Samenvatting inleiding in de pedagogiek
Hoofdstuk 1
Prg. 1.2 ‘beschrijving van het begrip pedagogiek’
Pedagogiek = paidagoogia
Andere woorden voor pedagogiek zijn:
- Opvoedkunde (= richt zich op de vaardigheden van de opvoeder)
- Opvoedingsleer (= richt zich op het vergaren van kennis over opvoeden)
- Opvoedingswetenschap (= richt zich op het ontwikkelen van theorieën over en
methoden met betrekking tot opvoeden)
Pedagogiek is een opvoedingswetenschap met eigen theorieën en methoden, daardoor
heeft ze een zelfstandige positie verworven binnen het wetenschappelijk denken. De
pedagogiek ontleent zijn theoretische gegevens ook aan andere wetenschappen bijv:
Psychologische, sociologische en filosofische wetenschappen, deze worden door pedagogen
hulpwetenschappen genoemd.
Langeveld (1971): ‘opvoeding is alle omgang tussen het kind en volwassenen, in de omgang
moeten liefde, geborgenheid en aandacht een rol spelen’
Malschaert en Traas (2009): leggen de nadruk op een opvoedrelatie waarbij intimiteit en
veiligheid een rol spelen.
Rispens, Hermanns en Meeus (1996): geven aan de hand van de 4 dimensies grenzen stellen,
instructie, ondersteuning en controle aan hoe opvoeding gestalte krijgt.
Kuipers (2008): beschrijft opvoedingsdoelen, die gericht zijn op zelfstandigheid,
zelfredzaamheid en zelfvertrouwen. Het opvoedgedrag dat de ouder ten opzichte van het
kind in zijn handelen tentoonspreidt, kan leiden tot zelfstandigheid, zelfredzaamheid en
zelfvertrouwen bij het kind.
Met al deze inzichten kom je tot een uiteindelijke definitie van opvoeding:
‘Opvoeding is alle omgang tussen ouder en kind waarbij gericht een relatie wordt
aangegaan. In deze omgang biedt de ouder het kind liefde, geborgenheid, veiligheid,
intimiteit, aandacht, grenzen, instructie, ondersteuning en controle. Hierdoor zal het kind tot
zelfontplooiing komen en over het nodige zelfvertrouwen en de nodige zelfstandigheid en
zelfredzaamheid beschikken om richting te geven aan zijn verdere leven’
Naar aanleiding van de definitie kan gesteld worden dat er sprake is van opvoeding als de
volgende drie punten spelen in de omgang tussen ouder en kind:
1. Er is sprake van wederzijds respect
2. Ervaart voldoende veiligheid
3. Word uitgedaagd om te experimenteren
,Prg. 1.3 ‘de vier basisdimensies van opvoeden’
De vier basisdimensies van opvoeden zijn:
1. Ondersteuning bieden
2. Instructie geven
3. Controle uitoefenen
4. Grenzen stellen
Ondersteuning bieden:
Ondersteuning wordt beschreven als het opvoedgedrag van de ouder dat liefde en zorg voor
het kind uitdrukt en dat zich richt op zijn fysieke en emotionele welzijn, waardoor het zich
begrepen en geaccepteerd voelt. Een aantal voorbeelden van ondersteunend opvoedgedrag
zijn:
- Bemoedigen
- Accepteren
- Helpen
- Samenwerken
- Affectie tonen
- Liefdevol omgaan met het kind
- Aandacht en interesse tonen
-
Het kind ervaart ondersteuning door emotionele betrokkenheid ‘warmte en affectie’
Nauw verwant aan het warmteaspect is het begrip responsiviteit (= de mate van adequaat
reageren van de ouder op de signalen van het kind aanduidt) hieraan gaat sensitiviteit vooraf
(= het gevoelig zijn inhoudt voor de signalen die het kind afgeeft ten aanzien van zijn
behoefte en gevoelens) de signalen worden door de ouder opgemerkt (sensitief) en er wordt
adequaat op gereageerd (responsief)
De ondersteuning die de ouder biedt kan zichtbaar worden gemaakt in de vorm van belonen
en straffen, Hierdoor wordt het kind gestimuleerd gewenst gedrag te vertonen. Belonen kan
bestaan uit psychische of emotionele beloning, of uit materiele beloning. Straffen vereist
consequent gedrag van de ouder. Er is sprake van gedragsregulatie als je over je eigen
gedrag kan nadenken (bijvoorbeeld d.m.v. een time-out)
Instructie geven:
Dit bevordert de zelfstandigheid en zelfredzaamheid, als kinderen overladen worden met
instructies van de ouder kan er het volgende gebeuren:
- Het kind zal geen eigen initiatieven durven ontplooien
- Het kind zal te veel bezig zijn met wat de ander zal denken waardoor het niet durft te
handelen
Controle uitoefenen:
Er wordt soms de nadruk gelegd op negatieve controle (het stellen van strikte regels die het
kind geen bewegingsvrijheid geven) deze vorm van controle wordt met de termen:
machtsuitoefening, restrictiviteit en autoritaire controle aangeduid. Controle kan echter ook
op een andere manier worden uitgeoefend, die vorm wordt autoritatieve controle genoemd.
