaamste rol van oestrogenen bij seksualiteit lijkt te zijn dat zij het brein
ontvankelijk maken voor de invloed van testosteron. Biologisch gezien is dit
verklaarbaar: testosteronspiegels zijn het hoogst op het moment in de cyclus dat
ook de oestrogeenspiegels het hoogst zijn en op het moment dat de kans op
conceptie het hoogst is: peri-ovulatoir. Daarnaast hebben oestrogenen invloed op
stemming en op uiterlijke kenmerken van seksuele aantrekkelijkheid en kan een
, oestrogeentekort tal van klachten geven die, door hun invloed op stemming en
zelfbeeld, de seksualiteit indirect negatief beïnvloeden.
Seksuele responsen, het optreden van seksuele opwindingsgevoelens en
lichamelijke seksuele reacties (genitale vasocongestie en lubricatie) blijken echter
niet oestrogeenafhankelijk te zijn.
Testosteron (T) en precursors worden voor ongeveer de helft geproduceerd in de
ovaria en voor de andere helft in de bijnier.
Androgenen zijn op zich niet noodzakelijk voor het vermogen seksueel te kunnen
responderen, maar hebben wel invloed op seksueel verlangen, op de frequentie
van seksuele gedachten en fantasieën en op de frequentie van nachtelijke
genitale responsen. Androgenen verhogen vooral, met een grote interindividuele
variabiliteit, de gevoeligheid van het brein en de geslachtsdelen voor centrale en
perifere seksuele stimulatie. Androgenen maken bij een deel van de vrouwen het
‘seksuele systeem’ ontvankelijker voor seksuele prikkels, verhogen de seksuele
responsiviteit, de seksuele opwindbaarheid (‘arousability’).
Op centraal niveau blijken seksuele responsen via verschillende pathways tot
stand te kunnen komen. Bij responderen als gevolg van audiovisuele seksuele
stimulatie is de preferente pathway de zogenaamde ‘quick and dirty’ route zoals
Ledoux die ook bij andere emotionele re- acties heeft beschreven. Deze route,
waarbij hogere hersencentra niet ingeschakeld worden, is niet
androgeenafhankelijk. Seksuele opwinding die tot stand komt met inschakeling
van cognitieve processen, gedachten, fantasieën, en waarbij de hypothalamus
wordt ingeschakeld, is daarentegen wel androgeenafhankelijk. Dit wordt dan ook
wel de ‘neat and slow’ route genoemd.
Bij vrouwen die door medicatie, operatie of bestraling geen functionerende ovaria
meer hebben is een testosterontekort, evenals een oestrogeentekort, meer regel
dan uitzondering. Behandeling moeilijk.
Oestrogeentekort bij vrouwen in en na de overgang wordt vaak verantwoordelijk
gesteld voor seksuele problematiek. Oestrogenen hebben echter waarschijnlijk
alleen indirect effect op seksualiteit door de relatie met stemming en met
klachten als opvliegers en nachtelijke onrust.
Pilgebruik
Verminderde seksuele responsiviteit
Stemming beïnvloeden, minder verlangen
Ongeremdere seks door afwezigheid mogelijkheid tot zwanger worden
Ook weten over na menopauze.
Oestrogeen tekort, minder doorbleoding, mindere lubricatie kan leiden tot
problemen. Maar context en relatie en soort seksuele prikkels kunnen problemen
ook opheffen.
De rol van androgenen bij seksueel functioneren en de plaats van
androgeensuppletietherapie bij testosteroninsuficiëntie zijn onderwerp van een
wetenschappelijk debat.
De oorzaak van seksuele disfuncties van vrouwen is in de meerderheid van de
gevallen meer gerelateerd aan contextuele en relationele factoren en/of aan een
gebrek aan adequate seksuele stimulatie. Dat neemt echter niet weg dat bij
vrouwen die een gegeneraliseerde vermindering van hun spontane seksuele
gedachten en fantasieën waarnemen en/of een vermindere responsiviteit op
seksuele stimuli en bij wie er een goede verklaring zou kunnen zijn voor een
afname van de biologische beschikbaarheid van testosteron – zoals na onder
andere ovariectomie of tijdens gebruik van oestrogeen bevattende anticonceptie-
of substututiepreparaten – testosterontekort een oorzakelijke factor kan zijn.
Indien dit tekort ook door endrocrinologisch onderzoek wordt aangetoond, is het
allereerst aangewezen om de oorzaak van dit tekort zo mogelijk op te heffen,
bijvoorbeeld door vervanging van de gebruikte OAC door een minder anti-
androgeen preparaat, door staken van oestrogeenbevattende medicatie, of door
1. Welke hormonen spelen een rol bij seksualiteit?
- Hormonen zijn belangrijk voor het seksuele functioneren en ervaren
gedurende de gehele levensloop.
- Onze seksuele differentiatie wordt gereguleerd door genetische en
hormonale factoren en processen.
- Onze seksuele oriëntatie en genderidentiteit worden in significante mate
bepaald door genetische informatie en door prenatale hormonale
invloeden.
