Samenvatting Filosofie
1. Kritische reflecties bij de relatie tussen cliënt en behandelaar
Paternalisme is de inperking van de vrijheid van een persoon in het (verondersteld) belang van hem of
haar.
Bijvoorbeeld: onder 18 geen alcohol, verplicht gordel om in auto.
Zwak paternalisme: het inperken van de vrijheid van een persoon die niet wilsbekwaam of autonoom is.
Bijvoorbeeld jonge kinderen verbieden op een hoge trap te klimmen, hij kan dit zelf niet inschatten.
Sterk paternalisme: het inperken van iemand vrijheid die wel wilsbekwaam of autonoom is.
Bijvoorbeeld omdoen gordel in een auto. Volwassen kunnen dit prima inschatten, maar moeten het toch
verplicht doen.
Paternalisme in de pedagogische sector: de hele opvoeding zit vol met paternalisme, want je bent de
hele tijd bezig met de vrijheid van kinderen beperken (niet op trap klimmen, niet met scharen spelen etc.)
Kernvraag à wie zijn wij als pedagogen om in te grijpen in het leven van anderen? Welk recht hebben
wij, ook op moreel gebied, om dat te doen?
Vier uitgangspunten existentiefilosofie (herhaling blok 3):
1. De mens kiest zijn bestaan
2. De existentie gaat aan de essentie vooraf
3. De mens is een mogelijkheid
4. De mens is vrij
1.1 Andries Baart
Hoogleraar Katholieke Theologische Universiteit (praktische theologie). Hij heeft onderzoek gedaan naar
pastorale (kerkelijke) zorg gericht op ‘sociaal overbodigen’, wiens verhaal nauwelijks nog wordt gehoord.
Hulpverlening en de reductie van het menselijk bestaan à kritiek: in de hulpverlening vindt een
verminderen van het menselijk bestaan plaats.
• De mens die hulp ontvangt wordt een cliënt, met een hulpvraag
• De mens die hulpverleent wordt een ‘professional’ met een duidelijk afgebakende rol
• Dus: hulpverlening begrenst en kadert het menselijk bestaan
• Wat blijft er nog over van onze menselijkheid?
Hele specifieke kritiek van Baart is dat heel veel hulpverlening is gericht op interventies:
• Interventies zijn planmatig, gecalculeerd, methodisch, doelgericht en efficiënt
• Menselijke aanwezigheid is weggeorganiseerd en wordt overschreeuwd door doelmatigheid
• Mensen worden hierbij gereduceerd tot een object
, • De mens die hulp ontvangt wordt lijdend voorwerp in een zorgsysteem
In de Nederlandse samenleving is een veelheid aan georganiseerde hulpverlening voor mensen met
problemen, maar juist in die overvloed aan ondersteuning en interventies, kan de persoonlijke leegte
vergroten. Persoonlijke betrokkenheid ontbreekt à de paradox van de afwezigheid in overvloed.
Vijf kenmerken van presentiebenadering:
1. Gericht op de ander
a. Niet ‘u komt naar mij toe’, maar ‘ik ben bij u’
b. Niet werken vanaf een kantoor, maar in de wijk
c. Langdurige contacten, afgestemd op degene die ondersteuning krijgt
d. Niet denken over iemand, maar aan iemand
2. Organisch
a. Je bent als hulpverlener breed inzetbaar
b. Als presentiebeoefenaar ben je onvoorwaardelijk aanwezig
c. De werkelijkheid zoals deze zich aandient is het uitgangspunt
3. In de concrete leefwereld
a. Samen met elkaar optrekken, in de concrete praktijk van het alledaagse leven
b. Niet gericht op het diagnosticeren en oplossen van problemen, maar het vinden van
een bevredigende verhouding tot het leven
4. Openheid
a. Open staan voor de ander, je oordeel uitstellen
b. Doelen liggen niet van tevoren vast, maar kunnen in afstemming met elkaar ontstaan
c. Informele omgang met elkaar
5. Gericht op mensen in de marge van de samenleving
a. De benadering is relevant voor mensen, wiens verhaal niet meer wordt gehoord
b. En die dreigen te verzuipen in het systeem van (goedbedoelde) interventies
à kernwoord bij de presentiebenadering is aandachtige betrokkenheid.
De presentiebenadering is geen vaardigheid die we makkelijk kunnen leren. Het beoefenen van
presentie vereist natuurlijk bepaalde kennis en vaardigheden die we ons eigen kunnen maken. Maar
bovenal vereist het een keuze voor een bestaan dat betrokken is op de ander. De presentiebenadering
is een ‘filosofisch-ethische houding’.
Wat betekent dit in het pedagogisch werkveld?
Is een ‘presentie-pedagoog’ mogelijk?
• Kun je als pedagoog ook een rol aannemen waarin je niet hoeft te ‘behandelen’?
• Waar je gewoon samen met de ander optrekt?
• Waar niet ieder gesprek dat je voert in een dossier verwerkt wordt?
Belang van presentie in een professionele context, uitdaging in iedere pedagogische situatie:
• Ruimte scheppen voor aandachtige betrokkenheid
• Durf je nog naast een jongere of kind te gaan staan en oprecht naar hem of haar luisteren?