, Autoritaire controle = worden omschreven als het opvoedgedrag waarbij de ouder druk
uitoefent op het kind om correct gedrag te vertonen. Hier wordt vaak gebruik gemaakt door
ouders die veel waarde hechten aan rust en regelmaat en gehoorzaamheid. Deze vorm van
controle blijkt een negatieve invloed te hebben op de sociale en cognitieve competentie van
het kind.
Autoritatieve controle = worden omschreven als gedragingen van de ouder waarbij uitleg
wordt gegeven aan het kind en eisen worden gesteld aan zijn zelfstandigheid. Deze vorm van
controle biedt de ouder de mogelijkheid om niet alleen ongewenst gedrag te bestraffen
maar ook te belonen. Deze vorm van controle heeft in de meeste gevallen een positief effect
op het kind.
Grenzen stellen:
Heeft te maken met de wijze waarop de ouder het kind bestraft of beloont om gewenst
gedrag aan te leren. De grondleggers van het behaviorisme gaan ervan uit dat alle gedrag is
aangeleerd en dus ook weer kan worden afgeleerd. Gedragsverandering vindt plaats door
middel van beïnvloeding, als het kind duidelijke grenzen aangeboden krijgt voelt het zich
serieus genomen en betrokken. Het kind leert rekening houden met een ander.
Prg. 1.4 ‘pedagogische opvoedingsdoelen’
Het toepassen van opvoedingsdoelen noemen Malschaert en Traas (2009) een kenmerk van
de opvoeding dat valt onder intentioneel opvoedgedrag (= de ouder is erop gericht om
bewust of onbewust doelstellingen te bereiken bij het kind)
Kuipers (2008) noemt drie algemene opvoedingsdoelen:
1. Zelfstandigheid (individu): het kind is in staat om zelf keuzes te maken, daarbij hoort
het recht op een eigen leven en uitvinden wat van belang is. De bedoeling is dat het
kind zelf beslissingen leert nemen, een eigen leven leert leiden en eigen
mogelijkheden leert ontdekken.
2. Zelfredzaamheid (samenleving): het kind is in staat eigen keuzes te maken en deze te
verantwoorden. Mondigheid en verantwoordelijkheid worden hier gestimuleerd. Het
kind wordt geleerd om op een positieve manier vorm te geven aan zijn toekomstige
rol in de samenleving.
3. Zelfvertrouwen (toekomst): het kind kan een bijdrage leveren aan de toekomst en is
in staat om technische en praktische problemen op te lossen.
De ouder probeert de opvoedingsdoelen te bereiken door het kind te stimuleren zelf
oplossingen voor zijn vraagstukken te bedenken.
Prg. 1.5 ‘opvoeden als circulair proces’
Opvoeding is een circulair proces (= er is sprake van actie en reactie in de omgang tussen
ouder en kind) de ouder biedt het kind dingen (liefde, aandacht) en het kind reageert daarop
waar de ouder vervolgens weer een tegenreactie op heeft, hierdoor ontstaat er interactie.