BOEK
Uit placebogecontroleerd onderzoek blijkt dat testosteron een stimulerend effect
heeft op seksuele gedachten, seksueel gedrag, orgasme en vitaliteit.
Geslachtshormonen en seksualiteit - structuur en werking
De volwassen gonaden produceren geslachtshormonen, de testes testosteron, de
ovaria oestradiol, progesteron en testosteron. Biochemisch hebben
geslachtshormonen een steroïdstructuur – ze zijn afgeleid van cholesterol. Ook de
mannelijke en vrouwelijke bijnierschors produceert geslachtshormonen.
De gonaden worden aangezet door de gonadestimulerende hormonen (=
gonadotrofinen) LH en FSH die in de hypofysevoorkwab worden gemaakt onder
invloed van GnRH. Dit hormoon is afkomstig uit speciale neurosecretoire cellen in
de hypothalamus. Gonadotrofinen hebben een eiwitstructuur, en zijn dus
opgebouwd uit aminozuren. Van de geslachtshormonen wordt het merendeel in
het bloed gebonden getransporteerd, stevig gebonden aan het eiwit SHBG
(sekshormoonbindend globuline) en losjes gebonden aan het eiwit albumine. Het
niet-gebonden deel, de vrije fractie, kan binden aan de receptoren van de
doelwitcellen en is dus actief. Deze vrije fractie zorgt bijvoorbeeld voor de
feedback.
De voornaamste typen geslachtssteroïden zijn oestrogenen, progestagenen en
androgenen. De voornaamste androgenen zijn testosteron, dihydrotestosteron
(DHT) en androsteendion. Bij vrouwen is androsteendion (geproduceerd in ovaria
en bijnierschors) een belangrijk androgeen; het wordt in de weefsels omgezet in
testosteron en DHT. Bij de man is testosteron (vooral geproduceerd in de testes)
het voornaamste in het bloed circulerende androgeen. In de doelwitcellen wordt
testosteron omgezet in DHT of in oestradiol.
Bij mannen en vrouwen wordt in de bijnierschors ook het DHEA gevormd. Hieruit
kan testosteron of oestradiol ontstaan. Het belangrijkste oestrogeen is oestradiol-
17ß; bij de vrouw is het ovarium de belangrijkste producent.
Sommige oestrogenen komen uit de bijnierschors.
Bij mannen en postmenopauzale vrouwen is perifere omzetting (dat wil zeggen in
de doelwitcellen) van androsteendion of testosteron een belangrijke bron van
oestrogenen. Progesteron, het belangrijkste progestageen, komt voornamelijk uit
het corpus luteum, dat in het ovarium ontstaat uit de follikel, nadat ovulatie heeft
plaatsgevonden.
Regulatie van de productie
De in het bloed circulerende geslachtshormonen hebben een regulerende invloed
op de afgifte van GnRH. Bij hoge concentraties treedt een remming op (negatieve
feedback), zodat minder GnRH en dus minder gonadotrofinen vrijkomen, waardoor
vervolgens de productie van geslachtshormonen in de gonaden afneemt. Bij lage
concentraties geslachtshormonen in het bloed is er minder remming, er wordt
meer GnRH en dus meer gonadotrofinen gevormd en vervolgens produceren de
gonaden daardoor meer geslachtshormonen.
Andere hormonen en seksualiteit
,Het hormoonstelsel zorgt samen met het zenuwstelsel voor het optimaal
functioneren van een individu. Afwijkingen in andere hormonen dan de
geslachtshormonen kunnen de seksualiteit dan ook in negatieve zin beïnvloeden.
Bekende voorbeelden in dit verband zijn een hyper- of hypofunctioneren van de
schildklier (hyper- of hypothyroïdie) of van de bijnieren (hyper- of hypo-
cortisolisme). Ook onvoldoende productie van
insuline door de eilandjes van Langerhans in de pancreas (suikerziekte, diabetes
mellitus), met als gevolg een verhoogd suikergehalte in het bloed, wordt
gekoppeld aan seksuele disfuncties. De prolactinespiegel is (tijdelijk) verhoogd na
het orgasme en niet na seksuele opwinding zonder orgasme. Een overproductie
van prolactine (hyperprolactinemie) kan gepaard gaan met afname van libido en
eventueel erectiele disfunctie. Bij een tekort aan prolactine (hypoprolactinemie)
vind men een relatie met het metabole syndroom, vasculaire erectieproblemen en
premature ejaculatie. Oxytocine is een belangrijk hormoon bij bevalling en
borstvoeding, maar blijkt ook belangrijk bij seksueel functioneren en intimiteit. Bij
zowel man als vrouw gaat de oxytocinespiegel omhoog bij seksuele opwinding en
na het orgasme.
Oxytocine heeft ook een hechtingsbevorderend effect.