1. Kritische reflecties bij de relatie tussen cliënt en behandelaar
Paternalisme is de inperking van de vrijheid van een persoon in het (verondersteld) belang van hem of
haar.
Bijvoorbeeld: onder 18 geen alcohol, verplicht gordel om in auto.
Zwak paternalisme: het inperken van de vrijheid van een persoon die niet wilsbekwaam of autonoom is.
Bijvoorbeeld jonge kinderen verbieden op een hoge trap te klimmen, hij kan dit zelf niet inschatten.
Sterk paternalisme: het inperken van iemand vrijheid die wel wilsbekwaam of autonoom is.
Bijvoorbeeld omdoen gordel in een auto. Volwassen kunnen dit prima inschatten, maar moeten het toch
verplicht doen.
Paternalisme in de pedagogische sector: de hele opvoeding zit vol met paternalisme, want je bent de
hele tijd bezig met de vrijheid van kinderen beperken (niet op trap klimmen, niet met scharen spelen etc.)
Kernvraag à wie zijn wij als pedagogen om in te grijpen in het leven van anderen? Welk recht hebben
wij, ook op moreel gebied, om dat te doen?
Vier uitgangspunten existentiefilosofie (herhaling blok 3):
1. De mens kiest zijn bestaan
2. De existentie gaat aan de essentie vooraf
3. De mens is een mogelijkheid
4. De mens is vrij
1.1 Andries Baart
Hoogleraar Katholieke Theologische Universiteit (praktische theologie). Hij heeft onderzoek gedaan naar
pastorale (kerkelijke) zorg gericht op ‘sociaal overbodigen’, wiens verhaal nauwelijks nog wordt gehoord.
Hulpverlening en de reductie van het menselijk bestaan à kritiek: in de hulpverlening vindt een
verminderen van het menselijk bestaan plaats.
• De mens die hulp ontvangt wordt een cliënt, met een hulpvraag
• De mens die hulpverleent wordt een ‘professional’ met een duidelijk afgebakende rol
• Dus: hulpverlening begrenst en kadert het menselijk bestaan
• Wat blijft er nog over van onze menselijkheid?
Hele specifieke kritiek van Baart is dat heel veel hulpverlening is gericht op interventies:
• Interventies zijn planmatig, gecalculeerd, methodisch, doelgericht en efficiënt
• Menselijke aanwezigheid is weggeorganiseerd en wordt overschreeuwd door doelmatigheid
• Mensen worden hierbij gereduceerd tot een object
, • De mens die hulp ontvangt wordt lijdend voorwerp in een zorgsysteem
In de Nederlandse samenleving is een veelheid aan georganiseerde hulpverlening voor mensen met
problemen, maar juist in die overvloed aan ondersteuning en interventies, kan de persoonlijke leegte
vergroten. Persoonlijke betrokkenheid ontbreekt à de paradox van de afwezigheid in overvloed.
Vijf kenmerken van presentiebenadering:
1. Gericht op de ander
a. Niet ‘u komt naar mij toe’, maar ‘ik ben bij u’
b. Niet werken vanaf een kantoor, maar in de wijk
c. Langdurige contacten, afgestemd op degene die ondersteuning krijgt
d. Niet denken over iemand, maar aan iemand
2. Organisch
a. Je bent als hulpverlener breed inzetbaar
b. Als presentiebeoefenaar ben je onvoorwaardelijk aanwezig
c. De werkelijkheid zoals deze zich aandient is het uitgangspunt
3. In de concrete leefwereld
a. Samen met elkaar optrekken, in de concrete praktijk van het alledaagse leven
b. Niet gericht op het diagnosticeren en oplossen van problemen, maar het vinden van
een bevredigende verhouding tot het leven
4. Openheid
a. Open staan voor de ander, je oordeel uitstellen
b. Doelen liggen niet van tevoren vast, maar kunnen in afstemming met elkaar ontstaan
c. Informele omgang met elkaar
5. Gericht op mensen in de marge van de samenleving
a. De benadering is relevant voor mensen, wiens verhaal niet meer wordt gehoord
b. En die dreigen te verzuipen in het systeem van (goedbedoelde) interventies
à kernwoord bij de presentiebenadering is aandachtige betrokkenheid.
De presentiebenadering is geen vaardigheid die we makkelijk kunnen leren. Het beoefenen van
presentie vereist natuurlijk bepaalde kennis en vaardigheden die we ons eigen kunnen maken. Maar
bovenal vereist het een keuze voor een bestaan dat betrokken is op de ander. De presentiebenadering
is een ‘filosofisch-ethische houding’.
Wat betekent dit in het pedagogisch werkveld?
Is een ‘presentie-pedagoog’ mogelijk?
• Kun je als pedagoog ook een rol aannemen waarin je niet hoeft te ‘behandelen’?
• Waar je gewoon samen met de ander optrekt?
• Waar niet ieder gesprek dat je voert in een dossier verwerkt wordt?
Belang van presentie in een professionele context, uitdaging in iedere pedagogische situatie:
• Ruimte scheppen voor aandachtige betrokkenheid
• Durf je nog naast een jongere of kind te gaan staan en oprecht naar hem of haar luisteren?