Hoofdstuk 1
Prg. 1.2 ‘beschrijving van het begrip pedagogiek’
Pedagogiek = paidagoogia
Andere woorden voor pedagogiek zijn:
- Opvoedkunde (= richt zich op de vaardigheden van de opvoeder)
- Opvoedingsleer (= richt zich op het vergaren van kennis over opvoeden)
- Opvoedingswetenschap (= richt zich op het ontwikkelen van theorieën over en
methoden met betrekking tot opvoeden)
Pedagogiek is een opvoedingswetenschap met eigen theorieën en methoden, daardoor
heeft ze een zelfstandige positie verworven binnen het wetenschappelijk denken. De
pedagogiek ontleent zijn theoretische gegevens ook aan andere wetenschappen bijv:
Psychologische, sociologische en filosofische wetenschappen, deze worden door pedagogen
hulpwetenschappen genoemd.
Langeveld (1971): ‘opvoeding is alle omgang tussen het kind en volwassenen, in de omgang
moeten liefde, geborgenheid en aandacht een rol spelen’
Malschaert en Traas (2009): leggen de nadruk op een opvoedrelatie waarbij intimiteit en
veiligheid een rol spelen.
Rispens, Hermanns en Meeus (1996): geven aan de hand van de 4 dimensies grenzen stellen,
instructie, ondersteuning en controle aan hoe opvoeding gestalte krijgt.
Kuipers (2008): beschrijft opvoedingsdoelen, die gericht zijn op zelfstandigheid,
zelfredzaamheid en zelfvertrouwen. Het opvoedgedrag dat de ouder ten opzichte van het
kind in zijn handelen tentoonspreidt, kan leiden tot zelfstandigheid, zelfredzaamheid en
zelfvertrouwen bij het kind.
Met al deze inzichten kom je tot een uiteindelijke definitie van opvoeding:
‘Opvoeding is alle omgang tussen ouder en kind waarbij gericht een relatie wordt
aangegaan. In deze omgang biedt de ouder het kind liefde, geborgenheid, veiligheid,
intimiteit, aandacht, grenzen, instructie, ondersteuning en controle. Hierdoor zal het kind tot
zelfontplooiing komen en over het nodige zelfvertrouwen en de nodige zelfstandigheid en
zelfredzaamheid beschikken om richting te geven aan zijn verdere leven’
Naar aanleiding van de definitie kan gesteld worden dat er sprake is van opvoeding als de
volgende drie punten spelen in de omgang tussen ouder en kind:
1. Er is sprake van wederzijds respect
2. Ervaart voldoende veiligheid
3. Word uitgedaagd om te experimenteren
,Prg. 1.3 ‘de vier basisdimensies van opvoeden’
De vier basisdimensies van opvoeden zijn:
1. Ondersteuning bieden
2. Instructie geven
3. Controle uitoefenen
4. Grenzen stellen
Ondersteuning bieden:
Ondersteuning wordt beschreven als het opvoedgedrag van de ouder dat liefde en zorg voor
het kind uitdrukt en dat zich richt op zijn fysieke en emotionele welzijn, waardoor het zich
begrepen en geaccepteerd voelt. Een aantal voorbeelden van ondersteunend opvoedgedrag
zijn:
- Bemoedigen
- Accepteren
- Helpen
- Samenwerken
- Affectie tonen
- Liefdevol omgaan met het kind
- Aandacht en interesse tonen
-
Het kind ervaart ondersteuning door emotionele betrokkenheid ‘warmte en affectie’
Nauw verwant aan het warmteaspect is het begrip responsiviteit (= de mate van adequaat
reageren van de ouder op de signalen van het kind aanduidt) hieraan gaat sensitiviteit vooraf
(= het gevoelig zijn inhoudt voor de signalen die het kind afgeeft ten aanzien van zijn
behoefte en gevoelens) de signalen worden door de ouder opgemerkt (sensitief) en er wordt
adequaat op gereageerd (responsief)
De ondersteuning die de ouder biedt kan zichtbaar worden gemaakt in de vorm van belonen
en straffen, Hierdoor wordt het kind gestimuleerd gewenst gedrag te vertonen. Belonen kan
bestaan uit psychische of emotionele beloning, of uit materiele beloning. Straffen vereist
consequent gedrag van de ouder. Er is sprake van gedragsregulatie als je over je eigen
gedrag kan nadenken (bijvoorbeeld d.m.v. een time-out)
Instructie geven:
Dit bevordert de zelfstandigheid en zelfredzaamheid, als kinderen overladen worden met
instructies van de ouder kan er het volgende gebeuren:
- Het kind zal geen eigen initiatieven durven ontplooien
- Het kind zal te veel bezig zijn met wat de ander zal denken waardoor het niet durft te
handelen
Controle uitoefenen:
Er wordt soms de nadruk gelegd op negatieve controle (het stellen van strikte regels die het
kind geen bewegingsvrijheid geven) deze vorm van controle wordt met de termen:
machtsuitoefening, restrictiviteit en autoritaire controle aangeduid. Controle kan echter ook
op een andere manier worden uitgeoefend, die vorm wordt autoritatieve controle genoemd.