Er bestaat een negatieve feedbackrelatie tussen hypothalamus,
hypofysevoorkwab en gonaden (testes en ovaria). Als reactie op bepaalde externe
of endogene stimuli geeft de hypothalamus GnRH af. Dit stimuleert de
hypofysevoorkwab tot afgifte van LH en FSH. LH en FSH stimuleren in de gonaden
de productie en afgifte van geslachtshormonen (oestrogenen, progesteron en
androgenen). De geslachtshormonen werken in doelwitweefsels, maar hebben ook
negatieve feedback op hypofysevoorkwab en hypothalamus. Tevens remmen de
toenemende LH- en FSH-concentratie de eigen secretie uit hypofysevoorkwab en
GnRH-productie in de hypothalamus. Ook de hypothalamus reageert op
toenemende concentraties GnRH met een vermindering van de secretie.
ARTIKEL VAN LUNSEN
Oestrogeen
De voornaamste rol van oestrogenen bij seksualiteit lijkt te zijn dat zij het brein
ontvankelijk maken voor de invloed van testosteron. Biologisch gezien is dit
verklaarbaar: testosteronspiegels zijn het hoogst op het moment in de cyclus dat
ook de oestrogeenspiegels het hoogst zijn en op het moment dat de kans op
conceptie het hoogst is: peri-ovulatoir. Daarnaast hebben oestrogenen invloed op
stemming en op uiterlijke kenmerken van seksuele aantrekkelijkheid en kan een
, oestrogeentekort tal van klachten geven die, door hun invloed op stemming en
zelfbeeld, de seksualiteit indirect negatief beïnvloeden.
Seksuele responsen, het optreden van seksuele opwindingsgevoelens en
lichamelijke seksuele reacties (genitale vasocongestie en lubricatie) blijken echter
niet oestrogeenafhankelijk te zijn.
Testosteron (T) en precursors worden voor ongeveer de helft geproduceerd in de
ovaria en voor de andere helft in de bijnier.
Androgenen zijn op zich niet noodzakelijk voor het vermogen seksueel te kunnen
responderen, maar hebben wel invloed op seksueel verlangen, op de frequentie
van seksuele gedachten en fantasieën en op de frequentie van nachtelijke
genitale responsen. Androgenen verhogen vooral, met een grote interindividuele
variabiliteit, de gevoeligheid van het brein en de geslachtsdelen voor centrale en
perifere seksuele stimulatie. Androgenen maken bij een deel van de vrouwen het
‘seksuele systeem’ ontvankelijker voor seksuele prikkels, verhogen de seksuele
responsiviteit, de seksuele opwindbaarheid (‘arousability’).
Op centraal niveau blijken seksuele responsen via verschillende pathways tot
stand te kunnen komen. Bij responderen als gevolg van audiovisuele seksuele
stimulatie is de preferente pathway de zogenaamde ‘quick and dirty’ route zoals
Ledoux die ook bij andere emotionele re- acties heeft beschreven. Deze route,
waarbij hogere hersencentra niet ingeschakeld worden, is niet
androgeenafhankelijk. Seksuele opwinding die tot stand komt met inschakeling
van cognitieve processen, gedachten, fantasieën, en waarbij de hypothalamus
wordt ingeschakeld, is daarentegen wel androgeenafhankelijk. Dit wordt dan ook
wel de ‘neat and slow’ route genoemd.
Bij vrouwen die door medicatie, operatie of bestraling geen functionerende ovaria
meer hebben is een testosterontekort, evenals een oestrogeentekort, meer regel
dan uitzondering. Behandeling moeilijk.
Oestrogeentekort bij vrouwen in en na de overgang wordt vaak verantwoordelijk
gesteld voor seksuele problematiek. Oestrogenen hebben echter waarschijnlijk
alleen indirect effect op seksualiteit door de relatie met stemming en met
klachten als opvliegers en nachtelijke onrust.
Pilgebruik
Verminderde seksuele responsiviteit
Stemming beïnvloeden, minder verlangen
Ongeremdere seks door afwezigheid mogelijkheid tot zwanger worden
Ook weten over na menopauze.
Oestrogeen tekort, minder doorbleoding, mindere lubricatie kan leiden tot
problemen. Maar context en relatie en soort seksuele prikkels kunnen problemen
ook opheffen.
De rol van androgenen bij seksueel functioneren en de plaats van
androgeensuppletietherapie bij testosteroninsuficiëntie zijn onderwerp van een
wetenschappelijk debat.
De oorzaak van seksuele disfuncties van vrouwen is in de meerderheid van de
gevallen meer gerelateerd aan contextuele en relationele factoren en/of aan een
gebrek aan adequate seksuele stimulatie. Dat neemt echter niet weg dat bij
vrouwen die een gegeneraliseerde vermindering van hun spontane seksuele
gedachten en fantasieën waarnemen en/of een vermindere responsiviteit op
seksuele stimuli en bij wie er een goede verklaring zou kunnen zijn voor een
afname van de biologische beschikbaarheid van testosteron – zoals na onder
andere ovariectomie of tijdens gebruik van oestrogeen bevattende anticonceptie-
of substututiepreparaten – testosterontekort een oorzakelijke factor kan zijn.
Indien dit tekort ook door endrocrinologisch onderzoek wordt aangetoond, is het
allereerst aangewezen om de oorzaak van dit tekort zo mogelijk op te heffen,
bijvoorbeeld door vervanging van de gebruikte OAC door een minder anti-
androgeen preparaat, door staken van oestrogeenbevattende medicatie, of door