, Autoritaire controle = worden omschreven als het opvoedgedrag waarbij de ouder druk
uitoefent op het kind om correct gedrag te vertonen. Hier wordt vaak gebruik gemaakt door
ouders die veel waarde hechten aan rust en regelmaat en gehoorzaamheid. Deze vorm van
controle blijkt een negatieve invloed te hebben op de sociale en cognitieve competentie van
het kind.
Autoritatieve controle = worden omschreven als gedragingen van de ouder waarbij uitleg
wordt gegeven aan het kind en eisen worden gesteld aan zijn zelfstandigheid. Deze vorm van
controle biedt de ouder de mogelijkheid om niet alleen ongewenst gedrag te bestraffen
maar ook te belonen. Deze vorm van controle heeft in de meeste gevallen een positief effect
op het kind.
Grenzen stellen:
Heeft te maken met de wijze waarop de ouder het kind bestraft of beloont om gewenst
gedrag aan te leren. De grondleggers van het behaviorisme gaan ervan uit dat alle gedrag is
aangeleerd en dus ook weer kan worden afgeleerd. Gedragsverandering vindt plaats door
middel van beïnvloeding, als het kind duidelijke grenzen aangeboden krijgt voelt het zich
serieus genomen en betrokken. Het kind leert rekening houden met een ander.
Prg. 1.4 ‘pedagogische opvoedingsdoelen’
Het toepassen van opvoedingsdoelen noemen Malschaert en Traas (2009) een kenmerk van
de opvoeding dat valt onder intentioneel opvoedgedrag (= de ouder is erop gericht om
bewust of onbewust doelstellingen te bereiken bij het kind)
Kuipers (2008) noemt drie algemene opvoedingsdoelen:
1. Zelfstandigheid (individu): het kind is in staat om zelf keuzes te maken, daarbij hoort
het recht op een eigen leven en uitvinden wat van belang is. De bedoeling is dat het
kind zelf beslissingen leert nemen, een eigen leven leert leiden en eigen
mogelijkheden leert ontdekken.
2. Zelfredzaamheid (samenleving): het kind is in staat eigen keuzes te maken en deze te
verantwoorden. Mondigheid en verantwoordelijkheid worden hier gestimuleerd. Het
kind wordt geleerd om op een positieve manier vorm te geven aan zijn toekomstige
rol in de samenleving.
3. Zelfvertrouwen (toekomst): het kind kan een bijdrage leveren aan de toekomst en is
in staat om technische en praktische problemen op te lossen.
De ouder probeert de opvoedingsdoelen te bereiken door het kind te stimuleren zelf
oplossingen voor zijn vraagstukken te bedenken.
Prg. 1.5 ‘opvoeden als circulair proces’
Opvoeding is een circulair proces (= er is sprake van actie en reactie in de omgang tussen
ouder en kind) de ouder biedt het kind dingen (liefde, aandacht) en het kind reageert daarop
waar de ouder vervolgens weer een tegenreactie op heeft, hierdoor ontstaat er interactie.
